II SA/Ol 990/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu w dniu 27 kwietnia 2009r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi W. L. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie skierowania na badania lekarskie postanawia 1/ przyznać W. L. prawo pomocy w zakresie częściowym, obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych, 2/ odmówić przyznania prawa pomocy w pozostałej części. W. L. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy obejmujące zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie z jego skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie skierowania na badania lekarskie. W sprawie tej Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zarządzeniem z 30 grudnia 2008r. wezwał skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, zawartym w formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w oświadczeniach przedstawionych w toku postępowania, skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną i dwójką dorosłych dzieci. W obecnej chwili jest jedynym domownikiem łożącym na utrzymanie rodziny, żona po przerwie podjęła pracę dopiero w połowie stycznia 2009 r. i jeszcze nie otrzymała z tego tytułu wynagrodzenia. Syn studiuje i nie jest w stanie partycypować w utrzymaniu rodziny, córka zarabia natomiast niewiele (dorywczo) na własne potrzeby. W konsekwencji skarżący wykazał, iż źródłem utrzymania czteroosobowej rodziny jest wyłącznie jego dochód z tytułu renty i umowy o dzieło w łącznej kwocie 1.800 zł brutto. Jako jedyny majątek skarżący wymienił mieszkanie o powierzchni 71,2 mkw., ponadto jest obecnie zadłużony u ojca. Przedmiotowy wniosek załączony został do pisma procesowego z dnia 27 stycznia 2009r., w którym skarżący wyjaśniając, iż jego pismo z dnia 10 stycznia 2009r., zatytułowane "zażalenie", jest w istocie wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, a nie zażaleniem, wskazał, iż wnosi o zwolnienie od wpisu sądowego. Pismem z dnia 4 lutego 2009r. skarżący został wezwany do złożenia, w terminie 10 dni od daty doręczenia wezwania, przedłużonym następnie na mocy zarządzenia z dnia 24 lutego 2009r. do 21 dni, dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Postanowieniem z dnia 20 marca 2009r. sygn. akt II SA/Ol 990/08 Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania prawa pomocy z uwagi na niewyjaśnienie wątpliwości powstałych przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy i niedopełnienie obowiązku przesłania pełnej dokumentacji dotyczącej stanu majątkowego strony, co w ocenie Referendarza uniemożliwiło dokonanie właściwej oceny jego sytuacji majątkowej. Postanowienie to skarżący odebrał osobiście w dniu 28 marca 2009r. Pismem z dnia 25 marca 2009r., złożonym bezpośrednio w Biurze Podawczym Sądu w dniu 26 marca 2009r., skarżący odpowiedział na wezwanie Referendarza Sądowego w ten sposób, że zakres jego wniosku o przyznanie prawa pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Załączył dokumenty przedstawiające wysokość dochodów rodziny: – rachunek z 28 lutego 2008r. (powinno być: 28 lutego 2009r.) do umowy skarżącego o dzieło zawartej 1 lutego 2009r. na kwotę wynagrodzenia 1.236,40 zł brutto, – przekaz pocztowy na kwotę 636,29 zł brutto świadczenia emerytalnego przysługującego mu za luty 2009r., – zaświadczenie o zarobkach małżonki za luty 2009r. w kwocie 1.762,71 zł brutto na podstawie zatrudnienia na czas określony od 15 stycznia 2009r. do 15 kwietnia 2009r., – trzy rachunki do umów zlecenia córki skarżącego, oraz – wydruki dostępnych środków z rachunku bankowego prowadzonego w banku Pekso S.A. – dostępne środki na rachunku w kwocie 65,78 zł i 15,78 zł w dniu 25 marca 2009r. Wyjaśnił, iż syn i córka nie uczestniczą w utrzymaniu wspólnego gospodarstwa domowego, a środki na wspólne utrzymanie domowników pochodzą jedynie od skarżącego i jego żony. Podał, że nikt z domowników nie posiada żadnego wartościowego majątku, a on sam jest zadłużony u swego ojca. Żona przebywa na zwolnieniu lekarskim w związku z przebytym załamaniem nerwowym i spodziewa się, że nie zostanie z nią przedłużona umowa o pracę. W dniu 6 kwietnia 2009r. W. L. wniósł sprzeciw od postanowienia Referendarza Sądowego. Podał, że skupił się na zebraniu dokumentacji w celu całościowego przedstawienia sytuacji materialnej rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm., zwanej dalej: ustawą ppsa) w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do przepisów wskazanej wyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe, Sąd pragnie podkreślić, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950r. (Dz.U. z 1993r., nr 61, poz. 284 ze zm.). W myśl art. 245 § 1 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 3). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 245 § 2 tej ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że udzielenie przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której skarżący udowodni brak środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przytoczonych sformułowań ustawowych wynika także, że sytuacja materialna wnioskodawcy oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzielenie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie więc przez Sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajduje uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.). Na podstawie zaś art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 ppsa, przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych następuje w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przede wszystkim należy podnieść, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego, muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Należy także wskazać, iż to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstw od tej generalnej reguły. Jak wynika z oświadczeń skarżącego prowadzi on gospodarstwo domowe wraz żoną i dwojgiem dzieci, a głównym źródłem utrzymania jest wynagrodzenie skarżącego wynoszące miesięcznie 1.800 zł brutto. Ponadto aktualnie dochód rodziny powiększa wynagrodzenie żony, jednak jest ono uzyskiwane od 15 stycznia 2009r. do 15 kwietnia 2009r., na podstawie zatrudnienia na czas określony. Natomiast dochód dzieci (syn jest studentem, córka zarabia niewielkie kwoty na własne potrzeby), które nie uczestniczą w utrzymaniu wspólnego gospodarstwa domowego nie może być wliczony do dochodów rodziny. Zatem główne koszty utrzymania rodziny zmuszeni są ponieść skarżący wraz z żoną. Na tle przedstawionej sytuacji finansowej nie można przyjąć, że skarżący wykazał, iż nie posiada żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd uznał natomiast, iż skarżący wykazał, że nie jest w stanie wraz żoną ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, w związku z czym przyznał prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Sytuacja materialna czteroosobowej rodziny skarżących uzasadnia bowiem poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia obciążeń związanych z udziałem strony w sprawie. Uzyskiwane przez skarżącego środki finansowe po uwzględnieniu niezbędnych wydatków nie pozwalają na pełne poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Trudnej sytuacji materialnej nie zmienia fakt, że skarżący dysponują majątkiem nieruchomym, na który składa się lokal mieszkalny. Jednocześnie Sąd poucza o treści art. 249 ustawy ppsa, zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.