I SA/Op 74/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Grzegorz Gocki po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2009 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi T. L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 12 grudnia 2008 r. [...] w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do listopada 2003 r. wskutek wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy W postępowaniu wszczętym ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Opolu z dnia 12 grudnia 2008r. Nr [...], utrzymującą w mocy decyzję Dyrektora Urzędu Kontroli Skarbowej w Opolu z dnia 26 czerwca 2008 r. [...] wydaną w przedmiocie określenia zobowiązania w podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do listopada 2003 r. w łącznej kwocie 1.370.014,00 zł, skarżący T.L. złożył na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (D.z.U. nr 153 , poz.1270)- /dalej p.p.s.a./, wniosek w zakresie zwolnienia go w całości od kosztów sądowych w powyższej sprawie , wskazując na swoją trudną sytuację majątkową. We wniosku wskazał , iż od grudnia 2003 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, natomiast w części wniosku dotyczącej oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący wykazał, że we wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje wraz z dwoma niepełnoletnimi synami (12 lat i 8 lat) oraz że poza samochodem osobowym marki Peugeot 406 (rok produkcji 2000), zajętym na poczet zobowiązań, nie posiada majątku jak też nie osiąga żadnych dochodów. Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 17 marca 2009 r. oddalono wniosek skarżącego z tym uzasadnieniem, że prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych stanowi instytucję wyjątkową i może być udzielone w sytuacjach szczególnych, a w takiej skarżący się nie wykazał na etapie rozpoznawania jego wniosku. Ponieważ przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy informacje były niewystarczające do oceny jego sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej oraz budziły wątpliwości co do ich zgodności ze stanem rzeczywistym, wezwano wnioskodawcę do udzielenia szczegółowej informacji o ponoszonych przez niego i rodzinę kosztów na bieżące utrzymanie, źródeł finansowych umożliwiających mu pokrycie tych kosztów, wyjaśnienia czy, jakie i z jakim skutkiem podejmowane są przez wnioskodawcę i jego żonę działania w celu uzyskania pracy czy też pomocy finansowej z instytucji zajmującej się pomocą społeczną wraz z dowodami, że takie działania były bądź są przez nich podejmowane, a także przedłożenie Sądowi stosownych zaświadczeń z urzędu pracy potwierdzających jego status jako osoby bezrobotnej oraz wyciągów i odpisów z kont i lokat bankowych za ostatnie trzy miesiące. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący stwierdził, iż od 5 maja 2005 r. (tj. od dnia zwolnienia z aresztu śledczego) pozostaje "na utrzymaniu" żony z którą wspólnie z dziećmi zamieszkuje w domu jednorodzinnym, dodając zarazem, że zawarł z nią umowę o wyłączeniu wspólności majątkowej i w związku z tym nie potrafi wskazać jakie żona uzyskuje dochody i jakie ponosi wydatki na utrzymanie całej rodziny. Oświadczył też, iż nie posiada konta bankowego, nigdy nie rejestrował się w urzędzie pracy jako bezrobotny i nie starał się o jakikolwiek zasiłek z pomocy społecznej, zaś jego starania o podjęcie pracy, ze względu na jego sytuację społeczno-prawną nie przyniosły pożądanego skutku. Na podstawie analizy dowodów przedstawiających stan dochodów skarżącego i jego sytuację majątkową uznano, że skarżący nie wykazał, iż po jego stronie zostały spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt. 2 p.p.s.a., t. j. nie ma podstaw faktycznych do uznania, że skarżący wykazał, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku dla swojego utrzymania. Dokonując analizy wniosku o przyznanie prawa pomocy zwrócono uwagę na zapis punktu 10 urzędowego formularza, w którym wymaga się złożenia także oświadczenia o dochodach również osób pozostających wraz z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, w szczególności małżonka, z którym się wspólnie zamieszkuje i który, jak wynikało z twierdzeń wnioskodawcy, ponosi w całości koszty utrzymania całej rodziny. Odnosząc się do kwestii obowiązków wynikających z uregulowania art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zgodnie z którym małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy, nie wyłączając w niej pomocy w zapłacie niezbędnych kosztów sądowych zważono, iż sam podnoszony przez wnioskodawcę fakt wyłączenia ustawowej wspólności majątkowej małżonków nie ma znaczenia przy dokonywaniu oceny sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego, w szczególności gdy oboje pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym. Powołano się w tym względzie na stanowisko Naczelnego Sądu Administracyjnego, że obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju majątkowego ( postanowienie NSA z 6.10.2004 r., sygn. akt GZ 71/04, publ.: ONSA i WSA 1/2005 oraz postanowienie NSA z 29.09.2005 r., II FZ 572/05, niepubl) Oznacza to, że dochody i stan majątkowy żony skarżącego należy uwzględnić przy ocenie jego możliwości finansowych. Tym samym, samo przedłożenie majątkowej umowy małżeńskiej o wyłączeniu ustawowej wspólności majątkowej nie zwalniało strony od obowiązku udzielenia również szczegółowych informacji dotyczących sytuacji współmałżonka. Dodatkowo, zważono także, iż kierując się zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego przy dokonywaniu weryfikacji przekazanych informacji nie sposób było uznać za wiarygodne oświadczenie skarżącego, iż będąc od grudnia 2003 r. bez pracy podejmował on starania o nią skoro nawet nie dokonał pierwszej czynności jaką należało w tym celu podjąć a jaką jest rejestracja w urzędzie pracy swojej osoby jako bezrobotnej. Orzeczenie to zostało zaskarżone sprzeciwem w trybie art. 259 § 1 powołanej ustawy, w ramach którego skarżący wniósł o jego zmianę poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia go w całości od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. W jego ocenie w złożonym wniosku w sposób wyczerpujący przedstawiono trudną sytuację finansową i osobistą, w jakiej się on obecnie znajduje, a która w pełni uzasadnia uznanie, że brak jest możliwości poniesienia kosztów sądowych bez uszczerbku dla podstawowych potrzeb egzystencjalnych. Odnosząc się natomiast do kwestii obowiązku uwzględnienia przy rozpoznawaniu wniosku o prawo pomocy także sytuacji majątkowej współmałżonka podkreślono, iż podano przyczyny braku dostępu do takowych informacji ze strony wnioskodawcy, z uwagi na brak zaufania ze strony żony, co było w przeszłości powodem ustanowienia rozdzielności majątkowej. Ponadto nie można go obciążać negatywnymi skutkami nie wywiązywania się przez współmałżonka z obowiązku wynikającego z art. 23 kro. Samo natomiast przedstawienie własnej sytuacji majątkowej było wyczerpujące, a fakt posiadania samochodu i to jeszcze zabezpieczonego w ramach postępowania karnego, nie można było uznać za posiadanie majątku wystarczającego na pokrycie kosztów sądowych. Także brak dokonania rejestracji jako bezrobotnego nie może rodzić negatywnych skutków, gdyż wynikało to jedynie z zamiaru podjęcia zatrudnienia i czynionych w tym względzie prób znalezienia pracy. W ocenie wnioskodawcy, wskazane wyżej okoliczności w pełni uzasadniają przyznanie mu prawa pomocy, przynajmniej w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 259 § 1 i art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowienie, przeciw któremu został skutecznie wniesiony sprzeciw traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu. W świetle unormowania zawartego w przepisie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. zasadność wniosku o przyznanie zwolnienia z kosztów sądowych winna być rozpatrywana w aspekcie możliwości finansowych strony odniesionych do wysokości tych obciążeń, które w związku z postępowaniem sądowym jest ona obowiązana ponieść. Na obecnym etapie sprawy obciążenie finansowe stanowi kwota 13.701 zł z tytułu należnego od skargi wpisu sądowego Należy przy tym podkreślić, iż ciężar wykazania, że brak jest możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania. A zatem to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (post. NSA z dnia 9 września 2004 r., FZ 360/04, niepubl.). Natomiast do oceny sądu należy uznanie, czy strona ubiegająca się o takie zwolnienie wykazała, że spełnia wskazane przesłanki. W tym celu Sąd obowiązany jest do poczynienia oceny informacji wynikających z oświadczenia zawartego na wniosku składanym przez strony na urzędowym formularzu (art. 252 § 1 p.p.s.a.), a jeżeli oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, sąd winien wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego (art. 255 p.p.s.a.). Takie działania zostały przez Sąd podjęte w niniejszej sprawie, jednakże wnioskodawca nie uzupełnił pierwotnie złożonej informacji o dane dotyczące sytuacji majątkowej swojego współmałżonka, wskazując na trudną sytuację rodzinną i brak zaufania pomiędzy nimi. Jak wskazywał, to właśnie te kwestie braku zaufania były powodem dokonania wyłączenia wspólności majątkowej. Należy jednakże w tym miejscu zauważyć, iż w żadnym stopniu wnioskodawca nie wskazywał na powody braku zaufania, czy też na podłoże ewentualnego konfliktu ze współmałżonkiem, co w konsekwencji skutkowało brakiem jakiejkolwiek informacji o jego sytuacji majątkowej. Przeciwnie w udzielonej informacji o sytuacji osobistej wynika ,że małżonkowie wspólnie wychowują małoletnie dzieci, a jedynie na marginesie można też zauważyć, iż syn P. L. urodził się w 2001r, a zatem już gdy miały miejsce nieporozumienia małżeńskie, będące przyczyną zniesienia w 1999 r. wspólności majątkowej. Analizując ewentualne powody zniesienia małżeńskiej wspólności majątkowej, nie można tracić z oczu i innych ewentualnych powodów takiej decyzji małżonków. Nie budzi bowiem wątpliwości iż w tym okresie wnioskodawca prowadził dość rozległa działalności gospodarczą, a także w tym czasie zaczął też mieć poważne kłopoty z wymiarem sprawiedliwości. Z akt niniejszej sprawy wynika, że miał on zarejestrowanych kilka podmiotów gospodarczych pod różnymi nazwami, a także, nie wdając się na obecnym etapie postępowania w zasadność samej zaskarżonej decyzji, organy podatkowe wskazywały na prowadzenie ponadto działalności gospodarczej pod szyldem innych podmiotów, w celu ukrycia faktu prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek. Sąd w tym miejscu nie ocenia wprawdzie, czy twierdzenia organów są prawidłowe, ale nie można też ich całkowicie pominąć, przy ocenie wiarygodności twierdzeń strony dotyczących jego sytuacji majątkowej oraz podjętych działań w odniesieniu do majątku małżeńskiego. Sam zresztą skarżący w skardze, zwalczając zarzut firmanctwa, nie neguje faktu wspomagania finansowego Spółki X, ale w jego ocenie miało to charakter pożyczek na potrzeby działalności gospodarczej. Sam też na str. 3 skargi przyznaje iż "w całej sprawie nie ulega wątpliwości, że pomagałem i uczestniczyłem w prowadzeniu działalności gospodarczej przez X Sp. z o.o., co nie oznacza bynajmniej, że była to wyłącznie moja osobista działalność". W tym samym miejscu wskazuje, że jego korzyść polegała na udziale w zyskach firmy w zamian za udostępniane środki finansowe. Obroty Spółki X w okresie do którego odnosiły się te wywody skargi wynosiły 6.227.331,66 zł, a wskazywane przez organy podatkowe zaniżenie podatku VAT objęte zaskarżoną decyzją 1.370.012,95 zł. Sąd przytoczył te wywody skargi dla zobrazowania skali prowadzenia działalności przez tą Spółkę z wykorzystaniem środków finansowych pochodzących od wnioskodawcy, nie przesądzając oczywiście na tym etapie sprawy, o charakterze udziału w tym procederze samego skarżącego. W ocenie Sądu dokonując oceny twierdzeń samego wnioskodawcy o przyczynach rozdzielności majątkowej, nie mnożna nie zauważyć toczących się wobec niego postępowaniach karnych, oraz wynikających z nich środkach zabezpieczających stosowanych do jego własnego majątku. Sądowi z urzędu znany jest także fakt licznych postępowań podatkowych (zakończonych lub w toku) z których wynikają znaczne obciążenia podatkowe, zarówno w podatku dochodowym jak i podatku od towarów i usług. Przywołując powyższe okoliczność Sąd kierował się też celem ustanowienia instytucji prawa pomocy. Między innymi w postanowieniach z dnia 6 października 2004 r. (GZ 61/04, GZ 64/04, niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Sąd w tej sprawie zwrócił uwagę, że zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów - także sądowych. W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., FZ 478/04 (niepubl.) Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. W ocenie Sądu, analizując w rozpoznawanej sprawie całokształt okoliczności wynikających zarówno z wniosku samej strony, jak również z uwzględnieniem analizy materiałów wynikających z całości akt sprawy, brak jest podstaw do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Szczególnie, że jak już wyżej wskazano, wnioskodawca opierał swoje twierdzenia braku możliwości poniesienia kosztów, na niemożliwych w praktyce do zweryfikowania okolicznościach nie udostępnienia mu przez współmałżonka danych o jego sytuacji finansowej. W tej sytuacji Sąd oceniając żądanie wniosku, kierował się, do czego jest uprawniony, także posiadanym doświadczeniem, starając się obiektywnie rozpoznać wszystkie aspekty sprawy, w oparciu o posiadaną wiedzę oraz materiał dowodowy znajdujący się w aktach sprawy. Mając na uwadze wyżej przytoczoną argumentację faktyczną oraz prawną, na podstawie art. 245 § 3 w związku z art. 246 § 1 pkt. 2 w związku z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd nie znalazł podstawy do przyznania skarżącemu w oparciu o przepis art. 246 § 1 pkt 2 prawa pomocy w zakresie całkowitego, czy częściowego zwolnienia od kosztów sądowych.