II SA/Ol 993/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Alicja Jaszczak-Sikora po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 2010r. na posiedzeniu niejawnym wniosku I.M. o ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi I.M. na decyzję Wojewody z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie zasiłku dla bezrobotnych postanawia odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego ustanowienie radcy prawnego. I.M. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie zawodowego pełnomocnika w sprawie ze skargi na decyzję Wojewody z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie zasiłku dla bezrobotnych. W uzasadnieniu wniosku podniósł, iż jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku i bez innych źródeł dochodu. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną i dwiema córkami. Nie posiada żadnych nieruchomości, zasobów pieniężnych i przedmiotów wartościowych. Osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym także nie posiadają nieruchomości, natomiast żona dysponuje samochodem osobowym marki "[...]" (jak podano: z roku 2005), przewłaszczonym na zabezpieczenie banku. Dochód miesięczny brutto 4-osobowej rodziny z tytułu działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę skarżącego określono na 570 zł. Pismem z dnia 1 grudnia 2009r. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie wezwał skarżącego do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi na to wezwanie, skarżący złożył oświadczenia z dnia 12 grudnia 2009r., w których sprecyzował, iż odnośnie ustanowienia zawodowego pełnomocnika wnosi o ustanowienie radcy prawnego. Wyjaśnił, iż mieszkanie przy ul. G. 4/6 jest własnością jego rodziców, natomiast mieszkanie przy ul. R 6/5 stanowiło do czasu jego sprzedaży własność jego pełnoletniej córki, która mieszka obecnie w "[...]" i z którą nie prowadzi już wspólnego gospodarstwa domowego. Skarżący, jego żona oraz młodsza córka, która jest uczennicą gimnazjum, zajmują obecnie mieszkanie wynajmowane przez żonę skarżącego. Żona skarżącego, z którą posiada rozdzielność majątkową, prowadzi działalność gospodarczą pod nazwą N.-R.M. w zakresie "[...]". Firma nie zatrudnia żadnych osób ani nie prowadzi żadnych prac. Postanowieniem z dnia 25 stycznia 2007r. ogłoszona została jej upadłość z możliwością zawarcia układu. Wykazany w formularzu wniosku samochód osobowy, na którego kupno zaciągnięto kredyt, stanowi środek trwały firmy. Skarżący oświadczył, że za 2008r. złożył "PIT zerowy". Podniósł, iż nie posiada rachunku bankowego, żona natomiast w związku z rozdzielnością majątkową nie wyraziła zgody na okazanie wyciągu z jej rachunku bankowego. Wyjaśnił ponadto, iż nie ponosi żadnych wydatków, korzysta z pomocy żony, która ponosi koszty najmu mieszkania oraz wyżywienia. Do przedmiotowych oświadczeń, skarżący załączył kserokopie: aktu notarialnego – umowy o wyłączenie wspólności ustawowej, postanowienia sądowego o ogłoszeniu upadłości dłużnika R.M., zestawienia obrotów N.-R.M. z miesiąca października 2009r. (narastająco, od początku roku), zgodnie z którym przychód wyniósł "[...]" zł, zakup towarów i wydatki – "[...]" zł, natomiast strata – "[...]" zł oraz zeznań podatkowych żony za lata 2006-2008, zgodnie z ostatnim przychód w 2008r. wyniósł "[...]" zł, koszty uzyskania przychodu – "[...]" zł, natomiast dochód – "[...]" zł. Postanowieniem z dnia 30 grudnia 2009r. sygn. akt II SA/Ol 993/09 Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego ustanowienie radcy prawnego. Podkreślił, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania występowania w sprawie przesłanki uzasadniającej ustanowienie radcy prawnego. Natomiast skarżący nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów i informacji, co uniemożliwa ocenę jego rzeczywistej sytuacji finansowej. Od powyższego postanowienia I.M. złożył sprzeciw. Podniósł, iż jego żona ma trudności finansowe w prowadzonej działalności gospodarczej, a informacje, o których przedstawienie wzywał Referendarz nie odzwierciedlają w pełni jej sytuacji materialnej. Tak jest mianowicie odnośnie dokumentu PIT o dochodach, który pokazuje tylko ilość sprzedaży, ale nie dokumentuje natomiast, czy środki za transakcje od których opłacono wszelkie podatki VAT oraz PIT zostały zapłacone firmie żony i w konsekwencji nie ogłoszono upadłości firmy, a taką drogę sugerują dołączone dokumenty w rubrykach osiąganych przychodów. Dlatego oprócz dokumentu PIT za rok 2009 wnioskujący dołączył na wezwanie Referendarza szereg dokumentów podatkowych oraz postanowienie Sądu o ogłoszeniu upadłości, jak również przy sprzeciwie orzeczenia sądów powszechnych o nakazie zapłaty na rzecz jego żony zasądzonych kwot od podmiotów będących jej dłużnikami. Zaznaczył, iż od wystawionych faktur zapłacono podatek VAT, podatek dochodowy oraz wykazano dochód w zeznaniach rocznych. Jego zdaniem bez znaczenia jest fakt, czy w styczniu lub lutym żona odnotowała dochód, ponieważ narastająco za 10 miesięcy jest strata, co wskazuje, iż firma aby dalej móc funkcjonować po prostu nie płaci swoich zobowiązań. Ponadto w ocenie strony należy mieć na względzie, czy środki za sprzedaż usług wykonanych na początku roku 2009 zostały zapłacone. Skarżący wyjaśnił, że jest bez środków do życia, na dowód czego dołączył kopię jego świadectwa pracy z 24 maja 2000r. wykazującego 11 zajęć komorniczych. Podał, że jego żona prowadząc firmę, która zatrudniała około 60 osób w wyniku niezapłacenia jej przez zleceniodawców ponad dwóch milionów zł ogłasza upadłość z możliwością zawarcia układu. W celu realizacji układu sprzedaje cały swój majątek licząc, iż wygrane sprawy w sądach gospodarczych zdążą się skończyć jeszcze w terminach przypadających na spłatę zobowiązań. Wyjaśnił, że dzięki wzajemnemu wsparciu rodziny, mimo licznych egzekucji, problemów i konfliktów, nie doszło jeszcze do jej rozpadu, stąd w obecnej sytuacji nie można się dziwić jego żonie, że straciła zaufanie do męża i odmówiła mu okazania się swoimi transakcjami na koncie osobistym. Wnioskujący końcowo uważa, iż logicznie przedstawiona sytuacja materialna jest wystarczającym powodem do udzielenia mu pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego, co umożliwi mu w sposób jasny zrozumieć sytuację w której się znalazł w niniejszej sprawie na skutek wydania zaskarżonej decyzji . Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Wobec wniesienia sprzeciwu przeciwko wskazanemu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm./, zwanej dalej jako: ustawa ppsa.). Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. W myśl art. 245 § 1 powołanej wyżej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, że na podstawie art. 239 pkt 1 lit. b ustawy ppsa. skarżący nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie, dotyczącej zasiłku przysługującego osobie bezrobotnej. Skarżący w sprzeciwie zawarł już tylko wniosek o ustanowienie radcy prawnego, czym zmienił zakres żądania obejmujący pierwotnie zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. W tej sytuacji ponownie pozostaje do rozstrzygnięcia jedynie kwestia ustanowienia radcy prawnego jako prawo pomocy w zakresie częściowym. Na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 ustawy ppsa, przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych lub ustanowienie adwokata albo radcy prawnego następuje w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przy czym nie wystarczy wykazać, że poniesienie kosztów postępowania sądowego pogorszy sytuację materialną skarżącego, lecz chodzi tu o sytuację, gdy posiadane środki są tak skromne, że poniesienie kosztów postępowania spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb strony i rodziny. Przede wszystkim należy podnieść, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepubl.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Należy zauważyć, że jedyną przesłanką jaką przewiduje art. 246 § 1 pkt 2 w/w ustawy, jest sytuacja materialna wnioskodawcy i to ona decyduje o przyznaniu prawa pomocy. To jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstw od generalnej reguły ponoszenia kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie. Użyte w cytowanych wyżej przepisach sformułowanie "gdy (osoba) wykaże" oznacza, iż to całkowicie na stronie spoczywa ciężar dowodu, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub częściowo. Za takim rozumieniem powołanych przepisów przemawia orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego. Na przykład w postanowieniu z dnia 18 lutego 2005r. sygn. akt OZ 1510/2004 (LEX nr 302271) Sąd ten stwierdził, iż prawo pomocy odnosi się do sytuacji, w których strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub też częściowo - art. 246 § 1 i 2 ustawy ppsa., przy czym ciężar dowodu spoczywa na wnioskującym o prawo pomocy. Oznacza to, że wnioskujący musi udowodnić zaistnienie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, niewypełnienie zaś przesłanek określonych w art. 246 § 2 tej ustawy skutkuje oddaleniem wniosku. Z kolei w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006r. sygn. akt II OZ 522/2006 (LEX nr 299447) wyrażono pogląd, iż o dostatecznym udowodnieniu we wniosku okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy decyduje Sąd, który w razie niewystarczających danych do oceny sytuacji materialnej wnioskującego może, w oparciu o art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wezwać do przedstawienia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Jednocześnie Sąd wskazał, iż skoro skarżący nie przedstawił wymaganych oświadczeń i dokumentów, to nie było możliwości uwzględnienia wniosku. Orzeczenie Sądu w zakresie prawa pomocy zależy od tego, czy strona wykaże przesłanki określone w art. 246 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W powołanym postanowieniu stwierdzono ponadto, iż Sąd odmawia przyznania prawa pomocy, jeżeli podane we wniosku o przyznanie prawa pomocy fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. Jak wynika z oświadczenia skarżącego pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym z pozostałymi członkami rodziny – żoną oraz młodszą córką, uczennicą gimnazjum. Obecnie nie uzyskuje żadnych własnych dochodów i pozostaje na utrzymaniu żony. Na prawidłową ocenę sytuacji skarżącego bezwzględnie ma zatem wpływ sytuacja materialna żony skarżącego. Dzięki jej pomocy strona może bowiem przezwyciężyć własne trudności finansowe. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych, małżonkowie mają obowiązek wzajemnej pomocy, który rozciąga się również na prowadzenie postępowania sądowego, i to niezależnie od łączącego ich ustroju majątkowego. Skoro więc strona starająca się o przyznanie prawa pomocy nie osiąga własnych dochodów i pozostaje na utrzymaniu współmałżonka, to o przyznaniu prawa pomocy będą decydowały możliwości płatnicze i majątkowe osoby zobowiązanej do alimentacji (tak np. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniach z dnia 1 września 2005r., sygn. akt I FZ 403/05 i z dnia 30 stycznia 2006 r., sygn. akt I FZ 650/05, niepub.). Wskazać jednocześnie należy, iż obowiązek udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokajania potrzeb stworzonej przez nich rodziny znajduje swoje umocowanie prawne w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23 i 27 Kro). Z obowiązku udzielania pomocy współmałżonkowi małżonków nie zwalnia nawet rozdzielność majątkowa. Pozostawanie strony we wspólnym gospodarstwie domowym ze współmałżonkiem wymusza tym samym ocenę także jego sytuacji materialnej. W związku z tym nieprzedstawienie w niniejszej sprawie pełnych informacji o stanie majątkowym żony skarżącego należy postrzegać jako niewypełnienie obowiązku wykazania przez stronę przesłanki niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wyjaśniono wyżej ciężar udowodnienia istnienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, a nie na Sądzie i skarżący nie wywiązał się z tego obowiązku. Bez względu na trudności z wyegzekwowaniem zaległych zobowiązań i trudności w prowadzeniu działalności gospodarczej, skoro jego żona posiada rachunek bankowy to akcentowana również na etapie sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z 30 grudnia 2009r. odmowa udostępnienia informacji o przepływie środków finansowych zgromadzonych na tych rachunkach pozbawia Sąd możliwości prawidłowej oceny sytuacji materialnej wnioskodawcy. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.