I SA/Op 330/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Krzysztof Bogusz po rozpoznaniu w dniu 23 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A. J. od postanowienia referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 15 listopada 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi A. J. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 8 czerwca 2017 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 15 listopada 2017 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu, po rozpoznaniu wniosku A. J. (dalej jako: skarżący, strona) o zwolnienie od kosztów sądowych (obejmujących na obecnym etapie sprawy wpis należny od skargi w kwocie 100 zł), odmówił przyznania prawa pomocy w tym zakresie, z uwagi na brak wykazania przez skarżącego spełnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.) – dalej jako: [P.p.s.a.]. Z informacji przedstawionych we wniosku wynikało, że skarżący prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z matką, bratem i niepełnoletnią córką, miesięczne dochody gospodarstwa domowego wynoszą 2.000 zł ,( na co składa się świadczenie w kwocie 500 zł z rządowego programu "500 plus" i emerytura jego matki w wysokości 1.500 zł) Natomiast stałe miesięczne koszty związane z żywnością, szkołą, zakupem gazu, energii elektrycznej, wody i lekarstw oraz wywozem śmieci i spłatą raty kredytu w wynoszą łącznie 1.873 zł oraz, że ponoszone są także sezonowe i roczne koszty związane z zakupem opału, opłatą podatku od nieruchomości, składki na KRUS, ubezpieczenia domu oraz ubezpieczenia samochodów marki [...],[...] i [...] w wysokości 5.995 zł. Dodatkowo, na wezwanie referendarza w trybie art. 255 P.p.s.a., skarżący przekazał oryginał zaświadczenia o uczęszczaniu jego córki do Szkoły Podstawowej w [...] wraz z odpisem druku wpłat za obiady oraz dowodem wpłaty za środki czystości, a także kserokopie: faktur dotyczących rozliczenia za energię elektryczną i telefon stacjonarny, dowodów zapłaty za gospodarowanie odpadami, wydruków rozrachunków za dostawę wody, informacji o wysokości składki ubezpieczeniowej KRUS wraz dowodami zapłaty, przekazów emerytury matki skarżącego, wydruków bankowych. Dokonując oceny zasadność wniosku strony, referendarz stwierdził, że skarżący nie wyjaśnił w sposób pełny i nie budzący wątpliwości sytuacji finansowej i majątkowej swojego gospodarstwa domowego. Nie przekazał bowiem wszystkich żądanych informacji i dowodów mogących obrazować w pełni jego sytuację finansową i majątkową. Przede wszystkim skarżący nie dostosował się do wezwania, w którym żądano wyjawienia i udokumentowania źródeł utrzymania jego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Z treści pisma załączonego do urzędowego formularza PPF wynika bowiem, że miesięcznie w jego gospodarstwie domowym ponoszone są stałe wydatki w wysokości 1.873 zł oraz rocznie koszty w łącznej kwocie 5.995 zł (co wskazuje na kwotę około 500 zł średnio w skali miesiąca dodatkowych kosztów). Z kolei w treści urzędowego formularza skarżący oświadczył, że dochody gospodarstwa domowego opiewają na łączną kwotę 1.500 zł. Wezwany do wyjawienia i udokumentowania źródeł finansowania wykazanych kosztów skarżący ograniczył się jedynie do potwierdzenia dowodami wykazanych kosztów. Nie wyjaśnił jednak, mimo wyraźnego wezwania, źródła pokrycia ponoszonych wydatków, przekraczających uzyskiwane dochody. Nie przekazał również jakiejkolwiek informacji na temat ewentualnych pożytków pozyskiwanych z posiadanych pojazdów mechanicznych. W ocenie referendarza opisane wyżej okoliczności wskazują, że w oparciu tylko o przekazane przez skarżącego informacje i dokumenty nie sposób ustalić jak kształtuje się rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa jego gospodarstwa domowego. W sytuacji, gdy skarżący nie przekazał informacji potwierdzonych odpowiednimi dowodami mogących obrazować w pełni jego sytuację finansową i majątkową należało uznać, iż nie wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. We wniesionym od tego orzeczenia sprzeciwie skarżący nie zgodził się z oceną referendarza, wskazując, że zarówno treść złożonego formularza PPF jak i treść dołączonego do akt pisma w sposób transparentny świadczą o spełnieniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.. Wskazał przy tym, że stanowiące główne źródło dochody rodziny, tj. świadczenie emerytalne matki wynosi kwotę 1.381 zł netto, a nie jak przyjął referendarz 1.500 zł. Oświadczył również, że nie osiąga jakichkolwiek pożytków z posiadanego majątku w postaci samochodów (dwa z posiadanych pojazdów są niesprawne, w stanie złomu, zaś trzeci samochód stanowi jedynie współwłasność skarżącego i został zajęty w postępowaniu egzekucyjnym). Skarżący nie ponosi również kosztów ubezpieczenia tych pojazdów, stąd kwota wydatków stałych przyjęta przez referendarza powinna zostać obniżona o te koszty. Natomiast pozostała różnica między deklarowanymi dochodami a ponoszonymi wydatkami uzupełniana jest środkami przekazywanymi przez matkę dziecka skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 (w tym również od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy - art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a.), sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Według § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 w zw. z art. 245 § 2 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym (a o takie wnosi skarżący) może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zaznaczenia wymaga, że w razie przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu Państwa. Korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca wykaże, że nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Celem instytucji prawa pomocy, która w istocie oznacza dofinansowanie strony postępowania przez Skarb Państwa, jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym osobom fizycznym, osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Wskazać przy tym należy, że podstawę do przyznania prawa pomocy stanowią informacje wynikające z oświadczenia strony, złożonego na urzędowym formularzu wniosku, obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach (art. 252 § 1 i 2 P.p.s.a.). Obowiązek ten rozciąga się także na wszystkie dokumenty zawierające dane na temat sytuacji majątkowej strony, pozwalające tym samym zbadać istnienie przesłanek przyznania prawa pomocy. Jak podkreśla się w orzecznictwie, wnioskodawca, chcąc skorzystać z prawa pomocy, powinien liczyć się z koniecznością udzielania wszelkich wyjaśnień odnoszących się do jego sytuacji materialnej, a także udokumentowania podnoszonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności. Użyte w treści art. 246 P.p.s.a. słowo "wykazać" oznacza dowieść, udokumentować czy udowodnić, a nie jedynie oznajmić czy poinformować (por. postanowienia NSA: z 24 listopada 2011 r., I OZ 881/11; z 20 stycznia 2012 r., II FZ 863/11 dostępne - tak jak i pozostałe orzeczenia powołane w niniejszym uzasadnieniu - na stronie internetowej: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych spoczywa bezsprzecznie na stronie, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a referendarz i sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny oraz rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. To więc strona powinna poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. W przeciwnym razie musi się liczyć z negatywnymi dla siebie konsekwencjami braku wykazania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Odnosząc powyższe rozważania do rozpatrywanej sprawy Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. Słusznie referendarz uznał, że brak przedłożenia przez skarżącego wszystkich wymaganych dokumentów uniemożliwiał rzetelną ocenę, jak kształtuje się rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa jego gospodarstwa domowego, co w konsekwencji skutkowało odmową wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. W pełni zasadna pozostaje ocena referendarza, że na podstawie przedłożonych przez skarżącego dokumentów nie można ustalić jakie są rzeczywiste źródła finansowania ponoszonych przez rodzinę wydatków. Sąd przyjął wprawdzie odmienną niż referendarz kwotę rocznych wydatków, uwzględniając wyjaśnienia skarżącego o nieponoszeniu kosztów ubezpieczeń samochodów, jak też zweryfikował wartość dochodu rodziny, przyjmując, zgodnie z przedłożonymi dokumentami, dochód ze świadczenia emerytalnego T. J. (matki) w wysokości 1.381,25 zł netto. I tak, z oświadczenia skarżącego wynikało, że wartość stałych miesięcznych kosztów utrzymania kształtuje się na poziomie 1.873 zł (w tym: opłaty za gaz 50 zł, za energię elektryczną 194 zł, za wodę 50 zł, za wywóz śmieci 32 zł, za leki i wizyty lekarskie 300 zł, żywność 1.000 zł, obiady córki w szkole 80 zł i za raty kredytu 167 zł). Ponadto, w gospodarstwie skarżącego ponoszone są wydatki na opał w kwocie 2.000 zł na sezon, podatek od gruntów 400 zł rocznie, ubezpieczenie domu 525 zł rocznie i składki KRUS Z. J. (brata skarżącego) w kwocie 1.200 zł rocznie, co daje ogółem kwotę 4.125 zł (ok. 343 zł miesięcznie). Porównanie wielkości ponoszonych wydatków [razem ok. 2.216 zł, (1873 zł +343 zł)] z uzyskiwanymi dochodami (uwzględniając nawet nie mającą charakteru dochodowego kwotę 500 zł z rządowego programu 500+), co łącznie daje wartość 1.881,25 zł) wskazuje zatem wyraźnie na niedobór środków na zaspokojenie ponoszonych kosztów utrzymania, zaś skarżący, mimo wezwania w trybie art. 255 P.p.s.a. nie wyjaśnił skąd czerpie środki na systematyczne pokrywanie owej nadwyżki wydatków. Oceny tej nie zdołały podważyć podniesione we sprzeciwie ogólnikowe i gołosłowne wyjaśnienia, że pozostała różnica między deklarowanymi dochodami a ponoszonymi wydatkami uzupełniana jest środkami przekazywanymi przez matkę dziecka skarżącego. Należy podkreślić, że w skierowanym przez referendarza do skarżącego w trybie art. 255 P.p.s.a. wezwaniu został on zobowiązany do złożenia szczegółowej pisemnej informacji odnośnie źródeł finansowych umożliwiających pokrycie ponoszonych koszów, w szczególności kosztów ponoszonych przez jego brata na opłacenie składek KRUS. Pouczono przy tym skarżącego, że należy przekazać informację odnośnie źródeł finansowania wykazanych kosztów utrzymania, zaś w przypadku gdyby zarówno skarżący jak i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie były w stanie same pokryć wykazanych wydatków wezwano do przekazania szczegółowego opisu rodzaju i wysokości pomocy udzielanej przez instytucje publiczne i osoby trzecie, np. rodzinę pozostającą poza wspólnym gospodarstwem domowym bądź osoby z sąsiedztwa - wraz z odpowiednimi dowodami potwierdzającymi prawdziwość informacji w tym zakresie. Nie może ujść uwadze, że mimo precyzyjnego wezwania, okoliczności korzystania ze wsparcia matki jego dziecka skarżący nie ujawnił na etapie rozpatrywania wniosku przez referendarza, uchylając się od wyjaśnienia swojej rzeczywistej sytuacji finansowej. Ponadto, wskazując dopiero w sprzeciwie na tą okoliczność, skarżący ograniczył się jedynie do gołosłownej informacji, nie przedkładając jakichkolwiek dowodów potwierdzających wiarygodność tych twierdzeń. Tymczasem, jak już wyżej wskazano, samo przedstawienie Sądowi pewnych okoliczności, bez ich poparcia stosownymi dokumentami, uprawdopodobniającymi chociażby podniesione twierdzenia, nie może być uznane za wystarczające dla pozytywnego rozpatrzenia wniosku. To do skarżącego należał obowiązek wskazania i udokumentowania wszystkich aktualnych źródeł utrzymania. W orzecznictwie NSA nie budzi wątpliwości, że uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu, strona powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 lipca 2009 r., sygn. akt II FZ 267/09). Sąd nie jest przy tym zobligowany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy pełna ocena stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych, z uwagi na postawę wnioskodawcy, nie jest możliwa. Z tych powodów Sąd uznał, że skarżący nie wykazał zasadności przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, a więc rozstrzygnięcie i argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia należało w pełni podzielić.. Stąd na mocy art. 260 P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.