II SAB/Ol 108/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas po rozpoznaniu w dniu 9 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. K. o ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. K. na przewlekłe prowadzenie przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze postępowania w sprawie rozpatrzenia odwołania postanawia odmówić ustanowienia dla skarżącej adwokata. W dniu 19 września 2013r. A. K.wniosła bezpośrednio do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na przewlekłe prowadzenie postępowania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w sprawie rozpatrzenia odwołania od decyzji wydanej z upoważnienia Burmistrza przez Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej, z dnia "[...]", o odmowie przyznania zasiłku celowego. W dniu 23 września 2013r. skarga została według właściwości przesłana Samorządowemu Kolegium Odwoławczemu, które przekazało Sądowi skargę w prawidłowym już trybie w dniu 22 października 2013r. wraz z odpowiedzią na skargę. W dniu 24 października skarżąca złożyła na urzędowym formularzu wniosek o przyznanie jej prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu podniosła, iż nie zna się na prawie. W ocenie skarżącej sprawa jest trudna i rozległa. Wskazała na trudną sytuację materialną. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z 21-letnią córką. Zamieszkują w mieszkaniu komunalnym o powierzchni ok. 36 m2. Skarżąca podała, że ani ona, ani jej córka nie uzyskują żadnego dochodu, nie posiadają żadnych oszczędności, czy też przedmiotów wartościowych. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącej oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez nią oświadczenia, skarżąca wezwana została do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących jej sytuacji majątkowej i finansowej. Referendarz sądowy wezwał skarżącą do przedłożenia w terminie 7 dni: 1) oświadczenia podającego przeciętną miesięczną wysokość poszczególnych wydatków i źródła pokrywania każdego z nich, 2) wyciągów z rachunków bankowych należących do niej i jej córki - z ostatnich trzech miesięcy (zaznaczono, iż nieposiadanie w tym czasie konta należy potwierdzić oświadczeniem wskazującym osobę, której to dotyczy), 3) kopii dowodów uiszczenia w ciągu ostatnich trzech miesięcy wydatków związanych z mieszkaniem, 4) kopii dokumentacji finansowych źródeł utrzymania z ostatnich trzech miesięcy. Pouczono stronę, że niezastosowanie się do wezwania może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżąca przedłożyła: wyciąg z rachunku bankowego w PKO BP SA Oddział w O. za okres od 8 października do 8 listopada 2013r., wyjaśniając, że za pozostałe dwa wyciągi musiałaby zapłacić po 20 zł, na co jej nie stać; wyciąg z rachunku w Mazurskim Banku Spółdzielczym Oddział w B. za okres od 1 września do 8 listopada 2013r.; dwie decyzje Burmistrza o przyznaniu dodatku mieszkaniowego na okres 01.04-30.09.2013r. w kwocie 156,56 zł miesięcznie oraz na okres 01.10.2013 – 31.03.2014 w kwocie 162,17 zł miesięcznie oraz rachunki za energię elektryczną (w 5-miesięcznym cyklu rozliczeniowym) w kwocie 3227,94 zł z terminem płatności do 15 kwietnia 2013r. (skarżąca udokumentowała, że do 30 kwietnia 2013r. uregulowała tę należność) i 3907,49 zł z terminem płatności do 14 października 2013r. Skarżąca przedłożyła również kserokopie trzech opłat za mieszkanie - z sierpnia 2013r. na kwotę 440 zł, z października na kwotę 150 zł oraz z listopada 2013r. na kwotę 300 zł. Oświadczyła ponadto, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Podała, że jej córka nie pracuje i nie posiada dochodów, a obecnie nie przebywa w miejscu zamieszkania. Wyjaśniła, że oszczędności, które miała w domu przeznaczone zostały na zlikwidowanie debetu na koncie oraz opłacenie rachunków. Stwierdziła, że obecne jej oszczędności widnieją na rachunku bankowym. Postanowieniem z dnia 20 listopada 2013r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, wobec uznania niemożności dokonania oceny rzeczywistej sytuacji materialnej rodziny na skutek nieprzedłożenia przez wnioskodawczynię dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w żądanym zakresie. Wyjaśnił, że celem wezwania było wyjaśnienie, w jaki sposób, mimo braku jakichkolwiek dochodów i oszczędności, skarżąca jest w stanie utrzymywać się wraz z córką. Zasadnicze w tym względzie miało być uzyskanie wiedzy o przeciętnej miesięcznej wysokość poszczególnych wydatków i źródła pokrywania każdego z nich. Wskazano, że zgodnie z wyjaśnieniem skarżącej wydatki (podane zostały tylko wpłaty na rzecz dostawcy energii elektrycznej i ZBK) były dotychczas pokrywane z posiadanych oszczędności. Referendarz uznał jednak argument ten za niewiarygodny, wobec niewyjaśnienia przez skarżącą pochodzenia tych oszczędności i tempa ich wykorzystywania, a przede wszystkim wobec braku jakiegokolwiek wyjaśnienia w kwestii oczekiwanych źródeł utrzymania, szczególnie, że środki na rachunkach to kwota 668,37 zł. Wyjaśnił ponadto stronie, że niepotrzebnie obawia się, iż bez udziału adwokata jej prawa mogą być nienależycie chronione. Reprezentowanie strony przez profesjonalnego pełnomocnika w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie warunkuje realizacji prawa do sprawiedliwego procesu. Wynika to z tego, iż sąd ten nie jest związany granicami skargi (art. 134 p.p.s.a.), co oznacza, że dokonuje całościowej oceny legalności postępowania administracyjnego. Jest ponadto obowiązany udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 p.p.s.a.). Nie jest przy tym wymagane stawiennictwo stron na rozprawie. W razie ich nieobecności przewodniczący lub wyznaczony przez niego sędzia sprawozdawca przedstawia ich wnioski, twierdzenia i dowody znajdujące się w aktach sprawy (art. 108 p.p.s.a.). W ustawowym terminie skarżąca złożyła sprzeciw na postanowienie referendarza, wnosząc o ponowne rozpatrzenie wniosku i przyznanie radcy prawnego. Argumentowała, że jej wiedza w tej dziedzinie jest zbyt mała, aby rzetelnie mogła przedstawić swoje stanowisko w sprawie. Podniosła, że ma trudną sytuację materialną. Sprecyzowała, że nie występowała do MOPS-u o przyznanie pomocy w wysokości 3000 zł na opłacenie rachunku za prąd, tylko o pomoc w spłacie chociaż części tego rachunku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej w dalszej części: "p.p.s.a", w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, iż sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że tylko profesjonalny pełnomocnik umożliwi jej skuteczną walkę o przysługujące jej prawo. Zauważyć tutaj można, że wojewódzki sąd administracyjny, badając legalność zaskarżonej decyzji, ma obowiązek wziąć pod uwagę każde naruszenie prawa, niezależnie od wniosków i zarzutów podniesionych przez stronę. Ma też obowiązek udzielać stosownych pouczeń stronie działającej bez profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego udział adwokata, czy radcy prawnego w tym postępowaniu nie jest niezbędny. Dopiero na etapie sporządzania skargi kasacyjnej wprowadzony został przymus adwokacko-radcowski. Tym samym nie można podzielić przekonania skarżącej, że na obecnym etapie postępowania udział wnioskowanego adwokata czy radcy prawnego jest konieczny. Niezależnie od powyższego wyjaśnić należy, że użycie w zacytowanym przepisie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że spełnienie przesłanek określonych w tym unormowaniu obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania. Przekonuje o tym sformułowanie "osoba fizyczna wykaże". Innymi słowy, to na stronie postępowania, wnioskującej o udzielenie prawa pomocy, spoczywa inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, iż zachodzą przesłanki pozytywne dla uwzględnienia jej wniosku. Strona powinna przekonać sąd, że jej sytuacja materialna uprawnia do otrzymania prawa pomocy. Służyć temu ma rzetelnie wypełniony wniosek. Strona obowiązana jest podać w nim precyzyjnie informacje odpowiadające prawdzie, które umożliwią ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Jeżeli zawarte we wniosku oświadczenia nie są w tym zakresie wystarczające lub budzą wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi Komentarz, wyd. 2 LexisNexis, Warszawa 2006, str. 527). W konsekwencji do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie wystarczy ogólnikowe twierdzenie o trudnej sytuacji finansowej skarżącej strony. Wnioskodawca musi udzielić wyczerpujących informacji, które umożliwią ocenę jego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz uprawdopodobnią jego trudną sytuację materialną. Należy przy tym podkreślić, iż przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego zwolnienie takie musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r.,sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Rozpoznając zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej – jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody, ale również posiadany majątek. Według oświadczeń skarżącej, zawartych na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w odpowiedziach na wezwanie, prowadzi ona dwuosobowe gospodarstwo domowe wspólnie z 21–letnią córką. Zamieszkują w mieszkaniu komunalnym. Skarżąca podała, że ani ona, ani córka nie pracują i nie mają żadnego dochodu. Uzyskują jedynie dodatek mieszkaniowy w kwocie 162,17 zł (co najmniej od 1 kwietnia 2013r.) Przy czym skarżąca udokumentowała, że w kwietniu 2013r. uregulowała należność za energię elektryczną w kwocie 3280 zł. Ponadto z przedłożonych wyciągów bankowych wynika, że w dniu 10 października 2013r. (czyli po wniesieniu skargi) skarżąca wpłaciła na konto w Mazurskim Banku Spółdzielczym kwotę 1730 zł, z czego 1721,58 przelała od razu na rzecz ENERGA-OBRÓT SA tytułem opłaty za październik 2013r. Zaś 16 października 2013r. skarżąca wpłaciła na swoje konto w PKO BP SA kwotę 730 zł. Na dzień 8 listopada pozostawało na kontach skarżącej dostępnych środków łącznie 668,67 zł. Skarżąca wytłumaczyła, że wskazane wpłaty to oszczędności, które posiadała w domu. Strona nie wyjaśniła przy tym, chociażby w sprzeciwie, skąd pochodzą te oszczędności, jakie jest ich źródło i od kiedy je posiada. Dodatkowo, wobec nieprzedłożenia przez skarżącą wyciągów z poprzednich miesięcy, nie sposób zweryfikować, jaki jest stały przepływ środków pieniężnych na rachunku w PKO BP SA, a w konsekwencji rzeczywistej sytuacji materialnej rodziny. Z przedłożonych wyciągów wynika natomiast, że z rachunku PKO BP SA skarżąca realizuje stałe zlecenie na rachunek w Mazurskim Banku Spółdzielczym w kwocie 100 zł jako zasilenie rachunku. Zatem na rachunek ten muszą wpływać jakieś dodatkowe środki. Tym bardziej, że przyznany dodatek mieszkaniowy wypłacany jest na konto w Mazurskim Banku Spółdzielczym. Zważyć należy także, że skarżąca poza rachunkami bankowymi regulowała należności za mieszkanie 10 października wpłaciła do ZBK 150 zł, a 8 listopada - 300 zł. Kwot takich nie wypłacała z rachunków bankowych. Stąd wniosek, że skarżąca musi mieć jakieś źródło finansowania, którego nie ujawniła. Należy podkreślić, iż warunkiem przyznania stronie prawa pomocy jest wykazanie, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. Strona powinna wykazać, że posiadane środki są tak skromne, że uiszczenie kosztów tego postępowania spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych jej potrzeb, a ponadto, że środki, którymi dysponuje nie dają możliwości poczynienia jakichkolwiek oszczędności, które mogłyby być przeznaczone na ten cel. W rozpoznawanej sprawie nie zostało w przekonujący sposób wykazane przez skarżącą, że znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Skarżąca, poza ogólnikowym powołaniem się na trudną sytuację finansową, nie wykazała w sposób spójny skąd pochodzą środki wpłacone w październiku 2013r. na rachunki bankowe, skąd miała pieniądze na opłacenie mieszkania w październiku i listopadzie, skoro jak twierdziła wszystkie oszczędności wpłaciła na konto bankowe. Reasumując, w warunkach rozpoznawanej sprawy skarżąca nie wykazała, że istnieje podstawa do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W konsekwencji, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.