I SA/Op 192/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krzysztof Bogusz po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 30 stycznia 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego lub adwokata w sprawie ze skargi S. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu (obecnie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu) z dnia 28 lutego 2017 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia postanowienia o odmowie umorzenia postępowania egzekucyjnego i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z 30 stycznia 2018 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu wniosku S. K. o zwolnienie od kosztów sądowych w całości oraz o ustanowienie radcy prawnego lub adwokata, odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, z uwagi na brak wykazania przez skarżącego spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - dalej w skrócie P.p.s.a.). Z informacji przedstawionych we wniosku wynikało, że skarżący jest kawalerem, mieszka wspólnie z siostrą w jej domu, w którym ustanowiona jest na jego rzecz służebność mieszkania. Ponadto wnioskodawca jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha, utrzymuje się tylko z prac dorywczych oraz z dopłaty otrzymywanej w związku z posiadaną nieruchomością rolną (około 1.800 zł rocznie). Jednocześnie w urzędowym formularzu skarżący nie wykazał, iż ponosi stałe koszty utrzymania, a jedynie nadmienił, że posiada zaległości z tytułu ubezpieczenia KRUS oraz długi, których dotyczy przedmiotowa sprawa. Uznając wskazane przez skarżącego informacje za niewystarczające, na podstawie art. 255 P.p.s.a. referendarz wezwał go do przekazania w terminie siedmiu dni od dnia otrzymania wezwania szczegółowej pisemnej informacji na temat: - kosztów ponoszonych w skali miesiąca na bieżące utrzymanie przez niego i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z dowodami potwierdzającymi ponoszenie tych kosztów, - innych wydatków z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi ich ponoszenie, - źródeł finansowych umożliwiających pokrycie ponoszonych koszów, w tym pomocy udzielanej przez instytucje publiczne i osoby trzecie wraz z odpowiednimi dowodami, - działań podejmowanych przez wnioskodawcę w celu aktywizacji zawodowej zgodnie z posiadanym wykształceniem lub wyuczonym w przeszłości zawodem wraz z dowodami uwiarygodniającymi te informacje, - dochodów i przychodów uzyskiwanych przez siostrę, którą wskazał jako osobę prowadzącą z nim wspólne gospodarstwo domowe, a nadto o przekazanie kserokopii zeznania o wysokości dochodów osiąganych w 2016 r. (PIT) przez skarżącego i jego siostrę oraz kserokopii wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące. W odpowiedzi skarżący wskazał, że mieszka u siostry, która ponosi koszty utrzymania mieszkania, że jego własne koszty utrzymania ograniczają się do wydatków na wyżywienie w kwocie 20 zł dziennie, że utrzymuje się wyłącznie z prac dorywczych (jednakże nie podając źródła ani wysokości dochodów z tych prac), że nie korzysta z pomocy społecznej, że nie posiada zobowiązań z tytułu kredytów i pożyczek, oraz że szuka pracy na podstawie ogłoszeń i "nie kontaktuje się z urzędem pracy". W załączeniu skarżący przekazał też wyciąg z rachunku bankowego. Analizując informacje podane przez wnioskodawcę referendarz uznał, że zastosowanie wobec skarżącego instytucji prawa pomocy, w swej istocie przeznaczonej dla ludzi ubogich, byłoby nieuzasadnione. W ocenie referendarza sądowego S. K. nie wyjaśnił w sposób pełny i nie budzący wątpliwości sytuacji finansowej i majątkowej swojego gospodarstwa domowego, bowiem nie przekazał w tym zakresie wszystkich żądanych informacji i dowodów, przede wszystkim zaś skarżący nie dostosował się do wezwania, w którym żądano wyjawienia i udokumentowania źródeł jego utrzymania. W treści urzędowego formularza skarżący oświadczył, że utrzymuje się z prac dorywczych. Wezwany do wyjawienia i udokumentowania źródeł finansowania własnych kosztów utrzymania skarżący ograniczył się jedynie do powtórzenia stwierdzenia, że podstawą jego utrzymania są dochody z prac dorywczych. Według referendarza S. K. nie wykazał ani źródła pochodzenia tych dochodów ani też ich wysokości w skali miesiąca, nie wspominając o dowodach potwierdzających te informacje. Ponadto skarżący nie wykazał w pełni i nie udokumentował wydatków ponoszonych w związku z utrzymaniem gospodarstwa domowego, pomimo wyraźnego wezwania w tym zakresie. We wniesionym sprzeciwie skarżący podniósł, że "niedorzecznym jest wymóg szczegółowego podania i udokumentowania kwot uzyskiwanych z prac dorywczych". Skarżący podał także, iż nie wie jakie dochody uzyskuje jego siostra, nie otrzymuje od niej żadnych pieniędzy i to skarżący, gdy ma pieniądze, daje je siostrze na opłacenie rachunków. Skarżący wskazał raz jeszcze, że nie korzysta z pomocy społecznej, bowiem mu jej nie przyznano. Podniósł, że nie stać go na uiszczenie wpisu od skargi oraz opłacenia kosztów ustanowienia fachowego pełnomocnika. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Na podstawie art. 259 § 1 P.p.s.a. od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego, w tym w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy, przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Z kolei zgodnie z treścią art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym od postanowień o odmowie przyznania prawa pomocy), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 P.p.s.a. w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie całkowitym (a o takie wnioskuje skarżący, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego lub adwokata) może zostać przyznane na wniosek strony będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podnieść należy, iż co do zasady strona jest zobowiązana do ponoszenia kosztów związanych z jej udziałem w sprawie, co wynika z art. 199 P.p.s.a.. Prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04 (opubl. na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe przytaczane orzeczenia), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji, stąd muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Skoro zatem udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z 3 stycznia 2013 r., sygn. akt: II FZ 987/12). Dotyczy to zwłaszcza osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Dlatego oceniając, czy w danej sytuacji zasadne jest zwolnienie strony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, należy rozważyć realizację zasady prawa do sądu, ale również uwzględniać zasadę powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych. Wskazać również należy, iż rozstrzygnięcie złożonego wniosku zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. Użyte w art. 246 P.p.s.a. określenie "gdy wykaże" oznacza, że to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania. W związku z tym strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12). Dlatego informacje przekazane przez stronę powinny być, jak stanowi wprost art. 252 § 1 P.p.s.a., dokładne, a od wnioskodawcy wymagana jest w tym względzie należyta staranność. Nadto informacje te powinny być konkretne i na tyle szczegółowe, by w sposób wyczerpujący obrazowały sytuację majątkową i rodzinną wnioskodawcy w jej całokształcie. W orzecznictwie sądowoadminstracyjnym przyjmuje się, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy ma obowiązek współdziałania z sądem w tym zakresie, gdyż jedynie wnioskodawca może mieć pełną wiedzę na temat swojej sytuacji majątkowej i życiowej. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpatrywanej sprawy, Sąd, w wyniku analizy wniosku skarżącego, przedstawionej dokumentacji i argumentów sprzeciwu, nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Wskazać należy, iż skarżący oświadczył, że jest kawalerem, mieszka wspólnie z siostrą w jej domu. Ponadto S. K. wskazał, że "z różnych względów" nie może pracować w swoim zawodzie - kierowcy pojazdów o kat. B, C, E. Jest właścicielem nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha, utrzymuje się tylko z prac dorywczych - przy czym skarżący nie wskazał kwot osiąganych w ten sposób, ograniczając się do podania, iż są one bardzo niewielkie. Nadto skarżący podał, iż otrzymuje dopłaty w związku z posiadaną nieruchomością rolną (około 1.800 zł rocznie). Jednocześnie w urzędowym formularzu nie wykazał, iż ponosi stałe koszty utrzymania, a jedynie nadmienił, że posiada zaległości z tytułu ubezpieczenia KRUS oraz długi, których dotyczy sprawa będąca przedmiotem skargi. W piśmie uzupełniającym skarżący sprecyzował jedynie, że jego własne koszty utrzymania ograniczają się do wydatków na wyżywienie w kwocie około 20 zł dziennie. W pozostałym zakresie, mimo wezwania do uszczegółowienia i udokumentowania swojej sytuacji finansowej i majątkowej, skarżący ograniczył się jedynie do powtórzenia stwierdzenia, że podstawą jego utrzymania są dochody z prac dorywczych, bez jakiegokolwiek ich udokumentowania i nadal posługiwał się jedynie ogólnikowymi, nie popartymi dowodami, twierdzeniami. Na podstawie przedstawionych przez skarżącego ogólnikowych informacji nie sposób ustalić jak w rzeczywistości kształtuje się jego sytuacja finansowa i majątkowa. Tym samym skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. Tymczasem zwolnienie od kosztów sądowych może nastąpić jedynie w sytuacji, gdy w sposób niebudzący wątpliwości zostanie wykazane przez stronę, że jej sytuacja życiowa uzasadnia odstąpienie od ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. Sąd nie może w tym względzie opierać się wyłącznie na twierdzeniach skarżącego, nie popartych żadnymi dokumentami źródłowymi. To w interesie skarżącego leży przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. Wskazywany wyjątkowy charakter prawa pomocy nie pozwala także na interpretowanie wynikających z oświadczeń strony wątpliwości na korzyść osoby wnioskującej. W rezultacie Sąd stwierdza, że treść złożonego przez skarżącego oświadczenia we wniosku PPF i dodatkowych informacjach nie wystarcza dla przyjęcia, że jego stan majątkowy uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Należy przy tym podkreślić, że skarżący nie wyjaśnił kwestii, o które był wzywany przez referendarza. Nie przedstawił także żadnych dokumentów ani innych dowodów w zakresie ponoszonych przez siebie wydatków i uzyskiwanych dochodów. Tym samym wniosek skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy stanowi jedynie zbiór wymijających albo nieudokumentowanych twierdzeń strony i jako taki nie zasługuje na uwzględnienie. Jak już wyżej wskazano prawo pomocy w zakresie całkowitym może nastąpić jedynie w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, zaliczanych do bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osób ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia. O takiej sytuacji nie można mówić w przypadku skarżącego, bowiem nie wykazał on takich okoliczności stosownymi dowodami. W konsekwencji, Sąd nie stwierdził podstaw do przyznania prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 §1 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.