II SA/Ol 746/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Janina Kosowska Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk Protokolant Wojciech Grabowski po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 listopada 2008 roku sprawy ze skargi J. F. na decyzję Kierownika Urzędu z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich 1/ uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; 2/ zasądza od Kierownika Urzędu na rzecz skarżącego J. F. kwotę 100 zł (słownie: sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; 3/ orzeka, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Po rozparzeniu wniosku J.F. o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu urodzenia w dniu 20 kwietnia 1945r. na terenie byłego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich - Litwy, w miejscowości S., gdzie przymusowo deportowana została jego rodzina, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z "[...]" Nr "[...]", działając na podstawie art. 1 - 4 oraz art. 22 ust. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002r. Nr 42, poz. 371 ze zm.) zwanej dalej: ustawą o kombatantach, odmówił wnioskodawcy przyznania uprawnień kombatanckich. Uznano bowiem, iż urodzenie na terenie ZSRR nie stanowi represji, ani też innej działalności kombatanckiej w rozumieniu powołanej ustawy o kombatantach. Od decyzji tej J.F. złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Uzupełnił dotychczas przedstawione informacje o szczegółowy życiorys, w którym podkreślił, że całą jego rodzinę zamieszkującą w miejscowości Z., położonej obecnie w granicach województwa Podlaskiego, władze niemieckie deportowały w 1941r. do ZSRR na przymusowe prace w gospodarstwie rolnym Niemca. Możliwość powrotu pojawiła się dopiero pod koniec 1945r., z czego skorzystała ocalała część jego rodziny. Decyzją z 21 lipca 2008r. Nr DO III/K0827/K-1210563/2/2008 Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, powołując się na art. 127 § 3 w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2000r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) zwanej dalej: Kpa oraz art. 1 - 4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego utrzymał w mocy własną decyzję z dnia "[...]" o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich J.F. W uzasadnieniu wskazano, iż organ jest związany przepisami prawa, w tym ustawy o kombatantach, której to przepisy enumeratywnie wskazują tytuły uprawniające do uznania określonej działalności za działalność kombatancką lub działalność z nią równoważną, uzasadniającą przyznanie uprawnień kombatanckich. Przywołano orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego, zgodnie z którym ustawodawca nie przewidział możliwości zastosowania przepisów ustawy o kombatantach do przyznania uprawnień z niej wynikających z tytułu przeżyć i udręki, jakie niosły za sobą działania wojenne (wyrok z dnia 29 maja 2002r. sygn. akt V SA 2728/ 01, LEX nr 149533). Wskazano także, iż ustawa o kombatantach nie daje podstaw do uznania za represję wojenną lub za działalność równorzędną z działalnością kombatancką okresu ukrywania się przed prześladowaniem z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych (wyrok z dnia 8 listopada 2001r. sygn. akt V SA 507/01, LEX nr 84349). Wyjaśniono, że regulacją ustawy o kombatantach nie zostały objęte wszystkie przejawy obiektywnych represji, które dotknęły obywateli polskich w trakcie wojny i po jej zakończeniu. Organ uznał, że rodzice zainteresowanego nie zostali deportowani, lecz przesiedleni na podstawie umowy zawartej 10 stycznia 1941r. w Kownie pomiędzy rządami Rzeszy Niemieckiej i ZSRR. W świetle tego porozumienia przesiedleniu podlegały jedynie osoby, które ustnie lub pisemnie zgłosiły taka wolę. Przesiedlenie miało odbywać się dobrowolnie, gdyż w umowie zabroniono wywierania jakiegokolwiek przymusu. Ponadto zgodę na przesiedlenie musiał wyrazić kraj przyjmujący i w praktyce przesiedlenia na podstawie tej umowy trwały od 11 lutego do 7 kwietnia 1941r. Wobec tego podnoszone przez stronę okoliczności oraz urodzenie na terenie przesiedlenia, nie stanowią represji w rozumieniu ustawy o kombatantach, nie mogą zostać potraktowane jako działalność kombatancka oraz jako działalność równorzędna z tą działalnością. Na tą decyzję J.F. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wnosząc o jej uchylenie, zaliczenie w poczet dowodów akt sprawy Nr "[...]" dotyczących jego matki A.M., które znajdują się w Urzędzie Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie oraz zasądzenie od organu kosztów postępowania w sprawie. Zarzucił, że skarżona decyzja została wydana bez szczegółowego rozważenia oraz wyjaśnienia, czy jego rodzice doświadczyli represji. Argumentował dalej, iż rodzice będący obywatelami narodowości polskiej wbrew swojej woli zostali wywiezieni do ZSRR na przymusowe roboty nie wyrażając na to zgody. Podkreślił, że wbrew swojej woli byli zmuszani do pracy bez żadnej zapłaty oraz ograniczeń czasowych, a na sam wyjazd nigdy nie wyrażali zgody. Bardzo ciężko pracowali w niemieckim gospodarstwie rolnym, gdzie traktowano ich jak niewolników, pozbawiano elementarnych praw. Dodatkowo skarżący podał, że matka A.M. decyzją Nr "[...]" z dnia 19 marca 2008r. uzyskała potwierdzenie, iż była deportowana do pracy przymusowej w ZSRR. Uznał za niezrozumiałe powody odmowy przyznania uprawnień kombatanckich skoro jego matka uznana została za osobę deportowaną. Przywołał uchwałę Sądu Najwyższego z 10 lutego 1994r. sygn. akt II UZP 31/93 (OSNC 1994/7-8/142), w której stwierdzono, iż osobę urodzoną w więzieniu lub łagrze w ZSRR, albo na przymusowym zesłaniu i deportacji w ZSRR, należy uważać za podlegającą w tym czasie represjom w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. a lub b ustawy o kombatantach. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, podtrzymując dotychczas zajmowane stanowisko, wniósł o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Dodatkowo stwierdził, iż ustalony w sprawie stan faktyczny jest w istocie bezsporny, organ w uzasadnieniu skarżonej decyzji szczegółowo wyjaśnił, jakie fakty uznał za udowodnione, na jakich dowodach się oparł i dlaczego nie mógł uwzględnić żądania strony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269, ze zm.) stosownie do przysługujących sądowi administracyjnemu kompetencji, Sąd kontroluje zaskarżone akty administracyjne m.in. decyzje pod kątem ich zgodności z prawem, przy czym nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi w granicach danej sprawy - art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.), zwanej dalej: ustawą ppsa. Wzruszenie decyzji może nastąpić w razie, gdy kontrola wykaże, że narusza ona przepisy prawa materialnego lub postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy (art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy ppsa). Tego rodzaju naruszenie przepisów postępowania administracyjnego ma miejsce w niniejszej sprawie. Przepisy ustawy z dnia 24 stycznia 1991r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 200r. Nr 42, poz. 371) stosuje się między innymi do osób, które podlegały represjom wojennym oraz okresu powojennego. Za osobę represjonowaną w rozumieniu przepisu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach należy uznać osobę przebywającą w miejscu przymusowego pobytu na zesłaniu lub deportacji w byłym Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Skarżący urodził się w dniu 20 kwietnia 1945r. w byłym Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich na terenie obecnej Litwy, gdzie w 1941r., jak podaje we wniosku oraz swoim życiorysie, miała być przymusowo deportowana jego rodzina z terenu Polski, obecnego województwa podlaskiego. Wobec powyższego zasadnie skarżący powołuje się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 10 lutego 1994r. sygn. akt II UZP 31/93 (OSNC 1994/7-8/142, niepublikowana), w której uznano, że osobę urodzoną w więzieniu lub łagrze w ZSRR, albo na przymusowym zesłaniu i deportacji w ZSRR, należy uważać za podlegającą w tym czasie represjom w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. a lub b ustawy o kombatantach. Z utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych wynika natomiast, że treść art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach nie daje podstaw do wyłączenia spod jej działania dzieci urodzonych w miejscach zsyłek i deportacji w ZSRR z rodziców poddanych tym represjom z przyczyn politycznych, religijnych i narodowościowych (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 9 listopada 1993r. sygn. akt V SA 1155/93, OSP 1994/6/106). Wskazać należy także na zaprezentowany w orzecznictwie sądowym pogląd, że dziecko urodzone w czasie transportu do Polski z miejsca przymusowego pobytu matki na zesłaniu lub deportacji w byłym Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, jest osobą represjonowaną w rozumieniu przepisu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach, jeżeli urodziło się żywe - wyrok Sądu Najwyższego z 26 września 1996r. sygn. akt III ARN 40/96 (OSNP 1997/7/105, Lex nr 27459). Reasumując nie może budzić zatem wątpliwości, że przepisy ustawy o kombatantach stosuje się także do osób urodzonych na przymusowym zesłaniu i deportacji w byłym ZSRR. W rozpoznawanej sprawie organ odmówił przyznania skarżącemu uprawnień kombatanckich stwierdzając, iż rodzina skarżącego nie została deportowana lecz przesiedlono ją na mocy porozumienia podpisanego w dniu 10 stycznia 1941r. w Kownie pomiędzy rządami Rzeszy Niemieckiej oraz ZSRR, mocą którego przesiedleniu podlegały jedynie osoby, które ustnie lub pisemnie wyraziły taką wolę, przesiedlenie takie miało odbywać się dobrowolnie. Z przekazanych Sądowi akt sprawy nie wynika jednakże, iż organ przed podjęciem rozstrzygnięcia w sprawie przeprowadził wyczerpujące postępowanie wyjaśniające mające na celu ustalenie tejże najistotniejszej okoliczności, mianowicie ustalenia czy rzeczywiście wyjazd i pobyt rodziny skarżącego na terenie byłego ZSRR - Litwy miał charakter przymusowej deportacji lub zesłania, czy też dobrowolnego przesiedlenia. Okoliczność na którą powołuje się skarżący, iż matka A.M. była deportowana do pracy przymusowej, na potwierdzenie czego przyznano jej uprawnienia kombatanckie decyzją Nr "[...]" z dnia 19 marca 2008r., pozostaje w oczywistej sprzeczności z obecnym rozstrzygnięciem podjętym w sprawie, gdzie uznano, iż rodzina skarżącego, w tym jego matka A.M., została dobrowolnie przesiedlona na teren byłego ZSRR. Skoro bowiem matka skarżącego, co podnosi on w skardze, została przymusowo deportowana, to jako dziecko urodzone w trakcie jej pobytu na deportacji na terenie byłego ZSRR uzyskiwałby na mocy art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach uprawnienia kombatanckie. Sąd uznał za zbędne żądanie przedłożenia akt sprawy dotyczących matki skarżącego A.M., bowiem samo przywołanie okoliczności tam ustalonych z zestawieniem obecnie stwierdzonego stanu faktycznego sprawy nie pozostawiają Sądowi wątpliwości, iż skarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja tego organu z dnia "[...]" wydane zostały bez wszechstronnego i wyczerpującego zebrania oraz rozpatrzenia całego materiału dowodowego tej sprawy. W rozpoznawanej sprawie organ administracji wbrew jednoznacznemu stwierdzeniu we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, iż władze niemieckie w 1941r. deportowały rodzinę skarżącego do ZSRR na przymusowe prace w gospodarstwie rolnym, nie ustosunkował się do tego argumentu uznając, że okoliczności wymienione przez skarżącego nie uprawniają do przyznania uprawnień kombatanckich, bowiem rodzice strony nie zostali deportowani, lecz za ich zgodą przesiedleni na podstawie umowy zawartej 10 stycznia 1941r. pomiędzy rządami Rzeszy Niemieckiej i ZSRR. Powyższe stwierdzenie organu pozostaje w sprzeczności z załączonym do akt administracyjnych oświadczeniem A.M. (karta nr 3) oraz oświadczeniami samego skarżącego i J.S. (karta nr 5), którzy wskazują na przymusowy charakter samego wyjazdu, jak i pracy w niemieckim gospodarstwie rolnym w miejscowości M. położonej obecnie na terytorium Litwy. Ponadto Parlament Rzeczypospolitej uchwalając ustawę o kombatantach stwierdził, że władze III Rzeszy Niemieckiej, ówczesne władze Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i komunistyczny aparat represji w Polsce są winni cierpień zadanych wielu obywatelom Państwa Polskiego ze względów narodowościowych, politycznych i religijnych. Umowa zawarta między rządami tych państw w dniu 10 stycznia 1941r. musi być zatem postrzegana w sposób szczególny, gdyż ich działania zdecydowanie godziły wówczas w wolność i suwerenność Rzeczypospolitej Polskiej. Organ podaje, iż na podstawie cytowanego porozumienia przesiedleniu podlegały jedynie osoby, które ustnie lub pisemnie zgłosiły taką wolę. Przesiedlenie miało odbywać się dobrowolnie, gdyż w umowie zabroniono wywierania jakiegokolwiek przymusu, ponadto zgodę na przesiedlenie musiał wyrazić kraj przyjmujący. W praktyce przesiedlenia na podstawie tej umowy trwały od 11 lutego do 7 kwietnia 1941r. Jednak z załączonej do akt sprawy kopii pisma Dyrektora Biura Edukacji Publicznej w Instytucie Pamięci Narodowej Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu z dnia 20 maja 2008r. Nr BE13-6051-79(4)/07 wynika, że porozumienie to dotyczyło obywateli Litwy oraz osób narodowości litewskiej, rosyjskiej i białoruskiej z części ówczesnych Prus Wschodnich (Okręg Kłajpedy i Suwalszczyzna). Ponadto stwierdza się, że informacje na temat faktycznego przebiegu akcji przesiedleńczej są niezwykle skąpe i nie stosowano siły wobec przesiedlanych Litwinów. Przedstawiona we wskazanym piśmie Instytutu Pamięci Narodowej argumentacja dotycząca materii przesiedlania obywateli polskich narodowości litewskiej, rosyjskiej i białoruskiej nie zwalniała organu orzekającego w tej sprawie od obowiązku dążenia do wyjaśnienia sprawy w sposób wyczerpujący i wszechstronny stosownie do art. 7 oraz art. 77 Kodeku postępowania administracyjnego, a zwłaszcza do jednoznacznego ustalenia czy rodzina skarżącego została deportowana, czy też przesiedlona w oparciu o podpisane porozumienie. Jak wskazano bowiem w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 czerwca 2006r. sygn. akt II OSK 886/05, niepublikowany, zakres właściwości Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu ma określone następstwa dla ukształtowania zasad postępowania wyjaśniającego, które może być tylko prowadzone w celu potwierdzenia faktów, a nie ustalenia działalności uprawniającej do przyznania uprawnień kombatanckich. Zatem informacja pozyskana z tego źródła może stanowić jedynie jeden z dowodów w sprawie, nie może natomiast zastępować w obowiązkach organu orzekającego w tej sprawie w przedmiocie przeprowadzenia pełnego i wyczerpującego postępowania wyjaśniającego. Organ nie zwrócił nadto uwagi, że porozumienie z 10 stycznia 1941r. zawarte zostało pomiędzy rządami krajów okupujących wówczas terytorium Polski i nie dotyczy osób narodowości polskiej. Jeżeli zaś uwzględniono by okoliczność, że przesiedleniami zarządzał okupant, można przyjąć, że miały one charakter polityczny, narodowościowy, a zatem że stanowiły represję w rozumieniu przepisu art. 4 ust. 1 pkt 3 lit. b ustawy o kombatantach (por. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 listopada 1999r. sygn. akt II SA/Ka 466/98 niepublikowany). Skarżący podkreślił, że jego rodzice będący obywatelami narodowości polskiej, wbrew swojej woli zostali wywiezieni do ZSRR na przymusowe roboty, gdzie wbrew swojej woli zostali zmuszani do pracy bez żadnej zapłaty i ograniczeń czasowych. Do tych argumentów organ nie odniósł się w żaden sposób kategorycznie uznając, że rodzice strony nie zostali deportowani, lecz przesiedleni na podstawie umowy z 10 stycznia 1941r. pomiędzy rządami Rzeszy Niemieckiej i ZSRR. Tym samym zasadny jest zarzut skargi, że decyzja Kierownika Urzędu została wydana bez szczegółowego rozważenia i wyjaśnienia, czy rodzice strony doświadczyli represji. Zatem przeprowadzone postępowanie administracyjne narusza zasady wyczerpującego rozpoznania i zebrania materiału dowodowego w tej sprawie określone w art. 7, art. 77 § 1 kpa. Mając powyższe na uwadze Sąd stwierdził, iż zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia "[...]" zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy. W tym stanie rzeczy w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji wyroku, zasądzając koszty postępowania stosownie do art. 200 powołanej ustawy. Sąd podjął rozstrzygnięcie w przedmiocie wykonalności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 152 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym w razie uwzględnienia skargi sąd w wyroku określa, czy i w jakim zakresie zaskarżony akt lub czynność nie mogą być wykonane. Rozstrzygnięcie to traci moc z chwilą uprawomocnienia się wyroku.