II SA/Ol 635/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Beata Jezielska Sędzia WSA Adam Matuszak Protokolant St. sekretarz sądowy Grażyna Wojtyszek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2013 r. sprawy ze skargi R.Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje od Skarbu Państwa na rzecz radcy prawnego kwotę 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem wynagrodzenia za nieopłaconą pomoc prawną udzieloną z urzędu. WSA/wyr.1 – sentencja wyroku Z przekazanych Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie akt sprawy wynika, że Burmistrz A decyzją z dnia "[...]" odmówił R. Z. umorzenia należności z tytułu otrzymanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez osobę uprawnioną A. P. w okresie od 1 października 2010r. do 30 września 2011r. Następnie Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]" uchyliło ww. decyzję organu I instancji i przekazało sprawę organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia, wskazując na konieczność przeprowadzenia dodatkowego postępowania dowodowego. W wyniku ponownego postępowania, decyzją z dnia "[...]", Burmistrz A powtórnie odmówił umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że wniosek o umorzenie należności R. Z. uzasadnił głównie tym, że przebywa w Zakładzie Karnym i nie jest w stanie spłacić należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych, gdyż zatrudniony jest nieodpłatnie. Jak podniósł organ z zebranych informacji wynika, że koniec kary przypada na dzień 26 kwietnia 2014 r. Organ zgodził się z twierdzeniem strony, że podczas pobytu w Zakładzie Karnym nie ma możliwości spłacania należności alimentacyjnych, jednak okoliczność ta nie przesądza o zasadności zwolnienia jej z tego obowiązku poprzez ich umorzenie. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest bowiem kompetencją o charakterze uznaniowym, a jego zastosowanie zostało przez ustawodawcę uzależnione od pewnych przesłanek zawartych w art. 30 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Umorzenie na podstawie tego przepisu powinno mieć miejsce tylko wówczas, gdy z uwagi na trudną sytuację dochodową, przy uwzględnieniu sytuacji rodzinnej, spłata zobowiązań może zagrozić egzystencji zobowiązanego, jak też gdy nie ma perspektyw na poprawę jego trudnej sytuacji. W ocenie organu pierwszej instancji w przedmiotowej sprawie okoliczności takie nie występują. Fakt pozostawania w trudnej sytuacji spowodowanej osadzeniem w zakładzie karnym winien być traktowany jako przejściowy i nie jest wykluczone, że ulegnie on poprawie w przyszłości, umożliwiając spłatę zadłużenia. Podkreślono, że strona jest osobą zdrową, w wieku pełnej aktywności zawodowej, posiada wyuczony zawód, a w pierwszym miesiącu po opuszczeniu zakładu karnego może liczyć na pomoc rodziców aby móc znaleźć pracę i mieszkanie. Jak podkreślił organ, w związku z powyższym R. Z. po opuszczeniu zakładu karnego posiada potencjalne możliwości spłaty kwoty świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz dziecka. Odwołanie od ww. decyzji wniósł R. Z. działając przez swojego pełnomocnika. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 8, art. 11, art. 79 § 1, art. 80 w związku z art. 77 § 1 i art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego oraz przepisów prawa materialnego w postaci art. 27 ust. 7 pkt 3, art. 28, art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W ocenie odwołującego organ winien wszechstronnie i w sposób wyczerpujący przeprowadzić analizę zebranego materiału dowodowego dotyczącego sytuacji strony i dokonać oceny, czy w rozpatrywanej sprawie istnieje ważny interes obywatela lub interes publiczny, który uzasadniałby umorzenie zaległości w całości lub w części wraz z odsetkami za zwłokę, lub wstrzymać ich naliczenie albo odroczyć termin płatności. Wskazano również, że odwołujący stracił możliwość zarobkowania, koniec kary przypada dopiero na kwiecień 2014 r. i nie ma obiektywnych przesłanek świadczących o tym, że po opuszczeniu zakładu karnego będzie mógł zarobkować w celu zaspokojenia swoich potrzeb, a z zebranego materiału dowodowego wynika, że tylko przez miesiąc będzie mógł liczyć na pomoc rodziny. W ocenie odwołującego organ całkowicie pominął fakt bezrobocia, stanu gospodarki oraz konieczność utrzymania siebie po opuszczeniu zakładu karnego oraz znalezienia miejsca do zamieszkania i opłacenia go. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia "[...]" utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium podniosło, że ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika, żeby sytuacja rodzinna R. Z. odznaczała się szczególnymi okolicznościami, np. takimi jak pozostawanie na utrzymaniu skarżącego innych osób, zwłaszcza dzieci, ich stanu zdrowia, warunków bytowania; itp. Organ ocenił natomiast sytuację dochodową, w kontekście pobytu dłużnika alimentacyjnego w zakładzie karnym. Podkreślono, że R. Z. po opuszczeniu zakładu karnego będzie mężczyzną bardzo młodym (24 letnim), w wieku produkcyjnym, zdolnym do podjęcia pracy zarobkowej (zwłaszcza, że przed osadzeniem w zakładzie karnym pracował zawodowo). Podkreślono, że na dzień orzekania zarówno przez organ pierwszej instancji jak i organ odwoławczy dłużnik nie wykazał aby np.: stan zdrowia uniemożliwiał mu w przyszłości podjęcie zatrudnienia. Według Kolegium należy mieć również na względzie to, że umarzanie zaległych należności każdemu dłużnikowi z powodu braku chwilowej możliwości zarobkowania prowadziłoby do przerzucania obowiązku utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych przez wszystkich podatników, co byłoby sprzeczne z interesem społecznym. W ocenie Kolegium organ pierwszej instancji odmawiając skarżącemu umorzenia należności działał w ramach przysługującego mu uznania administracyjnego słusznie oceniając, że odbywanie kary pozbawienia wolności przez dłużnika alimentacyjnego nie jest okolicznością szczególną i wyjątkową, uprawniająca do umorzenia jego zobowiązań alimentacyjnych. Skargę na ww. decyzję wywiódł R. Z., działając przez swojego pełnomocnika. Wniósł on m.in. o stwierdzenie nieważności przedmiotowej decyzji, ewentualnie o jej uchylenie. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono obrazę przepisów postępowania mającą wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj.: - art. 7, 8 i 9 kpa poprzez całkowite pominięcie interesu skarżącego jako obywatela oraz pominięcie zasady prawdy obiektywnej i zaufania obywatela do organu administracji oraz brak informacji o przysługujących stronie wnioskach dowodowych.; - art. 10 § 1 kpa poprzez uniemożliwienie stronie wypowiedzenia się, co do zebranego materiału dowodowego oraz zgłoszenia żądań; - art. 8 i art. 75 § 1, art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa, poprzez oparcie rozstrzygnięcia w sprawie na materiale niekompletnym, z przekroczeniem zasady swobodnej oceny dowodów i brak rozpatrzenia materiału dowodowego w sposób wnikliwy, prawidłowy i wyczerpujący oraz jego dobrowolne dopasowanie.; - art. 84 § 1 kpa w zw. z art. 7 kpa poprzez nierozwianie wątpliwości dotyczących stanu zdrowia skarżącego przy pomocy opinii biegłego; - art. 145 § 1 pkt. 3 kpa w zw. z art. 24 § 1 pkt. 5 i art. 27 § 1 kpa poprzez dopuszczenie po raz drugi jako sprawozdawcy w postępowaniu odwoławczym, członka Samorządowego Kolegium Odwoławczego w osobie Przewodniczącej R. R., a tym samym naruszenie zasady obiektywnego rozstrzygnięcia sprawy; - art. 138 § 2 kpa w zw. z art. 7 i 8 kpa poprzez nie uchylenie decyzji Burmistrza A z dnia "[...]" o nr "[...]". Zarzucono również obrazę prawa materialnego - art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - poprzez błędne przyjęcie, że aktualny stan dochodowy i życiowy Skarżącego nie pozwala na uwzględnienie wniosku o umorzenie zaległości alimentacyjnych choćby w części, a nadto pomijanie przez Kolegium dobrowolności w ustalaniu przez Burmistrza A ważnego interesu strony i jego trudnej sytuacji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując co do zasady stanowisko i argumentację zawarte w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje: Na wstępie wyjaśnienia wymaga, iż sądowa kontrola działalności administracji publicznej ogranicza się do oceny zgodności zaskarżonego aktu lub czynności z prawem. Wynika to z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U Nr 153, poz.1269 ze zmianami). Sąd administracyjny, kontrolując zgodność zaskarżonego rozstrzygnięcia z prawem, orzeka na podstawie materiału sprawy zgromadzonego w postępowaniu administracyjnym. Obowiązek dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz zebrania i wyczerpującego rozpatrzenia całego materiału dowodowego spoczywa na organie orzekającym, a sąd administracyjny nie może zastąpić organu administracji w wypełnieniu tego obowiązku, ponieważ do jego kompetencji należy wyłącznie kontrola legalności rozstrzygnięcia administracyjnego. Oznacza to, że sąd administracyjny nie rozstrzyga merytorycznie o zgłoszonych przez stronę żądaniach, a jedynie w przypadku stwierdzenia, iż zaskarżony akt został wydany z naruszeniem prawa, o którym mowa w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U z 14 marca 2012 r., poz. 270 – zwanej w dalszym ciągu uzasadnienia jako ppsa) uchyla go lub stwierdza jego nieważność. Nadto wskazania wymaga, iż sąd orzeka na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 ppsa) nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ppsa). Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd doszedł do przekonania, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżone rozstrzygnięcie nie zostało podjęte z naruszeniem przepisów prawa, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Na wstępie niniejszych rozważań stwierdzić należy , że zgodnie z przepisem art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2012r., poz. 1228), organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Powołany przepis stanowi podstawę prawną decyzji podjętych przez organy administracji obu instancji i z tego powodu wymaga bliższej analizy. Z brzmienia tego unormowania wynika, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń. Oznacza to, że organ ten podejmuje rozstrzygnięcie w warunkach uznania administracyjnego, przy czym ustawodawca w przepisie tym nie zamieścił żadnych przesłanek, które wyznaczałyby ramy podejmowania rozstrzygnięcia w tym zakresie. Z przepisu tego można jedynie wywnioskować, że ustawodawca przewidział trzy rozwiązania dla dłużnika alimentacyjnego, które winny przyczyniać się do poprawy jego sytuacji. Dłużnik ten może więc, wystąpić o odroczenie spłaty występującego zadłużenia, o rozłożenie na raty, a w ostateczności o umorzenie występującego zadłużenia. Zamieszczenie w przywołanym przepisie wymienionych możliwości poprawy sytuacji dłużnika alimentacyjnego równoznaczne jest z tym, że stosowane one winny być w określony sposób, a mianowicie począwszy od środka wywołującego najmniejszy skutek aż po środek wywołujący skutek największy. Z tego też powodu dłużnik alimentacyjny ma do wykorzystania w pierwszej kolejności przysługującą mu możliwość odroczenia terminu spłaty występującego zadłużenia lub rozłożyć tę spłatę na raty, a dopiero w ostateczności uzasadnione jest wystąpienie o umorzenie występującej należności. Na gruncie niniejszej sprawy skarżący zaniechał złożenia wniosku co do dwóch pierwszych możliwości przewidzianych w przepisie, składając od razu wniosek najdalej idących skutkach, czyli wniosek o umorzenie należności. Należy podkreślić, że decyzje w przedmiotowej sprawie podejmowane były w warunkach uznania administracyjnego, zatem do rozważenia pozostaje kwestia, czy organy obu instancji nie przekroczyły granic tego uznania. Analiza obu rozstrzygnięć podjętych w ramach kontrolowanego postępowania pozwala stwierdzić, że organy administracji w tym zakresie nie dopuściły się naruszeń prawa. Organ pierwszej instancji w motywach swojego rozstrzygnięcia słusznie wskazał, że skarżący jest osobą w wieku pełnej aktywności zawodowej, zdolną podjąć zatrudnienie w niedalekiej przyszłości, a obecny jego stan (przebywanie w więzieniu) można uznać za przejściowy. Kolegium jak najbardziej zasadnie podniosło, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń musi być traktowane jako coś wyjątkowego i dla podjęcia takiego rozstrzygnięcia muszą zachodzić szczególne okoliczności. Organ prawidłowo wskazał w tym kontekście na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego zaprezentowane w orzeczeniu z dnia 20 listopada 2011 r., sygn. akt I OSK 881/11. W powołanym wyroku NSA orzekł, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego nie uzasadnia pobyt w zakładzie karnym, zamiar podjęcia nowego życia po opuszczeniu zakładu karnego, nie będąc obarczonym długami, czy też zgłaszane zastrzeżenia co do prawidłowości systemu udzielania świadczeń osobom uprawnionym do alimentów. Sąd wskazał również, co podziela skład sądu orzekający w niniejszej sprawie, że odbywanie kary pozbawienia wolności nie jest okolicznością obiektywną lecz stanowi efekt, zabronionych z punktu widzenia prawa, działań skarżącego i nie może stanowić okoliczności uzasadniających umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie uzasadnia też umorzenia sama tylko hipotetyczna możliwość nie znalezienia pracy po opuszczeniu zakładu karnego. W sytuacji zaś gdyby taka sytuacja rzeczywiście zaistniała to skarżący będzie miał możliwość złożenia kolejnego wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie ma bowiem ograniczeń prawnych jeśli chodzi o ilość składanych tego typu wniosków. Ponadto okoliczność, że skarżący aktualnie nie pracuje, ponieważ przebywa w zakładzie karnym, nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia przez skarżącego jeszcze w zakładzie karnym, a przede wszystkim po odbyciu kary, a tym samym nie wyklucza zmiany jego sytuacji majątkowej w przyszłości. Skarżący nie przedłożył dokumentu potwierdzającego jego niezdolność do wykonywania pracy, wręcz przeciwnie w toku postępowania wskazał, że jest osobą zdrową i nie będzie ubiegał się o stopień niepełnosprawności (oświadczenie skarżącego z dnia 19 grudnia 2012 r. znajdujące się w aktach administracyjnych). Dodatkowo skarżący deklaruje w przyszłości chęć podjęcia pracy i uzyskiwania z tego tytułu środków finansowych. Samo zaś wskazanie przez pełnomocnika skarżącego na problemy zdrowotne skarżącego, który uczestniczy w zakładzie karnym w zajęciach terapeutycznych, nie stanowiło wystarczającej przesłanki do uchylenia zaskarżonych decyzji. Przede wszystkim – jak już wskazano - sam skarżący w toku postępowania administracyjnego podnosił, że jest osobą zdrową. Okoliczność, że skarżący uczestniczy w zajęciach terapeutycznych nie oznacza jeszcze, że jest on osobą chorą, która nie będzie mogła podjąć w przyszłości zatrudnienia. Z akt sprawy nie wynika zresztą, by u skarżącego zdiagnozowano chorobę. Trudno też przy tak ustalonym stanie faktycznym czynić organowi zarzut, że ten w toku postępowania administracyjnego nie powołał biegłego celem zbadania skarżącego i ustalenia, czy przypadkiem skarżący nie cierpi na schorzenia, które przemawiałyby za umorzeniem należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Reasumując, w uzasadnieniu zaskarżonego rozstrzygnięcia Kolegium bardzo szczegółowo przedstawiło przebieg postępowania, a następnie przybliżyło unormowania prawne w zakresie żądania zwrotu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak również zasady umarzania zwrotu tych należności. W następstwie przeprowadzonej analizy organ odwoławczy doszedł do właściwego przekonania, że organ pierwszej instancji podejmując swoją decyzję nie dopuścił się naruszeń przepisów prawa materialnego i procesowego, jak również nie przekroczył granic uznania administracyjnego, w ramach którego podejmował decyzję. Słusznie podkreślono kluczową kwestię, a mianowicie to, że wniosek o umorzenie należności wypłaconych z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego może być uwzględniony tylko w wyjątkowych przypadkach. Odbywanie zaś kary pozbawienia wolności przez dłużnika alimentacyjnego nie jest okolicznością szczególną i wyjątkową, a ponadto ma ona charakter przemijający. Zdaniem Sądu, argumentacja zaprezentowana w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji jest prawidłowa i zasadnie akcentuje wyjątkowość umorzenia oraz to, że w sytuacji osoby występującej o podjęcie takiej decyzji muszą wystąpić szczególne okoliczności. Argumentacja skarżącego, jak również podnoszone przez niego okoliczności nie uzasadniają uwzględnienia zgłoszonego wniosku. Oznacza to, że rozstrzygnięcia organów obu instancji nie są samowolne, lecz podjęte w granicach uznania administracyjnego, a tym samym nie można zarzucić im naruszenia przepisów prawa wskazanych w skardze. Bezzasadny jest również zarzut skarżącego wskazujący na naruszenie art. 145 § 1 pkt 3 kpa w zw. z art. 24 § 1 pkt. 5 i art. 27 § 1 kpa poprzez dopuszczenie po raz drugi jako sprawozdawcy w postępowaniu odwoławczym, członka Samorządowego Kolegium Odwoławczego w osobie Przewodniczącej. Żaden ze wskazanych przepisów prawa nie uniemożliwia zsiadania w składzie orzekającym kolegium wydającym decyzję w II instancji, osoby, która zasiadała już w takim składzie przy okazji wydania poprzedniej decyzji II instancyjnej w tej samej sprawie. Wobec braku podstaw prawnych do uwzględnienia skargi, Sąd stosownie do postanowień art. 151 ppsa w pkt 1 skargę oddalił. O przyznaniu radcy prawnemu z urzędu wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej, orzeczono w pkt 2 na podstawie art. 250 ppsa w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz. U. z 2013r., poz. 490).