II SA/Op 145/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Daria Sachanbińska po rozpoznaniu w dniu 8 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J. R. od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 28 sierpnia 2018 r., sygn. akt II SA/Op145/17, o odmowie zmiany prawomocnego postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 23 maja 2017 r., sygn. akt II SA/Op 145/17, o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Opolskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Opolu z dnia 13 lutego 2017 r., nr [...] w przedmiocie kary pieniężnej za wprowadzenie do obrotu środków zastępczych postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżący J. R., działając przez pełnomocnika z wyboru - adwokata Ł. W., złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu na decyzję Opolskiego Państwowego Wojewódzkiego Inspektora Sanitarnego w Opolu z dnia 13 lutego 2017 r., nr [...], w przedmiocie kary pieniężnej w wysokości 900.000 zł za wprowadzanie do obrotu środka zastępczego. Postanowieniem z dnia 23 maja 2017 r. starszy referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Odnosząc się do sytuacji materialnej skarżącego stwierdził, że jeśli skarżący wskazywał na swoje niskie zarobki - 1.270 zł, przy czym wykazał tylko dochód z pracy w kwocie 1.000 zł, czyli ok. 770 zł netto (nie udokumentował, że osiągnął go w 2016 r.), a z tego co miesiąc 500 zł przekazywał matce na koszty mieszkania, 200 zł wydawał na kosmetyki i środki czystości, 500 zł przeznaczał na wyżywienie, to powyższe oznaczało, że albo utrzymywał się w samodzielnym mieszkaniu dzięki pomocy matki, albo nie wykazał wszystkich osiąganych przez siebie zarobków, czyli nie wyjaśnił dostatecznie kwestii związanych z uzyskiwaniem dochodów z prac dorywczych. Ponadto w uzasadnieniu postanowienia referendarz stwierdził, że skarżący nie przedstawił dokumentów potwierdzających pozyskanie środków na wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru z pożyczki od znajomego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącego od postanowienia dnia 23 maja 2017 r., utrzymał je w mocy postanowieniem z dnia 9 sierpnia 2017 r. Sąd uznał mianowicie, że referendarz sądowy słusznie przyjął, iż skarżący - pomimo wezwań - nie wyjaśnił swojej sytuacji materialnej w sposób zezwalający na ocenę, czy zasługuje na przyznanie mu prawa pomocy w zakresie wnioskowanym lub chociażby w jego części. W dniu 27 kwietnia 2018 r. (data nadania przesyłki pocztowej) skarżący złożył ponowny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Po rozpoznaniu tego wniosku, postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2018 r. starszy referendarz sądowy odmówił zmiany swojego prawomocnego postanowienia z dnia 23 maja 2017 r. o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, czyli poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Wyjaśnił w nim, że skarżący poniósł już w sprawie koszty sądowe w wysokości 9.000 zł tytułem wpisu sądowego od skargi. Obecnie jest obowiązany ponieść koszty sądowe z tytułu opłaty kancelaryjnej za odpis orzeczenia wraz z uzasadnieniem, czyli 100 zł, a także wpis od skargi kasacyjnej wynoszący 4.500 zł. Łączna kwota obciążeń z tytułu kosztów sądowych wynosi w sprawie dla skarżącego 4.600 zł. Skoro jednak wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych został złożony już po terminie do uiszczenia opłaty kancelaryjnej w kwocie 100 zł, to stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302), zwanej dalej "P.p.s.a.", nie może odnieść skutku względem tej opłaty. Dalej referendarz odnotował, że z nadesłanego formularza wniosku wynika, iż skarżący nie posiada żadnego majątku, utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie 850 zł netto miesięcznie, opłaty za mieszkanie wynoszą 280 zł, za telefon na kartę 30 zł, ubrania i środki czystości to 100 zł, wyżywienie 440 zł. W związku z tym skarżący został wezwany - na podstawie art. 255 w związku z art. 165 P.p.s.a. - do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów oraz pouczony, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym terminie 7 dni, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i może skutkować jego odmową, czyli pozostawieniem bez zmiany prawomocnego postanowienia z dnia 23 maja 2017 r. Ponadto, zdaniem referendarza sądowego, skarżący - odpowiadając na wezwanie do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów - nie wykazał w sposób wystarczający, że spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy, chociażby w części, i sytuacja ta w chwili obecnej nie uległa zmianie, a w konsekwencji nie uzasadniała zmiany, w trybie art. 165 P.p.s.a., prawomocnego postanowienia z dnia 23 maja 2017 r. Referendarz akcentował, że jego rolą było zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska Sądu. Jeżeli bowiem argumentacja rozpoznawanego wniosku jest tożsama z argumentacją wniosku uprzednio rozpoznanego, a podmiot ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie wskaże jakichkolwiek nowych okoliczności lub podane przez niego fakty nie będą na tyle znaczące, aby mogły doprowadzić do odmiennych od dotychczasowych ocen, bądź też utrzymuje się stan niepewności co do wiarygodności składanych przez wnioskodawcę oświadczeń, to korzystanie z art. 165 P.p.s.a. nie jest możliwe. Natomiast w okolicznościach sprawy skarżący, składając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy, nie usunął wątpliwości, jakie wzbudziło już wcześniej złożone oświadczenie majątkowe. Referendarz wyjaśnił, że aktualnie skarżący podaje, że z kwoty uzyskanej ze sprzedaży samochodu przeznaczył 8.000 zł na spłatę pożyczek od znajomych oraz rodziny. Jednak zarówno przy składaniu pierwszego, jak i drugiego wniosku nie udokumentował ani faktu zaciągnięcia jakichkolwiek pożyczek, ani faktu ich spłaty, co powoduje, że w żaden sposób nie uprawdopodobnił rozdysponowania tych pieniędzy. Ponadto referendarz dostrzegł, że w piśmie procesowym z dnia 15 czerwca 2018 r. skarżący podał, iż "nie wynajmuje mieszkania, natomiast mieszka razem z matką, która jest współwłaścicielem mieszkania przy ul. [...] w [...] i partycypuje w kosztach jego utrzymania w wysokości 280 zł miesięcznie". W tym samym piśmie skarżący oświadczył, że współwłaścicielem mieszkania przy ul. [...] jest jego matka M. R. oraz D. i B. B. W kolejnym piśmie procesowym z dnia 25 lipca 2018 r., zapytany o dochody i rachunki bankowe osób z nim zamieszkujących, czyli jego matki i B. B., skarżący wskazał, że w mieszkaniu przy ul. [...] mieszka samotnie, a matka nadal zamieszkuje w domu w [...]. Odnośnie do mieszkania przy ul. [...] w [...] (skarżący określa je jako swoje miejsce zamieszkania, kierując pisma do wielu instytucji, w tym w przedstawionym Sądowi zeznaniu podatkowym do Urzędu Skarbowego za 2017 r., które składał w dniu 25 kwietnia 2018 r., a zatem tylko 2 dni przed złożeniem wniosku o przyznanie prawa pomocy zawartego w skardze kasacyjnej, adres ten widnieje także na aneksie w umowie o pracę z dnia 1 stycznia 2018 r., czy na zawiadomieniu o zajęciu rachunku bankowego skarżącego z dnia 14 lutego 2017 r.), skarżący oświadczył, że nie posiada informacji o jego losach. Budzące wątpliwość było zatem, dlaczego skarżący nawet w dokumencie tak istotnym jak zeznanie podatkowe, podaje swój adres zamieszkania w mieszkaniu przy ul. [...], a następnie twierdzi, że nie zna "losów" tego mieszkania. Zastanawiające jest po pierwsze, dlaczego skarżący ryzykowałby np. brakiem możliwości odbioru korespondencji z Urzędu Skarbowego, a pod drugie, dlaczego sugeruje, iż matka skarżącego jest nie tylko właścicielką domu w [...], współwłaścicielką mieszkania przy ul. [...], ale też nadal właścicielką mieszkania przy ul. [...]. W ocenie orzekającego referendarza, dowód przeciwny stanowiłby ujawnienie sprzedaży tego mieszkania, co jednak - pomimo wezwania do wyjaśnienia losów tego lokalu - nie nastąpiło. Kolejne zastrzeżenia wzbudziło tłumaczenie skarżącego, że mieszka z matką w mieszkaniu, a następnie, że mieszka tam sam. W tym przypadku rodzi się pytanie, jak skarżący utrzymuje samodzielnie lokal, gdy - jak podaje - zarabia miesięcznie netto 850 zł, wydaje 280 zł na mieszkanie, 30 zł na telefon, 100 zł na środki czystości, 440 zł na wyżywienie. Wykazane wydatki wyczerpują zatem w całości zarobki skarżącego i z całą pewnością nie wystarczyłyby jeszcze na pokrycie kosztów podstawowej eksploatacji mieszkania wyliczonej w opłatach czynszowych na kwotę 631,75 zł, nie mówiąc już o opłatach za energię, czy gaz, które nie są ujmowane w czynszu, czy chociażby częściowych kosztów utrzymania samochodu, którego współwłaścicielem jest obecnie skarżący. Referendarz wskazał, że powyższe wątpliwości co do sytuacji materialnej skarżącego czynią aktualnymi rozważania przedstawione w prawomocnym postanowieniu starszego referendarza sądowego z dnia 23 maja 2017 r. i przemawiają za brakiem istnienia podstaw do jego zmiany. Sugerują bowiem w dalszym ciągu, że skarżący albo osiąga wyższe od wykazywanych dochody, które pozwalają mu samodzielnie utrzymać się, albo korzysta z pomocy osób trzecich, tj. swojej matki, a wówczas - jak słusznie przyjęto w orzecznictwie sądowym - dla oceny, że mamy do czynienia ze wspólnym gospodarstwem domowym, nie ma istotnego znaczenia, że jest to sytuacja oparta na gościnności czy życzliwości rodziny. Dopiero stwierdzenie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny, strona postępowania nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, pozwala rozstrzygnąć o możliwości przyznania pomocy z budżetu państwa (por. postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2014 r., sygn. akt I FZ 407/14, Lex nr 1538441). Dalej orzekający wywodził, akceptując stanowisko zawarte w ostatnio wskazanym orzeczeniu, że wiedza na temat pochodzenia środków, z których pokrywane są koszty pełnomocnika z wyboru jest okolicznością istotną przy rozpoznaniu wniosku o prawo pomocy. Wprawdzie nie można prawnie zmusić wnioskodawcy do ujawnienia takich informacji, jednak skutki niewykazania kwestii istotnych będą go obciążały. Referendarz zaznaczył, że ocena, czy osoba pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym zależy od okoliczności konkretnego przypadku, a fakt wspólnego zamieszkiwania nie odgrywa najistotniejszej roli. W okolicznościach sprawy sam skarżący najpierw podawał, że prowadzi wspólne gospodarstwo z matką, ale już wezwany do szczegółowego wykazania jej sytuacji materialnej, jako osoby współgospodarującej, zaprzeczył przedstawionej informacji o wspólnym z matką zamieszkiwaniu. Takie działanie sugeruje z kolei, że nie chciał ujawnić rzeczywistej sytuacji materialnej matki, która to sytuacja - jak już wyjaśniono - wywiera bezpośredni wpływ na sytuację materialną wnioskodawcy. Podobnie skarżący nie wyjaśnił kwestii pozostałych współwłaścicieli mieszkania przy ul. [...], nie uprawdopodobnił faktu zaciągnięcia i spłaty pożyczek od znajomych i rodziny. Końcowo referendarz wskazał, że fakt podjęcia próby egzekucji z rachunku bankowego skarżącego kary pieniężnej za wprowadzanie środków zastępczych do obrotu, nie ma obecnie bezpośredniego wpływu na jego sytuację materialną. W kontekście bowiem wyżej poczynionych ustaleń, największy wpływ na kondycję finansową wnioskodawcy ma sytuacja materialna jego matki. Od postanowienia referendarza skarżący wniósł sprzeciw, nazwany zażaleniem. W uzasadnieniu sprzeciwu wskazał, że błędnie przyjęto, iż nie wykazał, by nie mógł ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny. Przedstawił bowiem szereg dokumentów obrazujących rzeczywisty i aktualny stan majątkowy, a ponadto w innym postępowaniu został zwolniony od ponoszenia kosztów w całości postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu o sygn. akt I SA/Op 220/17, co powoduje istnienie w obrocie prawnym dwóch sprzecznych rozstrzygnięć. Skarżący wskazał, że przekazuje jedynie 280 zł miesięcznie z tytułu uregulowania opłat za mieszkanie, które stanowi współwłasność jego matki i B. oraz D. B., zamieszkuje sam i nie korzysta z pomocy finansowej swojej matki. Odnosząc się do zarzucanego nieudokumentowania faktu zaciągnięcia, a następnie spłaty pożyczek dzięki środkom uzyskanym ze sprzedaży auta, przywołał art. 720 K.c., który nie obliguje do sporządzania umów pożyczek w formie pisemnej. Wyjaśnił, że pożyczkodawca odmówił sporządzenia stosownego oświadczenia. Ponadto stwierdził, że wyciąg z rachunku bankowego skarżącego, aneks do umowy o pracę, dokument sprzedaży samochodu [...], deklaracja podatkowa za rok 2017, potwierdzają jego złą sytuację materialną i uzasadniają przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje: Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8 P.p.s.a, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że środkiem zaskarżenia postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy jest sprzeciw. Pismo pełnomocnika skarżącego z dnia 6 września 2018 r., nazwane zażaleniem, uznać zatem należało za sprzeciw. W orzecznictwie wskazuje się bowiem, że o charakterze prawnym danego pisma strony przesądza jego treść, a spośród cech formalnych taki element jak tytuł pisma nie może przesądzać o tym, czy dane pismo przynależy do określonej kategorii pism procesowych (tak: NSA w postanowieniu z dnia 25 października 2010 r., II FZ 530/10, dostępnym na stronie internetowej pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). Wyjaśnić przy tym trzeba, że zgodnie z art. 258 § 1 P.p.s.a., czynności w zakresie przyznania prawa pomocy wykonuje referendarz sądowy. Wedle treści art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., do czynności, o których mowa w § 1, należy w szczególności wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień o przyznaniu, cofnięciu, odmowie przyznania prawa pomocy albo umorzeniu postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy. W świetle zaś art. 259 § 1 P.p.s.a., od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. Sprzeciw wniesiony przez adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego wymaga uzasadnienia. Badając zasadność sprzeciwu, Sąd uznał, że referendarz prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy i słusznie przyjął, wspierając się poglądami orzecznictwa sądowadministracyjnego, że wnioskodawca nie wykazał, iż w jego przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy nawet w zakresie częściowym. Skarżący nadal bowiem nie wyjaśnił dostatecznie kwestii związanych z kosztami swojego utrzymania czy pożyczki od znajomego, a także wydatkowania środków uzyskanych ze sprzedaży auta. Ponadto nie uczynił tego również w sprzeciwie z dnia 6 września 2018 r., gdyż nie podał, kto pokrywa koszty za mieszkanie, w którym przebywa, wynoszące co najmniej 631,75 zł miesięcznie, ponad uiszczaną przez niego kwotę 280 zł. Kwestia ta wymagała precyzyjnego ustalenia, zwłaszcza że skarżący aktualnie twierdzi, że zamieszkuje sam, a z zestawienia przedstawionych przez niego dochodów i wydatków miesięcznych nie wynika, aby był w stanie pokryć większe niż 280 zł wydatki na mieszkanie. Odnośnie do zarzucanego w kwestionowanym postanowieniu nieudokumentowania pożyczek, pełnomocnik skarżącego powołał się na art. 720 K.c., wywodząc, że skarżący nie miał obowiązku zawierania umowy pożyczki w formie pisemnej, a zatem z braku zachowania tej formy nie można dla niego wywodzić negatywnych skutków w postaci nieuznania uprawdopodobnienia faktu zaciągnięcia, a następnie spłaty pożyczki na kwotę 8.000 zł. W tym miejscu wskazać należy, że zgodnie z treścią art. 720 § 2 K.c. umowa pożyczki, której wartość przekracza tysiąc złotych, wymaga zachowania formy dokumentowej. Pisemna forma pożyczki jest zatem zastrzeżona dla celów dowodowych. Ponadto skarżący nie uprawdopodobnił okoliczności zaciągnięcia pożyczki przez chociażby przedstawienie oświadczenia osoby udzielającej pożyczkę. W tej sytuacji w pełni uprawnione było stwierdzenie, że nie wykazał on przed tut. Sądem, że pożyczka taka faktycznie miała miejsce. Trafnie wskazał referendarz sądowy, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, iż nie dysponuje odpowiednimi środkami na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem praw przed sądem, a za takie "wykazanie" nie sposób przyjąć - jak tego oczekuje skarżący - samego oświadczenia o uzyskiwanych dochodach. Biorąc pod uwagę powyższe, Sąd uznał, że postanowieniem z dnia 28 sierpnia 2018 r. referendarz sądowy prawidłowo odmówił zmiany swojego prawomocnego postanowienia z dnia 23 maja 2017 r. w sprawie przyznania skarżącemu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie poprzez zwolnienie z kosztów sądowych. Należy przy tym zauważyć, że skarżący - wbrew twierdzeniom pełnomocnika - nie przesłał dokumentów zezwalających na dokonanie oceny jego sytuacji majątkowej na tyle dokładnie, aby Sąd mógł rozważyć chociażby częściowe zwolnienie skarżącego z kosztów, a obecnie – z części wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Występujące w sprawie wątpliwości, szczegółowo omówione przez referendarza, nie zostały także rozwiane przez pełnomocnika w sprzeciwie. Zupełnie bowiem pominięto konieczność uprawdopodobnienia wydatkowania środków uzyskanych przez skarżącego ze sprzedaży auta oraz uprawdopodobnienia, z jakich źródeł pokrywane są pełne koszty mieszkania przy ul. [...], zwłaszcza gdy skarżący twierdzi, że mieszka w nim sam, a także z jakich źródeł pokrywane są wydatki na samochód, którego skarżący jest współwłaścicielem, w sytuacji, gdy skarżący wywodzi, że utrzymuje się samodzielnie, bez pomocy matki, a wskazane przez niego wydatki w całości wyczerpują zadeklarowane dochody i nie obejmują opłat na ten cel. W podsumowaniu stwierdzić trzeba, że liczne wątpliwości co do środków finansowych, którymi faktycznie skarżący dysponuje, powodują, iż Sąd nie jest w stanie ocenić, czy spełnia on przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym lub chociażby mniejszym zakresie. Z przedstawionych względów, na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.