II SA/Ol 782/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2008r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze sprzeciwu F. i W. Ł. na postanowienie Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 4 listopada 2008r. Sygn. akt II SA/Ol 782/08 w przedmiocie odmowy przyznania F. i W. Ł. prawa pomocy w sprawie ze skargi F. i W. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie nieodpłatnego przekazania na własność udziału w działce postanawia 1/ zwolnić F. i W. Ł. od wpisu sądowego od skargi, 2/ odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałej części. WSA/post.1 - sentencja postanowienia F. i W. Ł. wystąpili do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie z ich skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie nieodpłatnego przekazania na własność udziału w działce. W sprawie tej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zarządzeniem z 30 września 2008r. wezwał skarżących do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartym w złożonym wspólnie formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w oświadczeniach przedstawionych w toku postępowania, skarżący mają na utrzymaniu troje dzieci. Do ich majątku należy połowa domu, nieruchomość rolna oraz budynki gospodarcze. W rubrykach nr 8, 9 i 11 formularza wniosku z dnia 10 października 2008r. skarżący wskazali, iż utrzymują się z pracy w gospodarstwie rolnym, z produkcji mleka oraz żywca wołowego. Dochód z tej działalności z okresu od 1 stycznia do 10 października 2008r. wyniósł, zgodnie z przedstawionym przez skarżących wyliczeniem, 2.058,69 zł. W skład inwentarza żywego wchodzą: 15 sztuk bydła, 4 konie, 1 świnia i 10 kur. W rubryce nr 10 formularza wniosku, skarżący wykazali ponadto dochód z tytułu zasiłków rodzinnych w wysokości 272 zł miesięcznie. Do przedmiotowego formularza, skarżący załączyli kserokopię decyzji w przedmiocie przyznania świadczeń rodzinnych. Na skutek wezwania referendarza skarżący przedłożyli pismo procesowe z dnia 24 października 2008r., do którego załączony został formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy z tego samego dnia oraz kserokopie: protokołu suszowego z dnia 18 czerwca 2008r., pierwszych stron dwóch decyzji w przedmiocie przyznania na rok 2007 płatności do gruntów rolnych oraz rolnośrodowiskowej, decyzji w przedmiocie wymiaru podatku rolnego i od nieruchomości za 2008r. oraz wyciągów z rachunku bankowego skarżącej z okresu ostatnich trzech miesięcy. W przedmiotowym piśmie potwierdzono, że zakresem żądania w niniejszej sprawie objęte jest zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z odpowiedzi na wezwanie wynika ponadto, iż poza nieruchomością rolną o powierzchni 8,8190 ha przeliczeniowych, skarżący użytkują także nie stanowiącą ich własności nieruchomość o powierzchni 0,9 ha w zamian za uiszczanie podatku od tej nieruchomości. Na własne utrzymanie przeznaczają zasiłki rodzinne oraz dochody z tytułu sprzedaży mleka sąsiadom w kwocie 100 zł miesięcznie. Podniesiono jednocześnie, iż skarżący czasami pożyczają drobne kwoty od rodziny, które zwracają ze środków pieniężnych pochodzących ze sprzedaży zwierząt. Z pisma procesowego, złożonego w niniejszej sprawie, wynika ponadto, iż w 2008r. planują sprzedaż źrebaka, natomiast w 2009r. sprzedaż 5 sztuk bydła, a środki pieniężne pochodzące z tego tytułu chcą przeznaczyć na utrzymanie gospodarstwa rolnego. Wskazano jednocześnie, iż nie jest znana wartość hodowanych zwierząt. W piśmie procesowym z dnia 24 października 2008r., które złożonego w sprawie o sygn. akt II SA/Ol 724/08 zauważono, iż produkcja mleka stała się nieopłacalna, w związku z czym skarżący zamierzają ją przerwać i wymienić krowy mleczne na mięsne. Określono wartość krowy mlecznej na 1.006 zł. Ponadto załączono kopie miesięcznych operacji bankowych z okresu lipiec, sierpień i wrzesień 2008r. z których wynika ponadto, że skarżący otrzymali od Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej 455,81 zł w dniu 9 lipca 2008r., 487,58 zł - 8 sierpnia 2008r. i 629,85 zł - 3 września 2008r. Natomiast w 5 sierpnia i 3 września br. odnotowano wpływ odpowiednio 3.130,65 zł i 2986,18 zł opłaconych przez Spółkę M. Uaktualniono dochód uzyskany z prowadzonej działalności rolniczej w okresie od 1 stycznia do 24 października 2008r. do kwoty 2.419,13 zł. Postanowieniem z dnia 4 listopada 2008r. sygn. akt II SA/Ol 782/08 Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podał, iż sytuacja materialna rodziny skarżących świadczy o tym, iż nie można uznać ich za osoby należące do grona ubogich, bowiem oceniając możliwości finansowe strony należy mieć na uwadze nie tylko wysokość osiąganego przez nią dochodu, lecz także będący w jej posiadaniu majątek. Skarżący są zaś właścicielami gospodarstwa rolnego, obejmującego nieruchomość rolną o powierzchni 8,8190 ha przeliczeniowych, użytkownikami dodatkowych 0,9 ha gruntów, a ponadto hodowcami zwierząt gospodarskich. Przy czym podkreślono, iż pod względem zaopatrzenia w żywność rodziny rolnicze są w znacznym stopniu samowystarczalne, co ma wyjaśniać, w jaki sposób 5-osobowa rodzina przeznacza na własne utrzymanie jedynie zasiłki rodzinne oraz ok. 100 zł ze sprzedaży mleka sąsiadom. Oceniono, że skarżący są w stanie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny wygospodarować środki potrzebne na pokrycie kosztów postępowania zarówno w niniejszej sprawie, jak i innych prowadzonych przez nich przed sądami, z dochodu z działalności rolniczej (produkcja mleka i żywca wołowego, dopłata paliwowa oraz płatności), co potwierdza fakt pokrywania w latach 2007-2008 przez skarżących z tych środków kosztów postępowania cywilnego. Dochód z tego tytułu nie jest bowiem co do zasady przeznaczany przez skarżących na utrzymanie konieczne ich rodziny. Uznano, że zarówno bieżący, jak i przyszły dochód z tego tytułu, może być przeznaczony na pokrycie kosztów postępowania sądowego bezpośrednio lub pośrednio w formie spłaty pożyczki zaciągniętej na ten cel, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla skarżących i ich rodziny. Od powyższego postanowienia F. i W. Ł. złożyli sprzeciw. Wnieśli o uchylenie wydanego przez Referendarza sądowego postanowienia i przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Uznali twierdzenia Referendarza sądowego za krzywdzące, gdyż proponując sprzedaż części majątku sugeruje się, że posiadanie ziemi i inwentarza pozbawia rolników możliwości uzyskania prawa pomocy, a osiągany rzeczywisty zysk nie ma znaczenia. Podnieśli, że taka postawa utrudnia im dostęp do sądu w sytuacji, gdy nie radzą sobie w sporządzaniu pism w sprawie, nie są obeznani z procedurami i językiem prawnym oraz nie są w stanie opłacić kosztów sądowych oraz adwokata, a także nie mogą uzyskać niezbędnych do tego środków poprzez pożyczkę lub w inny sposób. Podkreślili, że w Sądzie znajduje się kilka skarg przez nich złożonych, które dotyczą wadliwej w ich ocenie decyzji w przedmiocie nadania nieodpłatnie na własność udziału w działce, w związku z tym samodzielne wynajęcie adwokata oraz opłacenie kosztów postępowania we własnym zakresie we wszystkich sprawach przekracza ich możliwości finansowe. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./, zwanej dalej jako: ppsa). Na tej podstawie Sąd rozpatrując sprawę w zakresie prawa pomocy nie ma aktualnie możliwości uchylić postanowienie wydane przez Referendarza sądowego, o co wnioskują skarżący. Postanowienie to straciło bowiem moc i sprawa podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, Sąd pragnie podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). W myśl art. 245 § 1 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 245 § 2 tej ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że udzielenie przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której skarżący udowodni brak środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przytoczonych sformułowań ustawowych wynika także, że sytuacja materialna wnioskodawcy oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzielenie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie więc przez Sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajduje uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.). Na podstawie zaś art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 ppsa, przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych następuje w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim należy podnieść, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego, muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Należy także wskazać, iż to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstw od tej generalnej reguły. Jak wynika z oświadczeń skarżących prowadzą oni gospodarstwo rolne, na które składają się uprawa gruntów i hodowla inwentarza. Środki finansowe pozyskują z tytułu upraw, produkcji mleka i żywca wołowego, a także z tytułu płatności do gruntów rolnych. Dodatkowo otrzymują pomoc społeczną w postaci świadczeń w formie zasiłków rodzinnych i dodatków do tego zasiłku na trójkę dzieci w ogólnej kwocie 272 zł miesięcznie. Jak podnoszą skarżący pozyskiwane wpływy są niwelowane przez niezbędne wydatki, jakie rodzina jest zmuszona ponieść. W ten sposób ostatecznie wyliczono dochód osiągnięty od początku roku do października 2008r. na kwotę 2.419,13 zł. Skarżący ponadto podali, iż w latach 2007-2008 opłacili koszty postępowania cywilnego. Na tle przedstawionej sytuacji finansowej nie można przyjąć, że skarżący wykazali, iż nie posiadają żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, a tym samym, że nieprzyznanie całkowitego zwolnienia od kosztów i jednoczesne ustanowienie adwokata uniemożliwiłoby stronie skorzystanie z przysługującego jej prawa do sądu. Sąd uznał, że skarżący wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, w związku z czym przyznał prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od wpisu sądowego od skargi. Sytuacja materialna pięcioosobowej rodziny skarżących jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia obciążeń związanych z udziałem strony w sprawie. Uzyskiwane przez skarżących środki finansowe po uwzględnieniu niezbędnych wydatków są bowiem na tyle niskie, że nie pozwalają na pełne poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Trudnej sytuacji materialnej nie zmienia fakt, że skarżący dysponują znacznym majątkiem nieruchomym, na który składa się nieruchomość rolna, budynki gospodarcze i połowa domu. Ponadto należy wyjaśnić, iż interes skarżących będzie należycie chroniony także bez udziału adwokata. Reprezentowanie skarżącego przez profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie warunkuje bowiem realizacji prawa do sprawiedliwego procesu. Wynika to z tego, iż w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji nie występuje ograniczenie zdolności postulacyjnej strony w postaci tak zwanego przymusu adwokacko-radcowskiego (art. 175 § 1, art. 194 § 4 ppsa), a sąd nie jest związany granicami skargi (art. 134 ppsa), co oznacza, że dokonuje oceny zgodności z prawem czynności organu administracji nawet, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Sąd jest ponadto obowiązany udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 ppsa). Nie jest przy tym wymagane stawiennictwo stron na rozprawie. W razie ich nieobecności przewodniczący lub wyznaczony przez niego sędzia sprawozdawca przedstawia ich wnioski, twierdzenia i dowody znajdujące się w aktach sprawy (art. 108 ppsa) Jednocześnie Sąd poucza o treści art. 249 ustawy ppsa, zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.