II SA/Ol 622/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Matuszak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Marzenna Glabas Sędzia WSA Piotr Chybicki po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 3 listopada 2022 r. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję. Decyzją z 10 marca 2022 r. Prezydent [...] (dalej: "organ pierwszej instancji") uchylił własną ostateczną decyzję z 5 maja 2021 r., którą ustalił K.M. (dalej: "skarżąca"), na okres od 1 marca 2021 r. do 31 maja 2025 r., prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną córką. Decyzji nadał rygor natychmiastowej wykonalności. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji podał, że od 26 maja 2020 r. córka skarżącej pozostaje pod opieką ojca. Skarżąca 25 stycznia i 3 lutego 2022 r. złożyła oświadczenia, z których wynikało, że od maja 2020 r. nie sprawuje opieki nad córką. Podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest zaś sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Organ pierwszej instancji dodał, że w okresie, w którym córka skarżącej nie pozostawała pod jej opieką, skarżąca wykonywała pracę na podstawie umowy zlecenia. W złożonym od powyższej decyzji odwołaniu skarżąca podała m.in., że wyrokiem z 21 stycznia 2016 r. Sąd ustanowił miejsce zamieszkania córki przy niej, lecz ojciec dziecka nie stosuje się do tego wyroku. Obecnie w sądzie rejonowym toczy się sprawa z urzędu o odebranie ojcu władzy rodzicielskiej. Skarżąca podniosła, że w celu odzyskania dziecka prowadziła jednocześnie postępowania sądowe, kuratorskie i prokuratorskie. Dodała, że ojciec ma destrukcyjny wpływ na stan zdrowia fizycznego i psychicznego córki. Wskazała ponadto, że sama poinformowała MOPS o podjęciu zatrudnienia i rozliczyła się z przyznanych świadczeń. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej: "Kolegium") decyzją z 21 czerwca 2022 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium ustaliło, że orzeczeniem wydanym 13 kwietnia 2021 r. przez Miejski Zespół do spraw Orzekania o Niepełnosprawności [...] córka skarżącej została uznana za osobę niepełnosprawną do 18 maja 2025 r., zaś niepełnosprawność datuje się od 1 września 2010 r. Wyrokiem z 21 stycznia 2016 r., Sąd Okręgowy w Olsztynie, m.in. rozwiązał przez rozwód małżeństwo skarżącej z ojcem dziecka i powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnią córką obojgu rodzicom, zobowiązując ich do podejmowania wspólnych decyzji dotyczących miejsca zamieszkania i miejsca pobytu dziecka, sposobu i miejsca spędzania czasu wolnego, miejsca i sposobu kształcenia oraz sposobu leczenia, a miejsce zamieszkania dziecka ustalono przy matce. Ojciec dziecka poinformował organ pierwszej instancji 12 stycznia 2022 r., że od 26 maja 2020 r. córka mieszka z nim i skarżąca przestała sprawować nad nią faktyczną opiekę. Kolegium zaznaczyło, że w oświadczeniu z 25 stycznia 2022 r. skarżąca wskazała, że zgodnie z prawomocnymi orzeczeniami sądowymi córka powinna przebywać pod jej opieką, jednakże ojciec dziecka uniemożliwia jej sprawowanie opieki nad córką. Skarżąca załączyła kopię postanowień sądowych potwierdzających m.in. wszczęcie z urzędu sprawy o pozbawienie ojciec dziecka władzy rodzicielskiej nad córką oraz zlecenie kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie dziecka, przebywającego u ojca wbrew prawomocnemu postanowieniu Sądu Rejonowego [...] i przekazanie córki matce. W oświadczeniu z 3 lutego 2022 r. skarżąca wskazała, że jej córka od 26 maja 2020 r. jest przetrzymywana przez ojca, który nie stosuje się do prawomocnych orzeczeń sądowych. Strona wskazała, że próby odebrania dziecka ojcu, jakie podejmował kurator na podstawie prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego [...] z 20 lipca 2021 r., były nieskuteczne. Kolegium stwierdziło, że w trakcie wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony ustalono, że od maja 2020 r. córka skarżącej przebywa pod faktyczną opieką ojca. Skarżąca oświadczyła, że jest w ciągłej gotowości do podjęcia opieki nad córką. Oświadczyła również, że ostatni raz widziała się z córką i spędziła z nią cały dzień przed 14 grudnia 2021 r. Kolegium dodało, że pismem z 2 kwietnia 2021 r., skarżąca poinformowała organ pierwszej instancji o podjęciu 8 lutego 2021 r. pracy zarobkowej na podstawie umowy zlecenia. Kolegium podkreśliło, że celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej, aby opiekować się osobą niepełnosprawną. Świadczenie to stanowi rekompensatę za sprawowanie faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, powodującej niemożność wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez opiekuna. między rezygnacją z zatrudnienia lub z jego podjęcia, a wykonywaniem opieki musi istnieć wyraźny i bezpośredni związek, jednak jego spełnienie podlega ocenie przez te pryzmat daty wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreśliło, że podstawowym wymogiem do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej możliwość podjęcia zatrudnienia lub powodującej konieczność zrezygnowania z pracy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Kolegium stwierdziło, że prawidłowo organ pierwszej instancji uznał, że skarżąca przestała spełniać, określone w art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615), dalej: "u.ś.r.", przesłanki pozwalające na przyznanie prawa do świadczenia rodzinnego. Aktualnie bowiem nie sprawuje ona stałej opieki nad niepełnosprawną córką, która od 26 maja 2020 r. przebywa u ojca, z którym mieszka, a ponadto, od 8 lutego 2021 r. podjęła pracę zarobkową. W związku z tym, w ocenie Kolegium, zaprzestanie sprawowania przez skarżącą osobistej opieki nad niepełnosprawną córką i podjęcie pracy zarobkowej stanowi zmianę sytuacji rodzinnej i dochodowej strony, która ma wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności córką. Tym samym zaistniały, określone w art. 32 ust. 1 u.ś.r., przesłanki pozwalające na uchylenie decyzji z 5 maja 2021 r. Kolegium stwierdziło, że okolicznością mającą prawnie istotne znaczenie dla sprawy był sam fakt zaprzestania sprawowania przez stronę faktycznej opieki nad córką. Dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy nie miało znaczenia, z jakich powodów doszło do zaprzestania sprawowania tej opieki. Świadczenie pielęgnacyjne nie może być przyznawane wyłącznie za gotowość do sprawowania opieki, gdyż nie może ono być traktowane, jako zastępcze źródło dochodu. W złożonej skardze skarżąca zarzuciła naruszenie: - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735, z późn. zm.), dalej: "k.p.a.", polegające na zebraniu, rozpatrzeniu i ocenie materiału dowodowego wbrew regułom wynikającym z ww. przepisów, w szczególności przez zaniechanie oceny zgodności z przepisami prawa zachowania ojca dziecka, który bezprawnie przetrzymuje córkę mimo odebrania mu praw rodzicielskich i nałożonego przez Sąd obowiązku wydania córki, a także przez pominięcie, że umowę zlecenia wykonywała tylko w lutym 2021 r., a jej sytuacja od dnia wydania decyzji 5 maja 2021 r. nie uległa zmianie, - art. 8 k.p.a. przez działanie organu pierwszej instancji, który przed wydaniem decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego był poinformowany o wykonywaniu przez skarżącą umowy zlecenia. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i zmianę decyzji z 10 marca 2022 r. W uzasadnieniu skargi podkreśliła, że sama zgłosiła do organu pierwszej instancji, że podjęła pracę (umowa zlecenie na 3 tygodnie) i rozliczyła się za luty 2021 r. Opisała ponadto swoją sytuację rodzinną organowi pierwszej instancji, który przywrócił jej świadczenie. Podniosła, że Kolegium błędnie przyjęło, że nadal wykonuje pracę, przez co miałaby nie spełniać kryteriów do otrzymywania zasiłku pielęgnacyjnego. Zarzuciła, że Kolegium nieprawidłowo przyjęło, że nie jest opiekunem faktycznym córki. Skarżąca oświadczyła, że współpracuje z sądem, kuratorem, prokuraturą, Rzecznikiem Praw Dziecka i wszelkimi instytucjami, które jednak nie są w stanie wyegzekwować wykonania wyroków. Skarżąca zarzuciła, że Kolegium pominęło, iż organ pierwszej instancji był na bieżąco informowany o umowie zlecenia w lutym 2021 r. i o sytuacji stworzonej przez ojca dziecka. Stwierdziła, że skoro mając wiedzę o tych okolicznościach organ pierwszej instancji przyznał jej w maju 2021 r. świadczenie pielęgnacyjne na córkę, uznała, że należy jej się to świadczenie. Działała w zaufaniu do organów władzy publicznej, a zmiana decyzji jest krzywdząca. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji i argumentację tam przedstawioną. Kolegium wniosło o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329, z późn. zm.), dalej: p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich naruszeń prawa. Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji według wskazanych wyżej kryteriów wykazała, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Kwestią sporną w niniejszej sprawie jest zasadność uchylenia decyzji organu pierwszej instancji, którą przyznano skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną córką na okres od 1 marca 2021 r. do 31 maja 2025 r. Kolegium uznało, że okolicznościami faktycznymi, które uzasadniają powyższe rozstrzygnięcie, są: brak sprawowania przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną córką, gdyż wbrew prawomocnym wyrokom sądów powszechnych od 26 maja 2020 r. dziecko przetrzymuje ojciec oraz podjęcie przez skarżącą pracy zarobkowej od 8 lutego 2021 r. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615), dalej: "u.ś.r.", świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ugruntowany jest pogląd, że ww. świadczenie nie jest przyznawane za sam fakt sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia lub rezygnację z zatrudnienia, powodowanych koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Wnioskujący oświadczenie pielęgnacyjne musi zatem sprawować faktyczną i konieczną opiekę nad osobą niepełnosprawną w takim wymiarze, który uniemożliwia mu wykonywanie pracy zarobkowej. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie wykonuje aktywności zawodowej (tj. rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) z uwagi wyłącznie na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w takim wymiarze (zakresie), który w okolicznościach danej sprawy wyklucza mu możliwość podjęcia jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Istotne jest, że zaprzestanie aktywności zawodowej przez opiekuna musi być spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie zaś innymi przyczynami, leżącymi po stronie osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Osoby te, decydując się na sprawowanie opieki, pozbawiają się możliwości uzyskiwania jakichkolwiek dochodów związanych z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową, stąd w takiej sytuacji mogą liczyć na wsparcie ze strony Państwa, bowiem świadczenie pielęgnacyjne przynajmniej częściowo ma na celu zrekompensowanie utraty dochodów wskutek zaprzestania lub niepodejmowania aktywności zawodowej, jednakże powodowanych koniecznością wykonywania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. np. wyrok NSA z 7.11.2019 r., I OSK 1549/19, dostępny pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Jednakże, powyższe nie oznacza, że jeżeli przez nielegalne działanie osób trzecich opiekun nie może sprawować opieki nad niepełnosprawnym dzieckiem w dotychczasowym zakresie, który uprawniał go do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, to jest to jednoznaczne z zaniechaniem sprawowania koniecznej opieki nad osobą niepełnosprawną w wymiarze, który uniemożliwia wykonywanie pracy zarobkowej w rozumieniu ww. przepisu. Zauważyć należy, że ustawodawca nie wykluczył prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w przypadku gdy opiekun nie sprawuje opieki w dotychczasowym zakresie nad osobą niepełnosprawną z uwagi na, np. długotrwały pobyt niepełnosprawnej w szpitalu. Zgodnie bowiem z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. b u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki: została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu. Jak wynika z akt sprawy i niekwestionowanych wyjaśnień skarżącej, podejmowała ona działania prawne w celu niezakłóconego sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. Już postanowieniem Sądu Rejonowego [...] z 30 lipca 2021 r. zlecono kuratorowi sądowemu przymusowe odebranie małoletniej przebywającej u ojca wbrew prawomocnemu postanowieniu tego Sądu z 21 sierpnia 2020 r. i przekazanie jej skarżącej. Postanowieniem tego Sądu z 5 maja 2022 r. pozbawiono ojca władzy rodzicielskiej nad córką. Ojciec dziecka został też zobowiązany do zapłaty skarżącej 15.300 zł za naruszenie obowiązku wykonywania kontaktów z córką, orzeczonych postanowieniem Sądu z 26 maja 2015 r., i wyrokiem Sądu Okręgowego w Olsztynie z 21 stycznia 2016 r., wynikających z 51 naruszeń tych kontaktów w okresie od sierpnia 2021 r. do 30 stycznia 2022 r. (postanowienie Sądu Rejonowego [...] z 12 maja 2022 r.). Zaznaczyć należy, że skarżąca może w każdej chwili odzyskać córkę w efekcie działań kuratora sądowego czy decyzji ojca dziecka. Zaznaczyć należy, że bezspornie skarżąca spełnia wszystkie – poza kwestionowaną przez organy – przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W tej sytuacji fakt, że wbrew woli skarżącej, jako osoby powołanej do opieki nad dzieckiem, nielegalnymi działaniami uniemożliwiono jej czasowo sprawowanie tej opieki w trakcie okresu świadczeniowego, nie świadczy o takiej zmianie sytuacji rodzinnej skarżącej, która uzasadnia pozbawienie jej przyznanego prawa na podstawie art. 32 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem organ właściwy oraz wojewoda mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń rodzinnych, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, członek rodziny nabył prawo do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, osoba nienależnie pobrała świadczenie rodzinne lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń. Ponadto Kolegium bezpodstawnie przyjęło, że skarżąca w dacie orzekania przez organy administracji wykonuje pracę zarobkową. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie uzasadnia bowiem takiego wniosku, a jak oświadczyła skarżąca, umowa zlecenia obejmowała jedynie 3 tygodnie w lutym 2021 r. Decyzja organu pierwszej instancji przyznająca skarżącej świadczenie pielęgnacyjne dotyczyła zaś okresu od 1 marca 2021 r. Zatem okoliczność, że w miesiącu poprzedzającym przyznanie świadczenia skarżąca pracowała, nie mogła mieć znaczenia w niniejszej sprawie. W tych okolicznościach trudno uznać, że skarżąca nie spełnia przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy, organ winien wziąć pod uwagę powyższe rozważania i zalecenia Sądu. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję. Przedmiotowa skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Kolegium - w odpowiedzi na skargę - złożyło wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy w stosownym terminie.