II SA/Ol 981/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Jezielska po rozpoznaniu w dniu 19 maja 2009r. na posiedzeniu niejawnym sprawy na skutek sprzeciwu R.K. od postanowienia Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 9 kwietnia 2009r. sygn. akt II SA/Ol 981/07 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi R.K. na decyzję Wojewódzkiego Lekarza Weterynarii z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie odmowy uznania stada bydła za urzędowo wolne od gruźlicy, brucelozy i enzootycznej białaczki postanawia odmówić przyznania prawa pomocy WSA/post.1 – sentencja postanowienia R.K. wystąpił z wnioskiem o przyznanie mu prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Wojewódzkiego Lekarza Weterynarii z dnia "[...]". W sprawie tej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie prawomocnym postanowieniem z dnia 14 października 2008r. (Sygn. akt II SA/Ol 981/07) odrzucił skargę z uwagi na brak uiszczenia przez skarżącego wpisu sądowego. Pismem z dnia 28 stycznia 2009r. R.K. wystąpił do Sądu z wnioskiem o przywrócenie terminu co do środków zaskarżenia oraz sporządzenie pisemnego uzasadnienia wyroku i postanowienia. Wezwany do sprecyzowania pisma skarżący podtrzymał wniosek o przywrócenie terminu co do środka zaskarżenia postanowienia o odrzuceniu skargi, jednocześnie wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Na wezwanie Sądu przedłożył wypełniony urzędowy formularz PPF, który w swojej treści odpowiada generalnie poprzedniemu wnioskowi. Skarżący ponownie powołał się na trudności związane z prowadzoną przez siebie działalnością rolniczą. Podał, iż od kwietnia 2005r. posiada gospodarstwo rolne, które od czterech lat dotyka klęska suszy, co zmusiło go do zaciągnięcia kredytów suszowych "[...]". Wskazał, iż ciążą na nim zobowiązania pieniężne wobec rodziców i rodzeństwa, z których nie jest w stanie się wywiązać, gdyż znajduje się na skraju bankructwa. Podał, że prowadzenie działalności rolniczej, która nie przynosi dochodów, możliwe jest wyłącznie dzięki otrzymywaniu dopłat bezpośrednich i płatności "[...]". Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzi gospodarstwo domowe samotnie. Do jego majątku należy dom obciążony prawem dożywocia rodziców, który wymaga natychmiastowego remontu, towarzyszące mu budynki gospodarcze oraz nieruchomość rolna o pow. "[...]". Dodatkowo skarżący dzierżawi nieruchomość rolną o pow. "[...]" Skarżący nie posiada żadnych oszczędności pieniężnych, nie posiada też stałego dochodu. W rubryce nr 10 wykazał środki pieniężne pochodzące z dopłat/płatności w łącznej wysokości "[...]", które jak oświadczył przeznacza na utrzymanie gospodarstwa rolnego i utrzymanie własne. Z uwagi na wątpliwości jakie powstały na tle złożonego obecnie oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach pismem z dnia 10 marca 2009r. wezwano skarżącego do złożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń dotyczących jego sytuacji materialnej. Z uwagi na rozbieżności dotyczące kwot uzyskiwanych przez skarżącego dopłat wynikających z decyzji dołączonych do innej sprawy oraz kwoty podanej w formularzu wezwano skarżącego do wyjaśnienia tej kwestii. Ponadto skarżący został wezwany między innymi do złożenia oświadczenia odnośnie wysokości przychodu z działalności rolniczej za 2008r., do wskazania wysokości środków pieniężnych, jakimi dysponuje obecnie z przeznaczeniem na utrzymanie własne, prowadzenie działalności rolniczej i inne cele oraz źródeł ich pochodzenia, wskazania, kiedy spodziewa się uzyskać środki pieniężne, które zamierza przeznaczyć na wskazane cele, w jakiej wysokości oraz z jakiego tytułu oraz wysokości i przeznaczenia ponoszonych miesięcznie wydatków wraz z dokumentami potwierdzającymi ich ponoszenie. Dodatkowo skarżący zobowiązany został do przedłożenia dokumentów źródłowych w tym kopii księgi rejestracji stada bydła, gdyż w formularzu nie został wykazany aktualny stan inwentarza, a ponadto zaświadczenia właściwego organu o wysokości i rodzaju przyznanych skarżącemu w 2009r. płatności za 2008r. oraz planowanym terminie ich wypłaty i zaświadczenia właściwego banku w zakresie przyznanych skarżącemu kredytów, a także wyciągów z posiadanych rachunków bankowych. W piśmie z dnia 3 kwietnia 2009r. skarżący podniósł, iż z uwagi na przekazanie mu wezwania Sądu dopiero w dniu 2 kwietnia 2009r. przez domownika, który nie był upoważniony do odbioru korespondencji, nie jest w stanie ustosunkować się do wszystkich żądań Sądu i dlatego składa wiarygodne oświadczenie, wnosząc o jego uwzględnienie. W piśmie tym skarżący przede wszystkim opisał trudności związane z prowadzoną przez siebie działalnością rolniczą oraz podniósł zarzuty dotyczące zaskarżonej decyzji. Jednocześnie podał, iż podtrzymuje swój wniosek złożony na urzędowym formularzu, który jest aktualny i zgodny z rzeczywistością. Oświadczył, iż dochód z tytułu dopłat jest głównym dochodem, a poniesione straty z powodu klęski suszy nie zostały pokryte. Wskazał, iż zmuszony był sprzedać jałówkę za kwotę 2.000 zł na utrzymanie, z mleka nie ma żadnych dochodów, a wręcz przeciwnie dokłada do produkcji i poniósł stratę w związku z padnięciem jałówki. Odnosząc się do wezwania w zakresie przedłożenia dokumentów źródłowych skarżący podniósł, iż zobowiązany jest do spłaty kredytu suszowego w ratach do "[...]" w kwocie "[...]" i do końca "[...]" w kwocie "[...]". Natomiast wyciągów z rachunku bankowego nie posiada. Postanowieniem z dnia 9 kwietnia 2009r. (sygn. akt II SA/Ol 981/07) Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. W uzasadnieniu podano, iż pomimo świadomości wnioskodawcy co do możliwych konsekwencji braku przedłożenia żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, nie zastosował się on w całości do wezwania. W zakresie deklarowanego braku możliwości zgromadzenia wszystkich żądanych dokumentów źródłowych stwierdzono, iż skarżący nie wykazuje chęci ich przedłożenia w terminie późniejszym, a w dodatkowym oświadczeniu złożonym w piśmie procesowym z dnia 3 kwietnia 2009r. nie udziela wyczerpującej odpowiedzi na poszczególne punkty wezwania, która mogłaby zastąpić brakujące dokumenty i tym samym mogłaby być uznana za wystarczającą do oceny jego rzeczywistej sytuacji materialnej. Brak zaś udzielenia przez skarżącego informacji na temat jego sytuacji materialnej we wskazanym wyżej zakresie, uniemożliwia w ocenie Referendarza sądowego stwierdzenie, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie. Od powyższego postanowienia R.K. złożył sprzeciw, wnosząc o jego uchylenie i przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie do kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie adwokata. Zażądał skierowania sprawy do trybu zwykłego postępowania i wezwania na rozprawę wskazanych przez siebie świadków, którzy mają potwierdzić jego trudną sytuację materialną. Podał, że nie jest w stanie ponieść jakiejkolwiek opłaty w związku ze sprawą, zarzucając iż organy orzekające w niniejszej sprawie doprowadziły go do bankructwa. Zakwestionował także konieczność podania dochodu stałego miesięcznego za mleko pomimo, iż złożył oświadczenie iż z tego tytułu nie ma żadnych dochodów. Wskazał, że jego sytuacja materialna nie zmieniła się, a wręcz pogorszyła od czasu złożenia pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 28 września 2007r. w związku z klęskami suszy występującymi w ostatnich latach. Ponownie także podniósł zarzuty dotyczące zaskarżonych decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./, zwanej dalej jako: ppsa). W związku z tym Sąd już na wstępie wyjaśnia, że zawarty w sprzeciwie wniosek o uchylenie postanowienia Referendarza sądowego należy uznać za chybiony, gdyż w momencie wniesienia sprzeciwu orzeczenie to zostało wyeliminowane z obrotu prawnego. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata podlega ponownemu rozpatrzeniu. W myśl art. 245 § 1 ppsa prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2 ppsa). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ppsa przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że udzielenie przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której skarżący udowodni brak środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przytoczonych sformułowań ustawowych wynika także, że sytuacja materialna wnioskodawcy oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzielenie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie więc przez Sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajduje uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.). Przyznanie prawa pomocy jest odstępstwem od zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie (art. 199 ppsa). Jest to zatem szczególna instytucja postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym pozwala na realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). Przyznanie prawa pomocy nie może być jednak stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego, muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Ponadto wskazać należy, iż to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstw od tej generalnej reguły. Użyte w cytowanych wyżej przepisach sformułowanie "gdy strona wykaże" oznacza, iż to całkowicie na stronie spoczywa ciężar dowodu, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub częściowo. Za takim rozumieniem powołanych przepisów przemawia orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego. Na przykład w postanowieniu z dnia 18 lutego 2005r. (Sygn. akt OZ 1510/2004, LEX nr 302271) Sąd ten stwierdził, iż prawo pomocy odnosi się do sytuacji, w których strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub też częściowo - art. 246 § 1 i 2 ppsa, przy czym ciężar dowodu spoczywa na wnioskującym o prawo pomocy. Oznacza to, że wnioskujący musi udowodnić zaistnienie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, niewypełnienie zaś przesłanek określonych w art. 246 § 2 tej ustawy skutkuje oddaleniem wniosku. Z kolei w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006r. (Sygn. akt II OZ 522/2006, LEX nr 299447) wyrażono pogląd, iż o dostatecznym udowodnieniu we wniosku okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy decyduje Sąd, który w razie niewystarczających danych do oceny sytuacji materialnej wnioskującego, może w oparciu o art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wezwać do przedstawienia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Należy podkreślić, iż wniosek o przyznanie skarżącemu prawa pomocy w niniejszej sprawie był już prawomocnie rozstrzygnięty postanowieniem Sądu z dnia 14 lutego 2008r. (Sygn. akt II SA/Ol 981/07), którym odmówiono mu przyznania prawa pomocy z uwagi na niewykazanie przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy. Jednakże z uwagi na fakt, iż poprzednie postanowienie zostało wydane ponad rok wcześniej Sąd uznał za zasadne rozpatrzenie merytoryczne kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego w tej samej sprawie. Przy czym podobnie jak przed wydaniem poprzedniego postanowienia skarżący - pomimo kierowanych do niego wezwań - nie przedłożył Sądowi żądanych dokumentów. Na przykład pomimo wezwania do przedłożenia zaświadczenia o zaciągniętych kredytach dotychczas dokumentów takich nie przedłożył mimo, iż stale powołuje się na fakt konieczności spłaty zaciągniętych zobowiązań. Wobec jednak braku żądanych dokumentów Sąd nie jest w stanie ocenić, czy twierdzenia skarżącego w tym zakresie są wiarygodne. Podobnie skarżący nie przedłożył żądanych wyciągów z rachunków bankowych, chociaż z akt innej sprawy wynika, iż co najmniej jeden taki rachunek posiada. Zatem stwierdzić należy, iż skarżący nie dokłada wszelkich starań celem wykazania swojej sytuacji materialnej, poprzestając jedynie na składanych oświadczeniach. Wyjaśnić przy tym należy, iż wniosek o przyznanie prawa pomocy jest rozpatrywany na posiedzeniu niejawnym, a nie na rozprawie i Sąd nie przesłuchuje świadków na okoliczność sytuacji majątkowej strony, lecz opiera się na dokumentach. Ponadto – jak wskazano wyżej – to strona, a nie Sąd, ma obowiązek wykazania swojej trudnej sytuacji materialnej. W związku z tym bezpodstawny jest wniosek skarżącego o przesłuchanie wskazanych świadków. Skoro zatem skarżący nie przedstawił wymaganych oświadczeń i dokumentów, to nie było możliwości uwzględnienia jego wniosku, gdyż aby Sąd mógł w ogóle ocenić sytuację materialną skarżącego musi mieć aktualne i pełne dane o jego stanie majątkowym. Natomiast zupełnie bez znaczenia są podnoszone przez stronę okoliczności, iż winę za jego sytuację materialną ponoszą organy inspekcji weterynaryjnej, bądź inne instytucje. Sąd bowiem nie bada przyczyn powstania istniejącego stanu majątkowego, a jedynie ustala czy sytuacja materialna skarżącego uniemożliwia mu poniesienie kosztów postępowania sądowego w całości lub w części. W tych okolicznościach Sąd uznał, że skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej przyznanie prawa pomocy zarówno w zakresie całkowitym, jak i częściowym. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.