I SA/Op 241/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie: Przewodniczący: Sędzia WSA Marzena Łozowska po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu P. O. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 28 marca 2018 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika w sprawie ze skargi P. O. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 kwietnia 2017 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz Fundusz Emerytur Pomostowych postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 28 marca 2018 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu po rozpoznaniu wniosku P. O. (dalej jako: skarżący, strona, wnioskodawca) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata: w pkt I umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych; w pkt II odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Z akt sądowych wynika, że przedmiotowa sprawa dotyczy skargi na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 5 kwietnia 2017 r. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy, Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz Fundusz Emerytur Pomostowych. Wyrokiem z dnia 7.09.2017 r., sygn. akt I SA/Op 241/17 Sąd oddalił skargę wnioskodawcy. Po otrzymaniu odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem skarżący wniósł o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia referendarz na wstępie wyjaśnił, że wśród zwolnień przedmiotowych w art. 239 pkt 1 lit. e) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz.1369) – zwanej dalej P.p.s.a, znajdują się sprawy z obszaru ubezpieczeń społecznych. Złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdy przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest skarga na decyzję w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, sprawia, iż postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych stało się bezprzedmiotowe. Skarżący bowiem korzysta w tej sprawie ze zwolnienia od kosztów sądowych na podstawie powołanego wyżej przepisu. W związku z tym rozpoznanie wniosku w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych stało się zbędne i takie postępowanie - zgodnie z art. 249a P.p.s.a. – należało umorzyć. Rozpoznanie wniosku należało ograniczyć do wniosku o ustanowienie zawodowego pełnomocnika. Przechodząc do oceny zasadności wniosku referendarz wskazał, że skarżący w formularzu PPF odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, majątku i dochodach oświadczył, że sam pozostaje w gospodarstwie domowym, że uzyskuje dochody z tytułu emerytury w wysokości 2.920 zł netto, że pozyskuje pomoc finansową od rodziny, oraz że posiada majątek w postaci działki o powierzchni [...] ha, na której posadowiony jest budynek mieszkalny o powierzchni [...] m² (który – według oświadczenia skarżącego – jest własnością żony) oraz bazy paliw, stacji paliw i gorzelni (według skarżącego nieruchomości te "są zajęte przez komornika"). Poza tym skarżący w formularzu przywołał cztery nakazy płatnicze oraz dwie egzekucje komornicze. Informacje zawarte w formularzu PPF były w ocenie referendarza niewystarczające dla oceny zasadności wniosku, w związku z czym skarżący został wezwany w trybie art. 255 P.p.s.a. do przekazania: - szczegółowej pisemnej informacji na temat kosztów ponoszonych przez niego w skali miesiąca na bieżące utrzymanie (z wyodrębnieniem na poszczególne pozycje, w tym pozycje dotyczące kosztów utrzymania mieszkania, zakupu wyżywienia i innych kosztów niezbędnych dla utrzymania z podaniem ich wysokości w skali miesiąca) wraz dokumentami potwierdzającymi fakt i wysokość poniesienia tych kosztów, - dokumentów potwierdzających wykazane w formularzu PPF dochody z tytułu emerytury, - dowodów potwierdzających informację na temat pomocy udzielanej mu przez rodzinę, - szczegółowej informacji na temat aktualnie prowadzonej egzekucji pieniężnej (m.in. na jakim etapie jest obecnie, w jakiej kwocie jego dług został wyegzekwowany, a w jakiej niewyegzekwowany, a także w jakim zakresie jest obciążane jego konto bankowe bądź dochody z tego tytułu) wraz z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi te informacje, - szczegółowej informacji na temat losów majątku po zakończeniu działalności gospodarczej (dotyczy to również zasobów pieniężnych pozostałych po zakończonej działalności) wraz z dowodami potwierdzającymi te informacje, - kserokopii wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych za ostatnie 3 miesiące. W odpowiedzi skarżący przekazał jedynie sporządzoną na komputerze (bez podpisu) ogólną informację na temat toczonych wobec niego postępowań sądowych i egzekucyjnych oraz kilka wyciągów z rachunków bankowych. Analizując przekazane przez skarżącego informacje wraz z załączonymi wyciągami z rachunków bankowych, referendarz sadowy uznał, że skarżący nie wywiązał się z obowiązku pełnego i rzetelnego wyjaśnienia okoliczności związanych z jego sytuacją majątkową i finansową. Zdaniem referendarza, pomimo dodatkowego wezwania, sytuacja finansowa i majątkowa gospodarstwa domowego strony w dalszym ciągu nie została wyjaśniona w sposób nie budzący wątpliwości. Przede wszystkim skarżący nie wykazał w pełni i tym samym nie udokumentował wydatków, ponoszonych na bieżące utrzymanie, pomimo wyraźnego wezwania w tym zakresie. Brak bowiem wiarygodnych danych dotyczących bieżących wydatków oraz nieudokumentowanie ich sprawia, iż staje się niemożliwym ustalenie czy poniesienie przez skarżącego kosztów postępowania mogłoby się wiązać z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. Niewyjaśniona została także w pełni kwestia źródeł utrzymania skarżącego. Skarżący nie ujawnił i nie udokumentował zarówno skali jak i rodzaju pomocy udzielanej mu przez rodzinę, na co powoływał się we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie przekazał też informacji na temat składników majątkowych wykorzystywanych do prowadzonej działalności gospodarczej. W wezwaniu zażądano od skarżącego szczegółowej informacji na temat losów majątku po zakończeniu działalności gospodarczej (dotyczy to również zasobów pieniężnych pozostałych po zakończonej działalności) wraz z dowodami potwierdzającymi te informacje. W tym względzie nasuwa się zarazem pytanie, czy zgromadzony wcześniej majątek został już sprzedany, czy też skarżący w inny sposób osiągnął z tego tytułu korzyści finansowe. Skali tych zasobów skarżący również nie wyjawił. Brak jakichkolwiek danych w tym względzie również nie pozwala na ustalenie rzeczywistych środków jakimi dysponuje. Powyższe okoliczności świadczą o braku współdziałania skarżącego w zakresie ustalenia prawidłowego stanu faktycznego dotyczącego jego rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej. W sytuacji gdy skarżący nie przekazał dowodów mogących obrazować w pełni jego sytuację finansową i majątkową należało uznać, iż nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł w ustawowym terminie sprzeciw, domagając się zmiany zaskarżonego postanowienia i ustanowienia adwokata. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez przyjęcie, że skarżący nie wykazał przesłanek zawartych w tym przepisie. W uzasadnieniu skarżący podniósł, ze w jego ocenie przedstawione w sprawie informacje dotyczące jego faktycznego stanu rodzinnego i finansowego dają podstawy do przyznania prawa pomocy poprzez ustanowienie adwokata z urzędu. Z uwagi bowiem na trudną sytuację majątkową, spowodowaną licznymi postępowaniami sądowymi i egzekucyjnymi, skarżący nie jest w stanie opłacić pełnomocnika bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Każde z toczących się wobec niego postępowań generuje koszty obciążające jego budżet. Nie posiada on też żadnych oszczędności, które mógłby przeznaczyć na uiszczenie opłat sądowych oraz żadnego majątku z którego taka opłata mogłaby być zaspokojona. Do trudnej sytuacji finansowej przyczyniło się również zastosowane wobec niego tymczasowe aresztowanie, w czasie którego nie miał on możliwości zarządzania prowadzoną działalnością gospodarczą, realizowania zobowiązań wobec kontrahentów, co skutkowało wstąpieniem przez nich na drogę postępowania sądowego i egzekucyjnego. Obecnie skarżący utrzymuje się dzięki pomocy najbliższej rodziny. Nie osiąga on żadnego dochodu i nie potrafi znaleźć żadnej pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 259 § 1 P.p.s.a., od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Natomiast w myśl art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. W pierwszej kolejności zaznaczyć należy, że prawidłowe było rozstrzygniecie zawarte w pkt I zaskarżonego postanowienia dotyczące umorzenia postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Jak trafnie wskazano w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, skarżący korzysta z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych przewidzianego w przepisie art. 239 § 1 pkt 1 lit. e) P.p.s.a., zgodnie z którym nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie organu (...) w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, gdy przedmiotem sprawy sądowoadministracyjnej jest skarga na decyzję w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy, sprawia, iż postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych stało się bezprzedmiotowe. W tym stanie rzeczy prawidłowo uznał referendarz, że rozpoznanie wniosku w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych stało się zbędne i takie postępowanie - zgodnie z art. 249a P.p.s.a. – należało umorzyć, a rozpoznanie wniosku ograniczyć do oceny zasadności żądania ustanowienia adwokata z urzędu. Wskazać w związku z powyższym należy, że przedmiotowy wniosek o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika dotyczy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 245 § 3 P.p.s.a.) co w myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w przypadku osoby fizycznej następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak trafnie zwrócił uwagę referendarz sądowy, przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 P.p.s.a. Z ogólnej zasady wyrażonej w powołanym przepisie wynika, że każdy wnoszący sprawę do sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ten nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie stronie prawa pomocy, jako odstępstwo od powyższej zasady, stanowiące swoistą formę dofinansowania jej z budżetu państwa poprzez zapewnienie bezpłatnego udziału w postępowaniu, powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków na pokrycie kosztów tego postępowania jest rzeczywiście niemożliwe. Strona powinna zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jej sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Z brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika wyraźnie, że to na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 16 listopada 2012 r., sygn. akt I FZ 429/12). Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy, a ponadto przedstawi dowody potwierdzające jej twierdzenia. Analizując treść oświadczenia zamieszczonego we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak też dalszych informacji, dokumentów oraz danych wynikających z akt sądowych sprawy (w tym zaskarżonej decyzji) należy podzielić stanowisko referendarza sądowego, że skarżący nie udokumentował w sposób rzetelny swojej sytuacji finansowej i majątkowej i nie wykazał istnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a tym samym nie zasługuje na uwzględnienie wniosek o ustanowienie adwokata z urzędu. Z informacji podanych w formularzu PPF wynika, że skarżący sam pozostaje w gospodarstwie domowym, że uzyskuje dochody z tytułu emerytury w wysokości 2.920 zł netto, że pozyskuje pomoc finansową od rodziny, oraz że posiada majątek w postaci działki o powierzchni [...] ha, na której posadowiony jest budynek mieszkalny o powierzchni [...] m² (który – według oświadczenia skarżącego – jest własnością żony) oraz bazy paliw, stacji paliw i gorzelni (według skarżącego nieruchomości te "są zajęte przez komornika"). Poza tym skarżący w formularzu przywołał cztery nakazy płatnicze oraz dwie egzekucje komornicze. Wskazać należy, że skarżący nie udokumentował powoływanej we wniosku i sprzeciwie okoliczności związanej ze znacznym zadłużeniem, którego nie jest w stanie uregulować. Z akt sprawy jak i uzasadnienia zaskarżonej decyzji w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek ZUS, wynika, że skarżący od 1990 r. prowadził jednoosobową działalność gospodarczą w zakresie sprzedaży paliw, a jego zadłużenie obejmuje m.in. zaległe podatki (32 000 000 zł), kredyty (35 000 000 zł), inne zobowiązania (500.000 zł). Wobec skarżącego toczą się postępowania egzekucyjne, a postanowieniem z dnia 29.02.2016 r. sygn. akt [...] Sąd Rejonowy w [...] oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości działalności gospodarczej skarżącego z uwagi na to, że majątek dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania upadłościowego. W ocenie Sądu, powyższe informacje nie uzasadniają przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, w sytuacji gdy nie ujawnia on w wyniku wezwania kierowanego w trybie art. 255 P.p.s.a. wszystkich żądanych przez referendarza informacji oraz nie przedkłada wszystkich stosownych dokumentów. Wnioskodawca deklaruje, że utrzymuje się dzięki pomocy finansowej rodziny, przy czym nie składa w tym zakresie bardziej wyczerpujących wyjaśnień oraz dokumentacji. Trafnie uznał referendarz sądowy, że brak współdziałania skarżącego w zakresie wykazania jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i finansowej wyklucza przyznanie prawa pomocy. Nie jest tu bowiem wystarczające samo oświadczenie wnioskodawcy, że utrzymuje się z pomocy finansowej rodziny (bez wskazania kto konkretnie przekazuje mu środki finansowe i w jakiej wysokości) oraz, że poniesienie kosztów ustanowienia pełnomocnika uniemożliwiają mu również toczące się wobec niego liczne postępowania sądowe i egzekucyjne, które generują koszty obciążające jego budżet (jednocześnie jednak skarżący twierdzi w piśmie z dnia 12.03.2018 r., że w ramach tych postępowań przyznano mu zwolnienie z kosztów sądowych). Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd nie może opierać się na nieudokumentowanych i w żaden sposób nieuprawdopodobnionych twierdzeniach skarżącego. Należy też zauważyć, że zgodnie z oświadczeniem zawartym w formularzu PPF skarżący uzyskuje dochód z tytułu emerytury w wysokości 2.920 zł netto, jednocześnie finansowo wspiera go rodzina (nie ujawniono jednak jakie kwoty przekazywane są skarżącemu). Wnioskodawca nie przedstawił żadnych informacji na temat bieżących kosztów utrzymania, a tym samym nie wykazał, że uzyskiwane środki finansowe wystarczają jedynie na pokrycie niezbędnych kosztów koniecznego utrzymania. Nie można zatem wykluczyć, że wnioskodawca może przeznaczyć część uzyskiwanych co miesiąc środków finansowych na wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru. Wskazać również trzeba, że z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, że strona nie korzysta ze świadczeń ośrodka pomocy społecznej, co poddaje w wątpliwość zawarte w sprzeciwie twierdzenie o dramatycznie złej sytuacji finansowej skarżącego. Z decyzji tej, jak i z uzasadnienia zapadłego w przedmiotowej sprawie wyroku Sądu z dnia 7.09.2017 r., sygn. akt I SA/Op 241/17 (oddalającego skargę strony) wynika również, że wbrew twierdzeniom skarżącego znaczne zadłużenie po jego stronie nie zostało spowodowane pobytem w areszcie, ale wynikało z niewłaściwych rozliczeń (mających miejsce przed pobytem strony w areszcie) z urzędem skarbowym (co m.in. skutkowało wydaniem decyzji w przedmiocie podatku VAT). W zaskarżonej decyzji zwrócono też uwagę, że oświadczenie skarżącego o jego sytuacji finansowej złożone na potrzeby tego postępowania, nie jest wiarygodne, bowiem nie ujawnił on niektórych dochodów, na które powoływał się w toku postępowania upadłościowego (m.in. dochody z tytułu dzierżaw w łącznej kwocie 9.800 zł). Mając na uwadze powyższe, wskazać należy, że informacje i dokumentacja przekazana przez wnioskodawcę jak i dane wynikające z zaskarżonej decyzji, nie wskazują na wystąpienie przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd z urzędu posiada również informacje, że skarżący, w ramach postępowań zainicjowanych przez niego przed tut. Sądem, uzyskał prawo pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych – jednak łączna wysokość wpisów w tamtych sprawach wyniosła 113.460 zł (sprawy o sygn. akt I SA/Op 171/17 i I SA/Op 123/17). Jednoczenie w ww. sprawach skarżącemu odmówiono ustanowienia pełnomocnika z urzędu, wskazując, że skoro korzysta on z pomocy rodziny jak i uzyskuje stałe dochody ze stosunku pracy i dzierżawy (których to dochodów w przedmiotowym wniosku skarżący nie ujawnił), to powinien on we własnym zakresie zorganizować sobie pomoc prawną (pełnomocnika). Sytuacja wnioskodawcy nie uzasadnia bowiem przerzucania ciężaru związanych ze sprawą kosztów postępowania (zwłaszcza wynagrodzenia pełnomocnika) w całości na Skarb Państwa. Na marginesie zaznaczyć należy, że po uzyskaniu częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w ww. sprawach, skarżący uiścił wpisy w odpowiednio obniżonej wysokości. Reasumując, skarżący nie wykazał, pomimo wezwania, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające ustanowienie mu pełnomocnika z urzędu. Za przyznaniem prawa pomocy w zakresie częściowym nie przemawiają także informacje wynikające z akt sprawy oraz z ww. dwóch wcześniejszych spraw zainicjowanych przez wnioskodawcę. W tym stanie rzeczy Sąd nie stwierdził podstaw do zmiany zaskarżonego sprzeciwem postanowienia poprzez przyznanie skarżącemu prawa pomocy w dochodzonym zakresie i na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.