IV SA 1690/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 9 listopada 2007r. wniosku K. Z. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi Z. Z. na decyzję Wojewody z dnia "[...]", nr "[...]" w przedmiocie pozwolenia na budowę postanawia odmówić K. Z. przyznania prawa pomocy K. Z. we wniosku z dnia 28 marca 2003r., złożonym na urzędowym formularzu, wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi na decyzję Wojewody z dnia "[...]", Nr "[...]". Postanowieniem z dnia 3 października 2007r., sygn. akt 2 IV SA 1690/03, referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił K. Z. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wywiódł, że ocena czy wniosek w przedmiocie prawa pomocy (złożony na urzędowym formularzu) jest zasadny, dokonywana jest w oparciu o jego uzasadnienie oraz złożone przez stronę w formularzu wniosku oświadczenie o jej stanie rodzinnym, majątku i dochodach. Jeżeli przedmiotowe oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to strona, zgodnie z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), ma obowiązek złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe. Sąd stwierdził w niniejszej sprawie, że oświadczenie wnioskodawczyni, zgodnie z którym nie posiada ona jakichkolwiek oszczędności pieniężnych oraz bieżącego dochodu należy uznać za budzące wątpliwości, bowiem nie jest możliwe zaspokajanie najbardziej podstawowych potrzeb bez uzyskiwania dochodów oraz bez pomocy innych osób, nie mając przy tym żadnych oszczędności. W związku z tym w celu wyjaśnienia wskazanych wyżej wątpliwości, jak również wątpliwości dotyczących aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej K. Z., skierowane zostało do niej wezwanie z dnia 17 września 2007r. z żądaniem przedłożenia w terminie 10 dni dodatkowych oświadczeń oraz dokumentów źródłowych wraz z pouczeniem o możliwych skutkach wynikających z ewentualnego niezastosowania się do przedmiotowego wezwania. W odpowiedzi na to wezwanie wnioskodawczyni złożyła pismo procesowe z dnia 27 września 2007r., w którym zakwestionowała legalność żądania od niej określonych w wezwaniu dokumentów i oświadczeń. Nie załączając żądanych oświadczeń i dokumentów, zarzuciła dowolność w doborze oczekiwanych od niej dokumentów, jak również podniosła, że komentarze zawarte w przedmiotowym wezwaniu są upokarzające i naruszają jej dobra osobiste. W związku z tym wniosła o przesłanie jej standardowego wezwania zgodnie z wymogami ustawowymi. W dniu 29 października 2007r. K. Z. złożyła sprzeciw od postanowienia odmawiającego jej przyznania prawa pomocy. Skarżąca podniosła, że żądanie przedstawienia danych wyrażonych w zarządzeniu nałożone zostało na stronę bez podstawy prawnej. Uważa, że zostało pogwałcone jej prawo do sądu poprzez próbę wyegzekwowania od niej określonych oświadczeń i dokumentów źródłowych. Zarzuca zmianę przepisu poprzez zastąpienie spójnika "lub" spójnikiem "i". Tymczasem według strony przepis ma takie brzmienie, że pozwala żądać oświadczeń lub dokumentów, a nie oświadczeń i dokumentów. Stwierdziła, że spełnione zostały warunki formalne udzielenia prawa pomocy. Podniosła również, że wypełniła wszystkie nałożone i wynikające z przepisów prawa zobowiązania dotyczące swojej sytuacji rodzinnej i majątkowej, a odmowa zwolnienia jej od kosztów i ustanowienia adwokata rażąco narusza prawo. W związku z tym jej zdaniem decyzja taka powinna być uchylona. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W wyniku wniesienia przez wnioskodawczynię sprzeciwu przeciwko temu postanowieniu straciło ono moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). Stosownie do przepisów wskazanej powyżej ustawy zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowego (art. 199), natomiast odstępstwem od niej jest przyznanie prawa pomocy. W myśl art. 245 § 1 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (§ 2). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 tej ustawy przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy ma charakter obligatoryjny w tym sensie, że spełnienie przesłanek określonych w art. 246 § 1 zobowiązuje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania spoczywa jednak na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawczyni podała, że nigdzie nie pracuje ani nie osiąga dochodów z majątku osobistego. Nie wskazała żadnych danych dotyczących dochodów, a odnośnie majątku podała współwłasność na nieruchomości rolnej o powierzchni 3,67 ha przeliczeniowego, wobec której, jak twierdzi, wydano przez wojewodę urzędowy zakaz użytkowania. Tak wypełnione oświadczenie budzi poważne wątpliwości i nie pozwala ustalić w sposób jasny sytuacji majątkowej wnioskodawczyni. W związku z tym niezbędne było wezwanie strony, na podstawie art. 255 ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi do przedłożenia dokumentów źródłowych i oświadczeń. Nie jest prawdą jakoby dobór wymaganych dokumentów potraktowano dowolnie i bezzasadnie. Żądanie to dotyczyło tylko niezbędnych i standardowych dokumentów oraz oświadczeń, które pozwoliłyby prawidłowo, rzetelnie i sprawiedliwie ocenić sytuację majątkową wnioskodawczyni. Tak więc m.in. zobowiązano K. Z. do podania informacji odnośnie jej aktualnego miejsca zamieszkania, a ponadto do wskazania od kiedy nie pracuje i czy korzysta ze świadczeń z pomocy społecznej. Wezwano ją również, biorąc pod uwagę, że jest współwłaścicielką nieruchomości rolnej, do złożenia oświadczenia o wysokości i rodzaju oraz terminach ewentualnych wypłat przyznanych jej w latach 2006-2007 ramach dotacji lub płatności ze środków publicznych w związku z prowadzoną działalnością rolniczą. Dla ustalenia jak kształtowała się sytuacja finansowa i majątkowa skarżącej, zażądano od niej także przedłożenia odpisów zeznań podatkowych za lata 2005-2006 oraz oświadczenia o posiadanych w okresie 2006-2007 nieruchomościach oraz ruchomościach w postaci samochodów lub maszyn rolniczych. Wezwano także K. Z., aby przedłożyła wyciągi z posiadanych rachunków bankowych ( w tym lokat i kont) z okresu ostatnich trzech miesięcy. Uzyskanie powyższych informacji pozwoliłoby na właściwą ocenę możliwości zarobkowych i majątkowych wnioskodawczyni, a co za tym idzie rzetelne rozpatrzenie jej wniosku. Przedstawienie tych dokumentów i oświadczeń było w interesie K. Z., gdyż to osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym musi wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. To na niej ciąży ciężar udowodnienia swojego trudnego położenia materialnego. Tymczasem strona zignorowała ten obowiązek. Sąd bez uzyskania dodatkowych dokumentów i oświadczeń nie może więc wydać postanowienia korzystnego dla wnioskodawczyni. Nie tylko nie udowodniła ona złego stanu swojej sytuacji majątkowej, który uprawniałby ją do uzyskania prawa pomocy w tak szerokim zakresie, ale też nie pomogła w najmniejszym stopniu w wyjaśnieniu swojej sytuacji zarobkowej i nie przedłożyła wymaganych od niej dokumentów. Zasadnym jest tu przywołać postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego o sygn. akt I OZ 1045/05, w którym NSA zwrócił uwagę, że nieujawnienie przez stronę swojej sytuacji materialnej w pełnym zakresie może być uznane przez sąd za działanie zmierzające do świadomego wprowadzenia sądu w błąd. Sąd powinien tę okoliczność wziąć pod uwagę i ocenić ją jako ewentualnie uzasadniającą odmowę przyznania prawa pomocy z powodu braku możliwości rzetelnej oceny takiego wniosku. Wydaje się, że obowiązek uzyskania pełnej wiedzy o stanie majątkowym wnioskodawczyni uzasadnia żądanie sądu przedłożenia przez wnioskodawczynię każdego dokumentu dotyczącego jej sytuacji majątkowej i płatniczej, jak również żądanie przedstawienia oświadczeń złożonych w swoim imieniu, a także oświadczeń członka rodziny lub osoby, z którą wnioskodawczyni wspólnie prowadzi gospodarstwo domowe. Nie należy traktować tych dwóch żądań alternatywnie. Celem jest bowiem uzyskanie jak najpełniejszej informacji o możliwościach majątkowych osoby ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy, aby móc prawidłowo ocenić złożony wniosek. Nie ma racji więc wnosząca sprzeciw zarzucając błędną interpretację przepisu art. 255 ustawy ppsa. W tych okolicznościach sąd uznał, że ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy nie udowodniła, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ponadto nie poczyniła żadnych kroków, aby uprawdopodobnić swoją trudną sytuację i tym samym dowieść, że prawo, o które wnioskuje słusznie jej się należy i jest dla niej niezbędne dla skutecznego dochodzenia swoich racji. Tymczasem stosownie do art. 246 § 1 i 2 prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Jeżeli zatem strona nie dopełniła w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, to uniemożliwia to podjęcie zadowalającego jej rozstrzygnięcia i pozytywnego rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.