I SO/Op 4/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia NSA Joanna Kuczyńska po rozpoznaniu w dniu 23 sierpnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy z wniosku Z. A. o wyłączenie wszystkich sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach w sprawie o sygn. akt I SA/GL 897/11 ze skargi Z. A,- "A" w C. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Częstochowie z dnia 29 czerwca 2011 r., nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości w związku z wnioskiem wnioskodawczyni o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy Postanowieniem z dnia 20 kwietnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił wniosek Z. A. (zwanej dalej skarżącą) o wyłączenie od rozpoznania sprawy I SA/GL 897/11 sędziów (poza jednym) orzekających w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach. Od postanowienia oddalającego jej wniosek skarżąca złożyła zażalenie, od którego pobiera się wpis w wysokości 100 zł. Składając zażalenie skarżąca zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem z 27 czerwca 2012 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w efekcie rozpatrzenia sprzeciwu postanowieniem z 30 lipca 2012 r. również odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W związku z powyższym, zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z 6 września 2012 r., wezwano skarżącą do uiszczenia wpisu sądowego od zażalenia w kwocie 100 zł w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia odpisu zarządzenia. W odpowiedzi na wezwanie skarżąca, pismem z 2 października 2012 r., ponownie wniosła o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia kosztów wpisu należnego od zażalenia, powołując się na zmianę sytuacji finansowej spowodowaną utratą przychodów ze sprzedaży praw majątkowych. Postanowieniem z 19 grudnia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy, stwierdzając w uzasadnieniu, że nie nastąpiła zmiana okoliczności faktycznych na tyle aby uzasadniała zmianę uprzednio wydanego postanowienia. Postanowieniem z 25 kwietnia 2013 r. wydanym w sprawie o sygn. akt II FZ 177/13 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie wniesione na postanowienie z 19 grudnia 2012 r., uznając je za bezzasadne. W związku z powyższym, zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału tut. Sądu z 16 maja 2013 r., ponownie wezwano skarżącą do wykonania prawomocnego zarządzenia tegoż Przewodniczącego Wydziału z 6 września 2012 r. poprzez uiszczenie wpisu sądowego w wysokości 100 zł. Z uwagi na nieuiszczenie wpisu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu postanowieniem z 21 czerwca 2013 r. odrzucił zażalenie. Wcześniej, tj. w dniu 3 czerwca 2013 r. wpłynął do tut. Sądu wniosek skarżącej sporządzony na urzędowym formularzu, o którym mowa w art. 252 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. z 2012, poz.270) - zwanej dalej p.p.s.a., w którym zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek skarżąca wskazała na brak dochodów, prowadzone egzekucje komornicze, zablokowanie działalności gospodarczej i narastające zadłużenie powstałe z winy organów administracji publicznej i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Odnośnie swojej sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej oświadczyła, że sama pozostaje w gospodarstwie domowym, że posiada dom mieszkalny, lokal mieszkalny (współwłasność z synem), grunty rolne o powierzchni 4,45 ha (współwłasność), pawilony handlowe do rozbiórki, certyfikaty zielone za czerwiec i lipiec 2012 r., oraz że uzyskuje dochody z tytułu renty w wysokości 1.797 zł. Jednocześnie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy skarżąca przedłożyła pismo o umorzenie zaległości podatkowych, kserokopię wniosku ZUS o łączne prowadzenie egzekucji oraz wyciąg z rachunku bankowego dotyczący operacji finansowych zawieranych w dniach 14 i 15 marca 2013 r. Nadto, w odpowiedzi na wezwanie referendarza, skarżąca przekazała wyciągi z rachunku bankowego firmy "A" za okres od stycznia do maja 2013 r., a także kserokopie: zeznania (PIT-28) o wysokości uzyskanego przychodu w roku podatkowym 2012 wraz z informacją o przychodach podatnika z działalności prowadzonej na własne nazwisko (PIT-28/A), deklaracji dla podatku od towarów i usług (VAT-7) za okres od stycznia do maja 2013 r., postanowienia Wójta Gminy K. z 20 kwietnia 2012 r. o negatywnym zaopiniowaniu wniosku dotyczącego zwolnienia z zajęć komorniczych świadczenia rentowego, pisma Naczelnika Drugiego Urzędu Skarbowego w Częstochowie z 23 maja 2013 r. potwierdzające zaległości podatkowe wraz z listą zaległości za lata 2012 i 2013, pisma ZUS oddział w Częstochowie 18 czerwca 2013 r. potwierdzające zaległości składkowe za lata 2012-2013 (karty od 269 do 294). Postanowieniem referendarza sądowego z dnia 31 lipca 2013 r. odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy. W motywach rozstrzygnięcia wskazano na mankamenty dowodowe wniosku. Skarżąca, pomimo wyraźnego wezwania w tym zakresie zaniechała podania informacji o kosztach ponoszonych w związku z utrzymaniem gospodarstwa domowego, udaremniając przeprowadzenie weryfikacji w tym zakresie. Nadto zważono, że wniosek skarżącej nie mógł być uwzględniony z uwagi na wysokość środków, którymi obraca w ramach prowadzonej działalności. Z przedłożonych dokumentów wynikało bowiem, że w okresie od stycznia do maja 2013 r., sprzedaż towarów i usług łącznie na terenie kraju wyniosła 43.141 zł, a przychód, jaki osiągnęła firma "A" za rok 2012 wyniósł kwotę 174.368,37 zł. Z powyższych kwot, zdaniem referendarza, nie wynikało, by wnioskodawczyni nie była w stanie ponieść kosztów postępowania. Zwrócono również uwag na posiadany przez skarżącą majątek oraz dochody z renty jako okoliczności wpływające na zwiększenie zakresu jej potencjału finansowego a zarazem dające większą możliwość wywiązania się z obowiązku zapłaty wymaganych kosztów sądowych. Orzeczenie powyższe zostało zaskarżone sprzeciwem, w którym skarżąca, szeroko przytaczając poglądy wyrażone w orzecznictwie na tle instytucji prawa pomocy, stwierdziła, iż w sposób dostateczny wykazała brak środków na poniesienie kosztów postępowania. Nie zgodziła się z oceną referendarza o braku współpracy w kwestii dokumentowania wydatków na utrzymanie, w sytuacji gdy, jak podniosła, pozostała część (po egzekucji) renty rodzinnej w całości przekazywana jest na wynagrodzenia pracownicze i inne koszty utrzymania zakładu, natomiast skarżąca pozostaje na utrzymaniu rodziny, która wykupuje lekarstwa i dostarcza wodę oraz żywność. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 259 § 1 i art. 260 p.p.s.a. postanowienie, przeciw któremu został skutecznie wniesiony sprzeciw traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem po wniesieniu sprzeciwu sąd nie ocenia poprawności rozstrzygnięcia wydanego przez referendarza sądowego, lecz rozstrzyga wniosek od nowa korzystając z całości dowodów zgromadzonych we wcześniejszym postępowaniu. Zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym (a o takie ubiega się skarżąca), następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy rozstrzygniecie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Strona musi zatem wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Podkreślić należy, że generalną zasadą postępowania sądowego jest podnoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna liczyć się z wydatkami na ten cel i gromadzić środki finansowe na pokrycie koniecznych kosztów. Zatem zwolnienie od kosztów sądowych stanowi instytucję wyjątkową, która ma zastosowanie do osób charakteryzujących się ubóstwem. Jest niewątpliwym, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie i rzeczywiście niemożliwe. Prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r. (sygn. akt FZ 478/04 - dostępne na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl jak i wszystkie pozostałe powołane poniżej orzeczenia), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Dokonując oceny przedstawionych przez skarżącą w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz jego sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego okoliczności dotyczących jej aktualnej sytuacji finansowej i majątkowej, Sąd nie znalazł podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy. Podkreślić bowiem należy, iż skarżąca mimo wyraźnego wezwania w tym zakresie nadal nie przedstawiła ani nie udokumentowała wydatków ponoszonych w związku z utrzymaniem gospodarstwa domowego. Uchylając się od przedłożenia informacji na temat bieżących wydatków skarżąca uniemożliwiła dokonanie oceny, jak w rzeczywistości kształtuje się jej sytuacja oraz czy poniesienie przez skarżącą kosztów sądowych mogłoby się wiązać z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2010 r. o sygn. akt II GZ 318/10 podkreślono, iż czynności określone w art. 255 p.p.s.a. podejmowane są po to, aby umożliwić stronie należyte uzasadnienie i udokumentowanie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Strona wezwana do uzupełnienia oświadczenia winna z należytą starannością wypełnić treść sądowego wezwania. To w jej interesie leży bowiem przedstawienie informacji służących uzyskaniu prawa pomocy. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, strona powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 lipca 2009 r., sygn. akt II FZ 267/09). Sąd nie jest przy tym zobligowany do prowadzenia jakichkolwiek ustaleń w sytuacji, gdy pełna ocena stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych, z uwagi na postawę wnioskodawcy, nie jest możliwa. Jednocześnie, u podstaw odmownego rozpoznania wniosku legło przekonanie, iż w granicach możliwości finansowych wnioskodawczyni pozostaje poniesienie kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Jak wynika z akt sprawy skarżąca uzyskuje stały dochód (świadczenie rentowe po zmarłym mężu w kwocie 1.797 zł) i prowadzi działalność gospodarczą, z tytułu której w 2012 r. uzyskała przychody w wysokości 174.368,37 zł. Z deklaracji VAT-7 wynika natomiast, iż w okresie od stycznia do maja 2013 r., sprzedaż towarów i usług łącznie na terenie kraju wyniosła 43.141 zł. W niniejszej sprawie zasadniczy wydatek na obecnym etapie postępowania stanowi wpis od ewentualnego zażalenia na postanowienie Sądu z dnia 21 czerwca 2013 r. w kwocie 100 zł. Opłata ta, zdaniem Sądu, w kontekście osiąganych przez skarżącą przychodów, nie jest na tyle duża, aby mogła zakłócić płynność finansową jej miesięcznych wydatków. Reasumując, podkreślić należy, iż prawo pomocy to inaczej "prawo ubogich", a do takiej kategorii skarżącej, posiadającej stałe źródła utrzymania zaliczyć nie można. Jak już wskazano instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź gdy środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (vide: postanowienie NSA z 19 października 2005 r. I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek koniecznego utrzymania należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (vide: postanowienie NSA z 22 marca 2005 r. FZ 794/04, niepubl.). Skarżąca natomiast nie udowodniła zaistnienia takich okoliczności. Mając powyższe na względzie, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 260 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia