II SA/Ol 782/08

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 18 września 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. L. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi F. L. i W. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie nieodpłatnego przekazania na własność udziału w działce postanawia: 1/ ustanowić dla W. L. adwokata, 2/ odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałej części. Wyrokiem z dnia 16 czerwca 2009 r., sygn. akt II SA/Ol 782/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie oddalił skargę W. L. i F. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", Nr "[...]". W związku z zamiarem złożenia skargi kasacyjnej od przedmiotowego wyroku, we wniosku z dnia 9 lipca 2009 r. skarżąca wniosła o ustanowienie zawodowego pełnomocnika. Następnie we wniosku z dnia 24 lipca 2009 r., złożonym na urzędowym formularzu, rozszerzyła zakres swojego żądania, wnosząc o ustanowienie adwokata i zwolnienie od kosztów sądowych. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia jego braków formalnych oraz złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, skarżąca przedłożyła uzupełniony wniosek oraz pismo procesowe z dnia 6 sierpnia 2009 r. Zgodnie z zawartym we wniosku oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżąca wraz z mężem ma na utrzymaniu troje dzieci. Do majątku rodziny należy część domu oraz nieruchomość rolna o powierzchni "[...]" ha przeliczeniowych (co stanowi "[...]" ha fizycznych). Skarżąca wraz z mężem dzierżawi ponadto nieruchomość rolną o powierzchni "[...]" ha. Rodzina utrzymuje się ze środków z zasiłków rodzinnych w kwocie "[...]". Skarżąca wraz z mężem prowadzi ponadto działalność rolniczą, lecz wpływy ze sprzedaży równoważą nakłady na produkcję. W 2009 r. z otrzymanych płatności opłacili zaległości oraz zwrócili drobne pożyczki zaciągnięte na życie. W piśmie procesowym z dnia 6 sierpnia 2009 r. skarżąca wskazała wpływy z gospodarstwa rolnego z tytułu sprzedaży mleka i żywca, płatności oraz zwrotu akcyzy paliwowej, które w okresie od stycznia do lipca 2009 r. wyniosły łącznie "[...]" oraz koszty prowadzenia gospodarstwa w wysokości "[...]". W konsekwencji, zysk z działalności rolniczej wyniósł "[...]". W okresie od dnia 1 stycznia do dnia 6 sierpnia 2009 r. średni miesięczny dochód wynosił "[...]" plus ok. "[...]" za mleko z wolnej sprzedaży. Tym samym, średnio miesięcznie "na życie rodziny" skarżąca ma do dyspozycji ok. "[...]" z gospodarstwa rolnego ("razem z mlekiem dla sąsiadów") oraz "[...]" z tytułu zasiłków rodzinnych. Środki z zasiłków przeznacza na kupno książek, pomocy szkolnych, odzieży i ubrań, natomiast z zysku z gospodarstwa na wyżywienie i środki czystości. W skład inwentarza żywego wchodzą: "[...]". Skarżąca podniosła, iż w roku bieżącym zamierza wraz z mężem sprzedać "[...]", a uzyskane z tego tytułu środki pieniężne przeznaczyć na opłaty. Część pieniędzy na życie będą zmuszeni pożyczyć od rodziny do czasu otrzymania dopłat za 2009 r. Skarżąca wskazała, iż w 2009 r. na prowadzenie spraw sądowych wydała łącznie 400 zł (wpis sądowy, opłaty pocztowe i ksero). W odpowiedzi na wezwanie do wskazania jakie zmiany w sytuacji majątkowej i finansowej jej i jej rodziny zaszły od czasu, kiedy postanowieniem z dnia 5 grudnia 2008 r., sygn. akt II SA/Ol 782/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowił zwolnić skarżących wyłącznie od wpisu od skargi i odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałej części, a Naczelny Sąd Administracyjny, postanowieniem z dnia 27 stycznia 2009 r., sygn. akt I OZ 28/09, oddalił zażalenie skarżących na przedmiotowe postanowienie, skarżąca wskazała, iż sytuacja finansowa w gospodarstwie jest ciężka – cena tony zboża jest równa jednej godzinie pracy kombajnu, cena mleka jest niższa niż w ubiegłym roku, a cena żywca wołowego ciągle się obniża. Wskazała ponadto, iż w tym okresie została w kilku sprawach zwolniona w całości od kosztów sądowych. Podkreślić należy, iż w warunkach niniejszej sprawy sytuacja rodzinna, finansowa i majątkowa skarżącej i jej rodziny była już przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie i Naczelnego Sądu Administracyjnego pod kątem zasadności przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Postanowieniem z dnia 5 grudnia 2008 r., sygn. akt II SA/Ol 782/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, po rozpoznaniu wniosków skarżących o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, postanowił zwolnić skarżących wyłącznie od wpisu od skargi i odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałej części, a Naczelny Sąd Administracyjny, postanowieniem z dnia 27 stycznia 2009 r., sygn. akt I OZ 28/09, oddalił zażalenie skarżących na przedmiotowe postanowienie. W jego uzasadnieniu podniósł, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Do osób tych można zaliczyć osoby rzeczywiście ubogie, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspakajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Podkreślił, że dostępność do sądu wymaga z natury rzeczy posiadania środków finansowych, stąd też dla wydatków związanych z prowadzeniem procesu strona powinna znaleźć pokrycie w swych dochodach przez odpowiednie ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okażą się niewystarczające może zwrócić się o pomoc państwa. Mając na uwadze powyższe stwierdził, że skarżący nie wykazali w przekonujący sposób, iż znajdują się w sytuacji materialnej, która kwalifikowałaby ich do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżący osiągają bowiem stały dochód z tytułu działalności rolniczej oraz przyznanych im świadczeń z pomocy społecznej. W konsekwencji, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżący w obecnej sytuacji dochodowej, przy racjonalnym gospodarowaniu środkami finansowymi i oszczędnościach w wydatkach są w stanie ponieść koszty postępowania oraz koszty wynagrodzenia adwokata, o ile zastępstwo procesowe uznają za konieczne. Mając na uwadze powyższe, w warunkach niniejszej sprawy rozpoznając ponowny wniosek skarżącej należało ocenić, czy w sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej jej i jej rodziny, zaszły zmiany, które uzasadniają przyznanie jej obecnie prawa pomocy w zakresie szerszym niż dotychczasowy. Wskazać należy, iż z pierwotnego wniosku skarżącej z dnia "[...]" wynikało, iż jej rodzina utrzymuje się z wpływów z gospodarstwa rolnego – z produkcji mleka o wartości od "[...]" do "[...]" rocznie oraz z produkcji żywca wołowego o wartości od "[...]" do "[...]" rocznie. Zgodnie z wnioskiem uzupełniającym z dnia "[...]", w okresie od 1 stycznia do "[...]" 2008 r. wpływy z działalności rolniczej wyniosły "[...]", wydatki – "[...]" i dochód – "[...]" (rubryka nr 9 formularza wniosku). Zauważyć jednak należy, iż we wpływach z gospodarstwa rolnego skarżąca i jej mąż nie wykazali wówczas otrzymanych w 2008 r. płatności za 2007 r. w kwocie "[...]" (rubryka nr 8 formularza wniosku), wskazując, iż środki pieniężne pochodzące z tego tytułu przeznaczone zostały na pokrycie kosztów postępowania cywilnego, w tym zwrot pożyczki zaciągniętej w 2007 r. na ten cel. W skład inwentarza żywego wchodziły ówcześnie: "[...]" (rubryka nr 11 formularza wniosku). Obecnie, w piśmie procesowym z dnia 6 sierpnia 2009 r. skarżąca wskazała, że w okresie od stycznia do lipca 2009 r. wpływy z działalności rolniczej wyniosły: ze sprzedaży mleka – "[...]", ze sprzedaży żywca – "[...]", z płatności – "[...]" oraz ze zwrotu akcyzy paliwowej – "[...]", co daje łącznie kwotę "[...]". Koszty prowadzenia gospodarstwa wyniosły natomiast "[...]". Dodatkowo z wniosku wynika, iż w 2009 r. z otrzymanych płatności skarżąca opłaciła zaległości oraz zwróciła drobne pożyczki zaciągnięte na życie. W konsekwencji, dochód z działalności rolniczej wyniósł "[...]". W skład inwentarza żywego wchodzi obecnie: "[...]". W oparciu o informacje przekazane przez skarżącą w toku postępowania poprzedzającego wydanie wskazanych wyżej postanowień sądów administracyjnych i przekazanych obecnie, stwierdzić należy, iż sytuacja finansowa i majątkowa skarżącej i jej rodziny w porównaniu z rokiem ubiegłym uległa zmianie, która uzasadnia rozważenie zasadności przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie szerszym niż określony w postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 5 grudnia 2008 r., sygn. akt II SA/Ol 782/08. Zauważyć należy, iż wykazany przez skarżącą dochód z działalności rolniczej za siedem miesięcy 2009 r. jest wyższy od dochodu wykazanego za "[...]" miesięcy 2008 r. Powyższe nie oznacza jednak polepszenia sytuacji w gospodarstwie rolnym skarżącej i jej męża. Wynika jedynie z ujęcia w dochodach za 2009 r. płatności za 2008 r., czego skarżąca nie uczyniła w roku ubiegłym. Wówczas bowiem przeznaczone one zostały w całości na pokrycie kosztów postępowania cywilnego. Obecnie płatności ujęte zostały w dochodach z działalności rolniczej, jednocześnie w koszty jej prowadzenia skarżąca zaliczyła pokryte z tych środków wydatki związane ze spłatą zadłużenia. Powyższe oznacza natomiast, że dochód z działalności rolniczej w 2009 r. uległ w istocie zmniejszeniu, gdyż przy płatnościach i kosztach na podobnym poziomie jak w roku ubiegłym zmniejszył się przychód z tytułu sprzedaży mleka i żywca wołowego. Z uwagi na spadek ceny mleka przychód z tytułu jego sprzedaży nie mieści się już w górnych granicach zakładanego dochodu rocznego z tego tytułu. W porównaniu z rokiem ubiegłym, skarżąca uzyskuje też mniej środków finansowych ze sprzedaży mleka sąsiadom – już nie "[...]", lecz ok. "[...]" miesięcznie. W roku bieżącym, niska pozostaje też wysokość przychodu ze sprzedaży żywca wołowego, co jednak mając na uwadze aktualny, większy liczebnie niż w roku ubiegłym, skład inwentarza żywego nie może świadczyć o znacznym pogorszeniu się sytuacji materialnej skarżącej i jej rodziny. Oceniając sytuację materialną strony należy brać bowiem pod uwagę nie tylko jej dochody, ale również możliwości ich uzyskania. W warunkach niniejszej sprawy, przyjąć natomiast należy, że skarżąca i jej mąż odłożyli jedynie w czasie sprzedaż bydła, co nie oznacza, że utracili oni dochód z tego tytułu. Mając zatem na uwadze spadek dochodu z tytułu prowadzonej przez skarżącą i jej męża działalności rolniczej, ale również wciąż istniejące możliwości powiększenia dochodu poprzez sprzedaż części zwierząt hodowlanych, wchodzących w skład większego liczebnie w porównaniu z rokiem ubiegłym inwentarza żywego, uznano, że aktualna sytuacja materialna skarżącej i jej rodziny uzasadnia przyznanie jej na obecnym etapie postępowania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego ustanowienie adwokata. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, następuje jeśli osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W warunkach niniejszej sprawy, mając na uwadze majątek skarżącej i jej rodziny oraz fakt osiągania stałego dochodu z tytułu świadczeń rodzinnych, a także nawet mimo spadku przychodu – stałego dochodu z tytułu działalności rolniczej, nie można bowiem stwierdzić, że stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie i Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażone w poprzednim stanie faktycznym, zgodnie z którym sytuacja materialna skarżącej i jej rodziny nie uzasadnia przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, straciło w całości na aktualności. Dokonując wyboru zakresu przyznanego prawa pomocy wzięto pod uwagę to, że sporządzenie skargi kasacyjnej od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie objęte jest tzw. przymusem adwokacko-radcowskim. Na obecnym etapie postępowania dalsze dochodzenie przez skarżącą żądań może być zatem skutecznie realizowane jedynie przy pomocy zawodowego pełnomocnika. Oceniając aktualne możliwości płatnicze skarżącej i jej rodziny stwierdzono jednocześnie, że jest ona w stanie ponieść wymagane na obecnym etapie postępowania koszty sądowe bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, tym bardziej, że wydatki na koszty prowadzonych przez skarżącą i jej męża postępowań sądowych znacznie się obniżyły w porównaniu z rokiem ubiegłym i nie obciążają już tak znacznie budżetu rodziny. Tym samym, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.