II SAB/Ol 113/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas po rozpoznaniu w dniu 14 października 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. B. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. B. na bezczynność Starosty w udzieleniu informacji publicznej postanawia odmówić zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. Pismem z dnia 14 sierpnia 2014 r. A. B. złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na bezczynność Starosty w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia 28 lipca 2014r. o udostępnienie informacji publicznej. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału II z dnia 27 sierpnia 2014 r. skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w wysokości 100 zł, w terminie 7 dni pod rygorem odrzucenia skargi. W odpowiedzi, wnioskiem z dnia 8 września 2014 r., skarżący zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z żoną. Suma ich miesięcznych dochodów brutto z tytułu rent wynosi 2350,60 zł. Jedyny ich majątek stanowi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego o powierzchni 60,75 m2. Skarżący podniósł, że jest w tragicznej sytuacji finansowej. W wyniku wypadku on i jego żona utracili na trwałe zdrowie i możliwość wykonywania pracy zarobkowej, a tym samym poprawy sytuacji finansowej. Podał, że stałe ich miesięczne wydatki to: czynsz - 381,17 zł, prąd - 91,54 zł, gaz - 100,93 zł, woda - ok. 80 zł, leki (dla skarżącego i jego żony) - ok. 220 zł. Postanowieniem z dnia 17 września 2014r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych, przyjmując, że w warunkach niniejszej sprawy brak jest podstaw do uznania, że uiszczenie przez skarżącego wpisu w kwocie 100 zł nastąpi z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niego i jego żony. Referendarz zważył, że małżonkowie posiadają własne mieszkanie, dysponują niewysokimi, jednak stałymi świadczeniami rentowymi i nie są zmuszeni ponosić nadzwyczajnych wydatków. Referendarz zauważył, że argumentacja ta jest znana skarżącemu z uzasadnienia prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 kwietnia b.r., sygn. akt "[...]" o odmowie zwolnienia od kosztów sądowych. W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw na to postanowienie. Zarzucił, że odmowa zwolnienia go od kosztów sądowych jest sprzeczna z Konstytucją RP, gwarantującą równy dostęp do prawa. Podniósł że w obecnej sytuacji politycznej szary obywatel ma płacić coraz wyższe podatki i cicho siedzieć, gdyż nie można kontrolować nieomylnych rządzących. Stwierdził, że nawet gdyby sprzedał mieszkanie i wniósł opłatę to nic z tego nie będzie, bo tylko zasili budżet państwa "[...]". Sprzeciwił się powoływaniu się na jego poprzednie sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zwanej w dalszej części uzasadnienia: "p.p.s.a", w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W związku z tym, że sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlega ponownemu rozpatrzeniu. Stosownie do art. 199 p.p.s.a. zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego, natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W rozpoznawanej sprawie skarżący zwracał się o zwolnienie od kosztów sądowych. Do rozpoznania wniosku strony mają zatem zastosowanie przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest wyłącznie od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie może mieć co do zasady znaczenia przedmiot zaskarżenia, czy przekonanie strony skarżącej, że działa w słusznej sprawie. Należy zważyć przy tym, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Zwolnienie od ponoszenia kosztów stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego zwolnienie takie musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005r.,sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Rozpoznając zatem wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej – jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody. Według oświadczenia skarżącego, zawartego na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy, prowadzi on dwuosobowe gospodarstwo domowe wraz z żoną. Zamieszkują w mieszkaniu o powierzchni 60,75 m2. Oboje posiadają stały dochód z tytułu rent w łącznej wysokości 2350,60 zł brutto, czyli ok. 1898 zł netto. Po odjęciu deklarowanych miesięcznych wydatków w kwocie 873,64 zł, pozostaje rodzinie kwota 1024 zł. Jest to suma stosunkowo niewysoka, która jednak pozwala wygospodarować kwotę 100 zł na uiszczenie wpisu od skargi. Tym bardziej, że jak wynika z oświadczenia strony, sytuacja materialna i zdrowotna skarżącego i jego żony jest stabilna. Wskazać należy, iż w świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, strona wszczynając postępowanie sądowe powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności, które pozwoliłyby jej na ich pokrycie we własnym zakresie, szczególnie gdy wnoszona skarga nie dotyczy bezpośrednio jej interesu prawnego. W postępowaniu sądowoadministracyjnym zasadą jest bowiem ponoszenie kosztów postępowania przez strony, a przerzucenie tych kosztów na społeczeństwo jest możliwe tylko w szczególnie uzasadnionych okolicznościach (zob. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 kwietnia 2009 r., sygn. akt I OZ 304/09, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Wniesiona skarga dotyczy sprawy z zakresu informacji publicznej i nie dotyczy bezpośrednio skarżącego. Skarżący ma prawo do żądania udzielenia informacji publicznej, podobnie jak ma prawo do sądu. Jeżeli jednak wnoszone skargi nie dotyczą bezpośrednio jego interesu prawnego, to powinien on poczynić oszczędności, które pozwoliłyby mu na pokrycie kosztów sądowych we własnym zakresie. Jednocześnie należy wskazać, iż większość spraw tego rodzaju nie jest związana z żadnym terminem materialnym ani też procesowym i może być wniesiona w każdym czasie. Istnieje zatem możliwość takiego rozłożenia ponoszonych wydatków w czasie, aby zgromadzić odpowiednie środki pieniężne na uiszczenie kosztów sądowych w danej sprawie (tak: Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w postanowieniach z dnia 10 maja 2010 r., sygn. akt II SA/Ol 165/10, z dnia 31 maja 2011 r., sygn. akt II SAB/Ol 26/11, z dnia 17 września 2014r., sygn. akt II SAB/Ol 86/14 http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie konstytucyjnych praw obywatelskich, podkreślić należy, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi zatem do konieczności wyważenia pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi, który nie posiada dostatecznych środków finansowych a zasadą powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Jak już bowiem wyżej wskazano, przyznanie prawa pomocy jest jednoznaczne z przerzuceniem tego ciężaru na budżet państwa. Dostrzec przy tym trzeba, że prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, to ograniczenie nie będzie sprzeczne z art. 6 Europejskiej Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa, gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały (por. postanowienie NSA z dnia 13 sierpnia 2010 r., sygn. akt II FZ 398/10). Podkreślenia wymaga, że sam fakt, że w celu wniesienia skargi na bezczynność w udzieleniu informacji publicznej skarżący musi uiścić z mocy prawa wpis od skargi w kwocie 100 zł, nie oznacza utrudnienia w realizacji prawa do uzyskania informacji publicznej. Przyznanie stronie zwolnienia od kosztów sądowych uzależnione jest bowiem od jej trudnej sytuacji materialnej. W rozpoznawanej sprawie skarżący jednak nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.