II SA/Ol 844/11

Dnia 15 listopada 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Zbigniew Ślusarczyk Sędziowie Sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk Protokolant Specjalista Małgorzata Krajewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 listopada 2011 roku sprawy ze skargi K. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia "[...]" nr rep."[...]" Samorządowe Kolegium Odwoławcze, w wyniku rozpatrzenia odwołania K. H., utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Kierownika Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, działającego z upoważnienia Burmistrza tego miasta, z dnia ‘[...]"., znak: "[...]", którą organ I instancji odmówił wnioskodawczyni przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad dziadkiem J. H. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że organ I instancji oparł rozstrzygnięcie na istnieniu negatywnej przesłanki, o której mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, wobec pozostawania J. H., legitymującego się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, w związku małżeńskim z K. H., także posiadającą orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. Kolegium przyznało, że ta okoliczność nie będzie przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy oboje małżonkowie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Stwierdzono jednak, że w przedmiotowej sprawie nie są spełnione inne przesłanki konieczne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ zauważył, że bezspornym jest, iż wnioskodawczyni jako wnuczka J. H. jest z nim spokrewniona w linii prostej w drugim stopniu. Należy więc do innych osób niż spokrewnione w pierwszym stopniu. Wynika to z treści art. 617 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Podniesiono, że z woli ustawodawcy wyrażonej w treści art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu, albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1 (art. 17 tej ustawy). Organ ustalił, że J. H. posiada dwoje dzieci: Z. H. oraz L. H. Wskazano, że w sytuacji życiowej żadnego z nich nie zachodzą okoliczności, z których można byłoby wywieść, iż nie są w stanie sprawować opieki nad chorym ojcem - z przyczyn obiektywnych, niezależnych od ich woli. Kolegium zaznaczyło, że jedynie bezsporne ustalenie, iż osoba spokrewniona w pierwszym stopniu nie jest w stanie sprawować opieki, uprawnia do przyznania tego świadczenia innej osobie, niż spokrewniona w pierwszym stopniu. Zdaniem Kolegium okolicznością uniemożliwiającą sprawowanie opieki byłaby np.: niepełnosprawność w stopniu znacznym (w rozumieniu art. 3 pkt 21 ustawy o świadczeniach rodzinnych) osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, opieka nad inną osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i brak możliwości pogodzenia obowiązkom opieki nad dwiema niepełnosprawnymi osobami. Organ ocenił, że obowiązki związane z pracą zawodową nie są ważniejsze, niż opieka nad osobą spokrewnioną w stopniu pierwszym. Nawet zamieszkiwanie w dalszej odległości w kraju nie jest okolicznością uniemożliwiającą sprawowanie opieki. Opieka ta może być bowiem sprawowana poprzez jej zlecenie (np. odpłatnie) osobie trzeciej (obcej lub spokrewnionej w stopniu dalszym). Podkreślono, że takie same uwarunkowania dotyczą osób, które nie mają woli rezygnacji z aktywności zawodowej. Kolegium zaznaczyło, że świadczenie pielęgnacyjne ze swej istoty służy (choć tylko częściowo) rekompensacie strat finansowych, jakie ponoszą osoby opiekujące się członkami najbliższej rodziny, rezygnując w tym celu z pracy zarobkowej. Na zakończenie Kolegium zauważyło, że nie jest odosobnionym przypadkiem, że wnuczka (tu: osoba 20-letnia, niepracująca) pomaga dziadkom (chociażby w "zastępstwie" swojego ojca, który – jak wynika z jego oświadczenia – nie jest w stanie tej opieki sprawować i na którego utrzymaniu zresztą pozostaje). W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie K. H. wniosła o uchylenie powyższej decyzji i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Uzasadniła, że jest opiekunką 72-letniego dziadka J. H., który ma przyznany znaczny stopień niepełnosprawności i pierwszą grupę inwalidzką. Dziadek mieszka z babcią K., która także posiada znaczny stopień niepełnosprawności i wymaga opieki skarżącej. Wskazała, że dziadek ma dwóch synów: Z. - czynnego zawodowo i zamieszkującego od kilkunastu lat w G. oraz L. - zamieszkałego w N., także pracującego zawodowo, a więc niemogących sprawować całodobowej opieki nad rodzicami. Zdaniem skarżącej pomysł SKO przeprowadzenia się dziadków do G. jest absurdalny ze względów moralnych, etycznych jak i finansowych. W G. nie ma warunków dla dziadków do dalszej ich egzystencji. Odpowiednie warunki są natomiast w N. Strona podkreśliła, że jej ojca L. nie stać na wynajęcie opiekunki. Zarzuciła, że przepisy są nieprzemyślane. Zdaniem wnioskodawczyni czasem nie wystarczy się kierować tylko przepisami, ale również rozsądkiem. Podniosła, że jako wnuczka J. i K. H. jest w pełni gotowa opiekować się dziadkami i poświęcić im odpowiednią ilość czasu. Skarżąca zadeklarowała, że świadczenia nie traktuje jako wynagrodzenia, ale chce w pewnym stopniu odciążyć chorych dziadków od kupowania lekarstw, które są bardzo drogie. Poza tym skarżąca zauważyła, że nie może zarabiać na własną emeryturę, bo musi sprawować opiekę, która jest niezbędna. Strona nie zgodziła się z twierdzeniem organów, że pozostawanie dziadków w małżeństwie stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Na rozprawie w dniu 15 listopada 2011r. skarżąca podtrzymała skargę. Oświadczyła, że studiuje zaocznie fizykoterapię. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie zaś do art. 134 § 1 w zw. z art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), sąd administracyjny dokonując kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia może nastąpić między innymi w sytuacji, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że sąd administracyjny nie ocenia decyzji organu pod kątem jej słuszności, czy też celowości, jak również nie rozpatruje sprawy kierując się zasadami współżycia społecznego, ale w zakresie dokonywanej kontroli, sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji orzekając w sprawie nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy Oceniając legalność zaskarżonej decyzji w świetle powołanych wyżej kryteriów Sąd stwierdził, że skarga nie mogła być uwzględniona, ponieważ zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Przedmiotem postępowania administracyjnego był wniosek skarżącej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na dziadka J.H. Art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) stanowi, że takie świadczenie przysługuje z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej -. w razie niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustawodawca wskazał jednocześnie, iż podmiotami uprawnionymi do otrzymywania tego świadczenia są: (1) matka albo ojciec dziecka, (2) inna osoba, na której spoczywa obowiązek alimentacyjny wedle przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9 poz. 59), oraz (3) opiekun faktyczny dziecka. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że dziadkowie skarżącej – J. i K. H. legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i wymagają stałej opieki. W takiej sytuacji nie mogło mieć zastosowanie wyłączenie, o którym mowa w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a wskazanej ustawy, zgodnie z którym, według brzmienia na dzień wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Sąd w składzie rozpatrującym niniejszą skargę podziela pogląd sformułowany w orzecznictwie sądów administracyjnych, który podzielił także Trybunał Konstytucyjny w postanowieniu z dnia 1 czerwca 2010r., sygn. P 38/09, OTK 2010, Nr 5, poz. 53, zgodnie z którym stosowanie do spornego przepisu wyłącznie wykładni językowej jest niedopuszczalne, gdyż pozostaje ona w sprzeczności z podstawowymi wartościami konstytucyjnymi, takimi jak ochrona małżeństwa i dobra rodziny (art. 18 i art. 71 Konstytucji RP) oraz równość wobec prawa (art. 32 Konstytucji RP). Stosując ten przepis należy przyznać pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej tej regulacji przed jego wykładnią językową. Zasadność powyższego stanowiska uwzględnił ustawodawca w nowelizacji tego przepisu, która obowiązuje od dnia 14 października 2011r., na podstawie art. 1 pkt 6 lit. b) ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U.11.205.1212). Z tym dniem ustawodawca nadał temu przepisowi nowe brzmienie o treści: "pozostaje w związku małżeński, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności". W związku z tym Kolegium prawidłowo przyjęło, że fakt pozostawania J. H. w związku małżeńskim, nie będzie przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Organ II instancji wyraźnie wyartykułował natomiast, że odmowa uzasadniona jest brakiem spełnienia warunku określonego w art. 17 ust. 1a cytowanej ustawy, który stanowi że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu, albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z przedstawionych przepisów wynika, że uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym, który polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Zgodnie z art. 617 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki, itd.). Zgodnie natomiast z art. 129 § 1 kodeksu obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Kolejność obowiązku alimentacyjnego polega natomiast na tym, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Opisane zasady dotyczące obowiązku alimentacyjnego, ustalone na gruncie prawa rodzinnego, zostały przyjęte przez ustawę o świadczeniach rodzinnych. Zestawienie treści art. 17 ust. 1 z treścią art. 17 ust. 1a ustawy jednoznacznie bowiem wskazuje, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje w pierwszej kolejności osobom najbliższym, tj. matce, ojcu, dzieciom, czyli osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu. Natomiast dalszym krewnym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko w przypadku, gdy nie ma osób najbliższych (spokrewnionych w pierwszym stopniu), albo osoby te nie mogą wypełnić swojego obowiązku. Ustalenie zatem podmiotów uprawnionych do wnioskowania o przedmiotowe świadczenie wymaga wskazania osób zobowiązanych do alimentacji. W kontekście rozpatrywanej sprawy oznacza to, że w pierwszej kolejności do uzyskania wskazanego świadczenia uprawnieni są synowie J. H., tj. Z. H. lub L. H. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, będącej jego wnuczką mogło nastąpić wyłącznie w razie ustalenia, że żadne z jego dzieci nie jest w stanie sprawować stałej opieki nad ojcem. Przepisy ustawy nie wyjaśniają, w jakich przypadkach przyjąć należy, iż osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki "nie jest w stanie" tej opieki świadczyć. Oceny tej okoliczności dokonują zatem organy administracji zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego. Zdaniem Sądu nie ulega jednak wątpliwości, że przesłanka ta dotyczy okoliczności uniemożliwiających w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną, sprawowanie przez te osoby opieki nad chorym krewnym. W tym zakresie prawidłowe jest stanowisko organów, iż w świetle całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy nie można przyjąć, by dzieci J. H. nie były w stanie opiekować się niepełnosprawnym ojcem. Ze znajdującego się w aktach sprawy oświadczenia L. H. (ojca skarżącej), wynika, że zamieszkuje (z żoną i córką) wspólnie z rodzicami, ale nie może poświęcić wystarczającej ilości czasu rodzicom z powodu wykonywanej pracy zawodowej. Z oświadczeń rodziny wynika, że syn Z. H. nie może się zająć ojcem, ponieważ mieszka w G. i jest czynny zawodowo. Wskazać należy, iż fakt, że synowie J. H. pracują zawodowo, nie wyłącza - w rozumieniu art. 17 ust. 1a ustawy - możliwości sprawowania przez te osoby opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, obok wykazania, że osoba bliska, co do której istnieje obowiązek alimentacji, wymaga opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, jest bowiem właśnie rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad tą osobą. Podkreślić trzeba, że istotą świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia jest częściowe zrekompensowanie tej osobie rezygnacji z aktywności zawodowej poprzez wypłatę jej określonej przepisami kwoty (art. 17 ust. 3 cyt. ustawy) oraz opłacenie składki na ubezpieczenie emerytalne i rentowe (art. 2 lit. a) ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 205, poz. 1585 ze zm.). Świadczenie to zatem służy częściowemu zrekompensowaniu strat finansowych, jakie ponoszą osoby opiekujące się chorymi członkami najbliższej rodziny, wskutek rezygnacji z aktywności zawodowej na rzecz sprawowania stałej opieki. Logicznie rozumując, fakt czynności zawodowej nie pozbawia osoby pracującej zdolności do sprawowania opieki nad chorym krewnym i nie zwalnia jej z ciążącego na niej względem niego obowiązku alimentacyjnego. Synowie J. H., jak wnioskować należy ze złożonych oświadczeń, nie mają problemów zdrowotnych i gdyby taka była ich wola, mogliby zrezygnować z zatrudnienia, co uprawniałoby ich do ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem stałej opieki nad niezdolnym do samodzielnej egzystencji ojcem. Wobec tego, dopóki L. i Z. H. są w stanie opiekować się swoim ojcem, prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad J. H. nie przejdzie na skarżącą. Dla oceny omawianej kwestii nie ma znaczenia również to, że Z. H. ma inne miejsce zamieszkania niż ojciec. Ponownie należy podkreślić, iż o tym, czy osoby te nie są w stanie świadczyć opieki nad chorym ojcem, decydować mogą wyłącznie okoliczności, które w sposób obiektywny, a więc niezależny od ich woli, wyłączają możliwość sprawowania przez nie opieki. Nie ulega zaś wątpliwości, że zmiana miejsca zamieszkania przez opiekuna bądź podopiecznego nie stanowi okoliczności tego rodzaju. Niezależnie od powyższego, zauważyć można, że skarżąca jest osobą 20-letnią, uczącą się, nigdy nie pracowała i nie szukała zatrudnienia (zgodnie z oświadczeniem k. 10 akt administracyjnych), nieprzerwanie zamieszkuje razem z rodzicami i dziadkami, pozostając na utrzymaniu rodziców. W tej sytuacji trudno przyjmować, aby sprawowana nad dziadkiem opieka zmusiła ją do rezygnacji z zatrudnienia. Przekonuje co do tego także podniesione w skardze twierdzenie, że wnioskowane świadczenie pieniężne miałoby służyć na zaspokojenie potrzeb dziadków. Nie jest to jednak cel świadczenia pielęgnacyjnego. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.) oddalił skargę.