II SA/Ol 843/22

Dnia 28 grudnia 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Ewa Osipuk Sędziowie sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 28 grudnia 2022 roku sprawy ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego - oddala skargę. Decyzją z dnia 30 września 2022 r., nr SKO.82.596.2022 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "Kolegium") utrzymało w mocy decyzję Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w G., działającego z upoważnienia Burmistrza G. - (dalej jako: "organ I instancji") z dnia 6 kwietnia 2022 r. o odmowie przyznania J.P. (dalej jako: "skarżący") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką W.P., legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu wyjaśniono, że organ I instancji odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na niespełnienie przesłanki z art. 17 ust. 1b pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.) – dalej jako: "u.ś.r.". Ponadto organ I instancji wskazał, że z przeprowadzonego wywiadu środowiskowego wynika, iż rozmiar sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką nie jest stały i długotrwały, a zatem nie musi on rezygnować z poszukiwania zatrudnienia. Matka skarżącego czynności samoobsługowe związane z życiem codziennym wykonuje w miarę samodzielnie, poza tym jest ona uczestnikiem zajęć w środowiskowym domu samopomocy i wówczas opiekę nad nią sprawuje terapeuta zajęciowy. Kolegium, na podstawie przeprowadzonych przez organ I instancji wywiadów środowiskowych, ustaliło, że matka skarżącego jest wdową, legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, niepełnosprawność istnieje od dnia [...] 2004 r. Matka wymaga całodobowej opieki w zakresie prowadzenia gospodarstwa domowego, tj. przy sprzątaniu, praniu, robieniu zakupów, ubieraniu codziennej toalecie, podawaniu lekarstw. Nie jest w stanie samodzielnie funkcjonować w samodzielnym życiu, występują u niej zaniki orientacji. Leczy się z powodu [...]. Matka mieszka sama, skarżący przychodzi do niej rano koło godziny 8.00-8.30 i pomaga jej zejść ze schodów oraz wsiąść do busa, który zawozi ją do środowiskowego domu samopomocy, gdzie przebywa ona do 13.30. Następnie matka busem odwożona jest do domu. Skarżący koło godziny 18.00 udaje się do własnego domu, z matką pozostaje w kontakcie telefonicznym. Opieka skarżącego nad matką ma charakter trwały, decyzją z dnia 29 listopada 2021 r. przyznano mu specjalny zasiłek opiekuńczy na matkę na okres od 1 listopada 2021 r. do 31 października 2022 r. Ponadto Kolegium wskazało, że z informacji uzyskanych od kierownika środowiskowego domu samopomocy wynika, iż matka skarżącego na zajęcia uczęszcza regularnie w wymiarze 6 godzin dziennie. Jest osobą względnie sprawną ruchowo, samodzielnie wykonuje czynności takie jak utrzymanie higieny osobistej, spożywanie posiłków. Wymaga wsparcia podczas ubierania i rozbierania, ma częściowe problemy z poruszaniem się. W tej sytuacji Kolegium uznało, że zakres faktycznej opieki skarżącego nad matką (łącznie około 4 godzin dziennie) nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia. Matka skarżącego wymaga opieki, jednakże są to czynności, które są powszechnie wykonywane w każdym gospodarstwie domowym, również przez osoby pracujące i gospodarujące wspólnie z członkami rodziny. Matka nie wymaga pomocy przy korzystaniu z toalety, karmienia, zmiany pampersów czy systematycznych pomiarów parametrów życiowych. W ciągu dnia 6 godzin matka przebywa w środowiskowym domu samopomocy, zatem skarżący ma realną możliwość połączenia pracy zawodowej z pomocą matce. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej i przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazania sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. Skarżący wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką nie wypełnia przesłanki niepoodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że podstawowym wymogiem uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest sprawowanie stałej, ciągłej opieki wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, która nie musi być opieką całodobową. Zdaniem skarżącego, nie można uznać, że skoro pomoc świadczona matce nie jest wykonywana przez całą dobę, a jedynie w określonych godzinach, to nie można mówić o opiece stałej i długoterminowej. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Ponadto organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym oraz poinformował, że ma możliwości techniczne do odbycia rozprawy zdalnej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm. – zwanej dalej p.p.s.a.). Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 tej ustawy stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. (§ 1). Na wstępie należy wyjaśnić, że Sąd orzekał w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt sprawy, wniosek taki został złożony przez skarżącego oraz organ. Sąd poddawszy kontroli zaskarżoną decyzję stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W rozpoznawanej sprawie zaskarżoną decyzją Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego uznając, że zakres sprawowanej przez niego opieki nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia. Materialnoprawną podstawą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest art. 17 ust. 1 u.ś.r., który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei stosownie do treści art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: (1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub (2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Należy zaznaczyć, że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r., wobec treści wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, utracił przymiot konstytucyjności w zakresie przewidzianego w tym przepisie kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiającego uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego przez opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 u.ś.r. Z tych przyczyn w odniesieniu do opiekunów dorosłych niepełnosprawnych, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania im świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonać z pominięciem tego kryterium. W rozpoznawanej sprawie, zdaniem Kolegium, skarżący nie spełnia przesłanki rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej (niepodejmowania zatrudnienia), w związku z koniecznością sprawowania opieki. W ciągu dnia matka skarżącego przebywa 6 godzin w środowiskowym domu samopomocy, a zatem skarżący ma realną możliwość połączenia pracy zawodowej z pomocą matce. Należy zauważyć, że z powołanego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. wynika, iż jednym z wymogów uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo niepodejmowanie zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Zatem przesłanką ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest faktyczna rezygnacja/niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, będąca w związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad chorym członkiem rodziny. Istotą świadczenia pielęgnacyjnego jest bowiem zapewnienie odpowiednich świadczeń dla członków rodzin osób niepełnosprawnych, którzy poświęcając się dla najbliższych rezygnują z zatrudnienia, aby stale się nimi opiekować. Przy czym przepisy u.ś.r. nie zawierają definicji "sprawowania opieki", zaś z treści art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, że aby można było mówić o opiece - w rozumieniu tego przepisu - musi ona być stała lub długotrwała. Zdaniem Sądu, użyte w tej regulacji określenia "stała" lub "długotrwała" wskazują na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie. Ponadto należy zauważyć, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, czy też za gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinien być stosowany wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (por. wyrok NSA z dnia 17 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1148/20, dostępny w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako: CBOSA). Ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 u.ś.r. pozostawał w bezpośrednim związku przyczynowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Aby można było mówić o spełnieniu przesłanek określonych w art. 17 ust. 1 u.ś.r. opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Zatem związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły (por. wyrok NSA z dnia 12 lutego 2020 r., sygn. akt I OSK 516/19, dostępny w CBOSA). W każdym postępowaniu właściwy organ musi zatem dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest z niego zrezygnować (por. wyrok NSA z dnia 13 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 2820/13, dostępny w CBOSA). Zdaniem Sądu, stan faktyczny sprawy ustalony przez organy, m.in. na podstawie wywiadów środowiskowych oraz dokumentacji medycznej, nie budzi wątpliwości. Zebrane informacje dotyczące zarówno stanu zdrowia matki skarżącego, jak i zakresu sprawowanej przez skarżącego opieki są wyczerpujące i zostały prawidłowo ocenione przez orzekające w sprawie organy. Z wywiadów środowiskowych wynika, że matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe, wymaga ona opieki w zakresie prowadzenia gospodarstwa domowego, tj. przy sprzątaniu, praniu, robieniu zakupów, ubieraniu, codziennej toalecie, podawaniu lekarstw. Leczy się z powodu [...]. Matka mieszka sama, skarżący przychodzi do niej rano koło godziny 8.00-8.30 i pomaga jej zejść ze schodów oraz wsiąść do busa, który zawozi ją do środowiskowego domu samopomocy, gdzie przebywa ona do 13.30. Następnie matka busem odwożona jest do domu. Skarżący koło godziny 18.00 udaje się do własnego domu, z matką pozostaje w kontakcie telefonicznym. Z informacji uzyskanych od kierownika środowiskowego domu samopomocy wynika, iż matka skarżącego na zajęcia uczęszcza regularnie w wymiarze 6 godzin dziennie. Jest osobą względnie sprawną ruchowo, samodzielnie wykonuje czynności takie jak utrzymanie higieny osobistej, spożywanie posiłków. Wymaga wsparcia podczas ubierania i rozbierania, ma częściowe problemy z poruszaniem się. Sąd nie kwestionuje złego stanu zdrowia matki skarżącego i konieczności jej wsparcia, do czego skarżący jest zobowiązany zgodnie z regulacjami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), jednakże sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Takiej podstawy nie stanowi również deklarowana gotowość do świadczenia czynności opiekuńczych. Należy również zawrócić uwagę na charakter i zakres wykonywanych przez skarżącego czynności. W ocenie Sądu, część z nich składa się na szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego (m.in. sprzątanie, pranie, robienie zakupów) i nie można ich uznać za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności skarżącego, gdyż są to typowe czynności, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy lub po jej zakończeniu (por. wyrok NSA z dnia 24 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 351/21, dostępny w CBOSA). W judykaturze wskazuje się, że czynności polegające na podawaniu leków nie są czynnościami oznaczającymi stałą lub długotrwałą opiekę innej osoby w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r. uniemożliwiającą podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia, choćby na część etatu (por. wyrok NSA z dnia 16 kwietnia 2021 r., sygn. akt I OSK 2859/20, dostępny w CBOSA). Również wskazane przez skarżącego czynności, które wykonuje jako czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego, przy właściwej organizacji dają możliwość pogodzenia ich z wykonywaniem aktywności zawodowej (por. wyrok NSA z dnia 16 grudnia 2021 r., sygn. akt I OSK 858/21, dostępny w CBOSA). Podsumowując należy wskazać, że skarżący może zorganizować czynności pielęgnacyjno-opiekuńcze wobec matki godząc je z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową chociażby w minimalnym wymiarze. Część czynności, które wykonuje skarżący, można wykonywać przed pracą lub po pracy. Czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego (sprzątanie, robienie zakupów, pranie) mogą być wykonywane również poza godzinami zatrudnienia, tak jak to się odbywa w szeregu gospodarstw domowych, w których pod opieką pracujących pozostają chociażby małoletnie dzieci lub osoby starsze. Matka nie wymaga karmienia, pomocy przy korzystaniu z toalety czy systematycznych pomiarów parametrów życiowych. Nie bez znaczenia pozostaje również fakt, że matka skarżącego ciągu dnia 6 godzin przebywa w środowiskowym domu samopomocy, do którego jest dowożona, a następnie odwożona busem. Zgodzić się należy zatem ze stanowiskiem Kolegium, że zakres faktycznej opieki skarżącego nad matką (łącznie około 4 godzin dziennie) nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia. W ocenie Sądu, zebrany w sprawie materiał dowodowy był wystarczający dla stwierdzenia, że skarżący - z uwagi na zakres i rozmiar czynności, jakie wykonuje względem matki - ma możliwość podjęcia pracy. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na ustalenie istotnych okoliczności sprawy, tj. zakresu i rozmiaru sprawowanej przez skarżącego opieki. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.