II SA/Op 151/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Cisyk Sędziowie Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik – spr. Sędzia WSA Daria Sachanbińska Protokolant Sekretarz sądowy Mariola Górska po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 8 kwietnia 2010 r. sprawy ze skargi A. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania administracyjnego w sprawie świadczenia z tytułu pracy przymusowej 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...], nr [...], 2) określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości, 3) zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz A. D. kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Przedmiot postępowania sądowoadministracyjnego stanowi decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...], Nr [...], który utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] o odmowie uwzględnienia wniosku A. D. o wznowienia postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną z dnia z dnia 18 listopada 2004 r. w sprawie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego, przewidzianego przepisami ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Zaskarżona decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie, decyzją ostateczną z dnia 18 listopada 2004 r. odmówił A. D. przyznania świadczenia pieniężnego, przewidzianego przepisami ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). A. D. wnioskiem, który wpłynął do organu w dniu 27 czerwca 2008 r., wniosła o wznowienie postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. Do wniosku dołączyła opinię Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę, kopię dowodu osobistego, kopię Arbeitskarte, kopię ewidencji kwestionariuszy wraz z kwestionariuszem oraz dane o urodzeniu. Wniosek uzupełniony został pismem z dnia 27 lipca 2008 r., w którym wnioskodawczyni twierdziła, że została deportowana i osadzona w obozie pracy przy kopalni [...]. Decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie odmówił uwzględnienia wniosku A.D. wznowienie postępowania w sprawie zakończonej decyzją ostateczną z dnia 18 listopada 2004 r. w sprawie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego, przewidzianego przepisami ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). W uzasadnieniu podał, że po przeanalizowaniu treści złożonego wniosku niemożliwym było wznowienie postępowania w sprawie zakończonej ostateczną decyzją, gdyż strona nie wskazała na istnienie jakiejkolwiek z przesłanek wymienionych w przepisie art. 145 § 1K.p.a. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżąca powołała się na przepis art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. i opisała szczegółowo przebieg deportacji ze wsi S. w regionie [..] do obozu strzeżonego w kopalni o nazwie [...]. oraz warunki pobytu w miejscu pracy przymusowej. W ocenie skarżącej jej wniosek powinien być w tych okolicznościach faktycznych rozpoznany nie na podstawie przepisu art. 2 ust. 2 ustawy, jak uczyniły to organy, ale na podstawie ust. 1 tego przepisu, który nie wymaga wykazania deportacji poza granice państwa Polskiego, a dotyczy osób takich jak skarżąca, pracujących w obozach pracy niewolniczej. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] W uzasadnieniu, po przedstawieniu stanu faktycznego oraz przytoczeniu brzmienia przepisu art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a.. podniósł, że strona nie przedstawiła nowych dowodów, uzasadniających wznowienie postępowania w oparciu o w/w przepis. Okoliczności dotyczące bowiem pobytu przez wnioskodawczynię w obozie pracy zostały rozważone i ocenione w decyzji z dnia 18 listopada 2004 r. Podstawy wznowienia postępowania nie stanowi dowód osobisty wydany w dniu 13 stycznia 19.. (rok nieczytelny). Argumentował organ, że wprawdzie rok wydania dowodu jest nieczytelny, jednakże na jego kserokopii figuruje odręczny dopisek "dowód posiadania obywatelstwa polskiego 1938", a zatem z powyższego wynika, ze dokument ten był znany wnioskodawczyni już od 1938 r. Podkreślał organ, że nowe okoliczności czy dowody nieznane organowi w trakcie wydawania decyzji muszą się ujawnić, co oznacza, że strona nie mogła ich powołać, ponieważ nie dysponowała nimi. Z treścią powyższego rozstrzygnięcia nie zgodziła się A. D. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu domagała się przeprowadzenia postępowania dowodowego w celu ustalenia stanu faktycznego i prawnego sprawy oraz uchylenia decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. W uzasadnieniu zarzuciła, że organ skoncentrował się na uwarunkowaniach formalnych, unikając merytorycznego rozpoznania wniosku, nie dostrzegając, że błędem było zastosowanie w stosunku do skarżącej przepisu art. 2 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, zamiast przepisu art. 2 ust. 1. Zdaniem skarżącej stanowi to czynność rażąco sprzeczną z ustawą w rozumieniu art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego. Dodatkowo w piśmie procesowym z dnia 12 marca 2009 r. przedstawiła okoliczności związane z wywiezieniem jej do pracy przymusowej oraz warunki tej pracy, podkreślając, że Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wadliwie zakwalifikował "pobyt w obozie strzeżonym" jako zwykłą deportację, czym dopuścił się rażącego naruszenia art. 2 ust. 1 ustawy. Ponadto skarżąca w piśmie procesowym z dnia 14 kwietnia 2009 r. złożyła wniosek o przesłuchanie świadka - Przewodniczącego Wojewódzkiej Komisji Weryfikacyjnej Stowarzyszenia Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę Zarząd Wojewódzki w Opolu – E. M. Kierownik do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wyrokiem z dnia 16 kwietnia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę uznając, że decyzja odpowiada prawu. Sąd podniósł, że stron w sposób jasny i wyraźny określiła swoje stanowisko, opierając swoje żądanie na przepisie art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. Pomimo tak zakreślonego żądania skarżąca nie przedstawiła żadnych nowych dowodów o znaczeniu istotnym dla sprawy. Zauważył jednocześnie Sąd, że ustawa wprowadziła określone ramy normatywne, od których uzależnione zostało prawo do świadczenia dochodzonego przez skarżącą i stąd też w tych ramach mogły procedować organy administracyjne rozstrzygające w niniejszej sprawie. Skargę kasacyjną, na powyższy wyrok, wywiodła A. D., wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku, a także o "nakazanie" właściwemu organowi wznowienia postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. w związku z art. 156 § 1 pkt 7 K.p.a. W treści skargi kasacyjnej zarzucono nadto, że Sąd I instancji odstąpił od merytorycznej oceny spornej sprawy, nie przesłuchał świadka w postępowaniu. Nadto dowodzono i argumentowano, że żądanie skarżącej jest zasadne. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 3 listopada 2009 r. (sygn. akt. II OSK 1070/09) uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu i sprawę przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania. W punkcie 2 wyroku NSA zasądził od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz A. D. dwieście czterdzieści złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. W uzasadnieniu wyroku NSA nie zgodził się z argumentacją przedstawioną przez WSA w Opolu dotyczącą braku uprawnienia do przyznania dochodzonego świadczenia pieniężnego przez skarżącą. Wskazał, że w przedmiotowej sprawie podstawową kwestią sporną jest ustalenie czy skarżącą była osadzona w obozie pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, zgodnie z dyspozycją art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). NSA zauważył, że wobec powołania się przez skarżącą na dyspozycję art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a., koniecznym jest ze względu na brak definicji "obozu pracy przymusowej" oraz ze względu na interes społeczny, jak i słuszny interes strony poczynienie ustaleń odnośnie charakteru obozu, w którym "przebywała" skarżącą podczas robót przymusowych, a zwłaszcza czy był to obóz "typu mieszkalnego" i czy wchodził on w system obozów pracy przymusowej. Nakazał jednocześnie, aby rozważono i oceniono znajdujące się w aktach administracyjnych pismo Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach z dnia 15 lipca 2009 r., z którego wynika, że "przy większości górnośląskich kopalń i innych zakładów przemysłowych funkcjonowały w okresie okupacji obozy pracy przymusowej, w których osiedlano również osoby zamieszkałe na terenie Generalnego Gubernatorstwa i Komisariatu Rzeszy Ukraina". Zdaniem NSA w sprawie nie ustalono prawidłowo stanu faktyczny, który to brak, w istocie uniemożliwiała ocenę prawidłowości bądź nie zastosowania przez właściwy organ art. 2 pkt 1 cyt. ustawy, a tym samym na tym etapie postępowania nadzwyczajnego nie istniały przesłanki do wydania decyzji o odmowie wznowienia przedmiotowego postępowania, na podstawie art. 149 § 3 K.p.a. W konsekwencji NSA nakazał, aby przy ponownym rozpoznaniu przedmiotowej sprawy, dokonać prawidłowego ustalenia przez właściwy organ stanu faktycznego, zgodnie z dyspozycją art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) P.p.s.a. w związku z art. 145 § 1 K.p.a., który pozwoli ocenić brak zastosowania dla załatwienia niniejszej sprawy art. 2 pkt 1 cyt. ustawy. Skarżąca w piśmie procesowym z dnia 11 lutego 2010 r., wniosła o uchylenie decyzji z dnia [...] r., Nr [...], nakazanie przyznania należnego jej ustawowo świadczenia pieniężnego określonego cytowaną ustawą w punkcie 1, nadanie wyrokowi klauzuli natychmiastowej wykonalności oraz zasądzenia na jej rzecz kosztów postępowania według norm przepisanych. W rzeczonym piśmie podniosła okoliczność, iż wyrokiem z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 97/07, przepis art. 2 pkt 2 cyt. ustawy, w zakresie jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, został uznany za niezgodny z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, w związku z czym należało uznać, iż nabyła ona prawo do przedmiotowego świadczenie pieniężnego. Jednocześnie przedstawiła także pismo Instytutu Pamięci Narodowej w Katowicach z dnia 12 czerwca 2009 r., znak: [...], w którym zostało potwierdzone istnienie w czasie II wojny światowej, m.in. także przy kopalni węgla [...] obecnie kopalni [...] - obozu pracy przymusowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z przepisem art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub innego naruszenia przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; zwanej dalej P.p.s.a.). Na wstępie zauważyć należy, że treść rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie determinowała okoliczność, iż w dniu 3 listopada 2009 r. zapadł wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego, którym to uchylono wyrok WSA w Opolu z dnia 16 kwietnia 2009 r. oddalający skargę A. D. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...], Nr [...]. Zgodnie bowiem z art. 190 P.p.s.a. Sąd, któremu sprawa został przekazana do ponownego rozpoznania związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Powyższe oznacza, że Sąd, któremu sprawa została przekazana jest związany oceną prawną zarzutów dokonaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku uchylającym wyrok Sądu I instancji. Wykładnia prawa obejmuje zarówno prawo materialne, jak i prawo procesowe. Dokonując, zatem ponownej kontroli zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej stwierdzić należy, że nie odpowiadają one prawu. W myśl art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. w zw. z art. 149 § 3 K.p.a. w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nie znane organowi. W przypadku natomiast braku zaistnienia w/w przesłanek organ w drodze decyzji obowiązany jest orzec o odmowie wznowienia postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku nakazał Sądowi prawidłowe ustalenie stanu faktycznego umożliwiające ocenę braku zastosowania przez właściwy organ art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm., zwanej dalej ustawą) oraz ustosunkowanie się do szeregu okoliczności podnoszonych przez skarżącą zarówno w postępowaniu administracyjnym, jak też i sądowoadministracyjnym, które to okoliczności w ocenie Sądu, nie pozwalały na tym etapie postępowania na wydanie decyzji o odmowie wznowienia postępowania na podstawie art. 149 § 3 K.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. Zasadnym wydaje się także odnotowanie, że celem postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 P.p.s.a., nie jest ponowne ustalenie stanu faktycznego w sprawie administracyjnej, lecz wyłącznie dokonanie przez Sąd oceny, czy organy administracji ustaliły ten stan zgodnie z regułami procedury administracyjnej, a następnie, czy dokonały prawidłowej subsumcji ustalonego stanu faktycznego do dyspozycji określonych przepisów prawa materialnego. Wobec zakreślonego przez ustawodawcę zakresu kontroli Sąd nie jest władny do przeprowadzenia postępowania dowodowego zastępując w tym zakresie organy administracji zobowiązane do rozstrzygnięcia sprawy. Zgodnie z art. 77 §1 K.p.a. organ administracji publicznej jako podmiot kierujący postępowaniem obowiązany jest w sposób wyczerpujący zebrać, a następnie rozpatrzyć cały materiał dowodowy (por. wyrok WSA w Warszawie z 09.04.2004 r., II SA 1631/03; podobnie wyrok NSA z 23.04. 2002 r. sygn. I SA 274/02; wyrok NSA z 01.04.2002 r., sygn. V SA 115/01). Pod pojęciem materiał dowodowy rozumieć należy ogół dowodów, których zebranie jest konieczne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Postępowanie dowodowe nie może zostać zakończone, dopóki organ nie ustali, czy stan faktyczny przewidziany w normie prawnej wystąpił, czy też nie w rozpoznawanej sprawie. Organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona (art. 80 K.p.a.). Zatem w przedmiotowej sprawie niezbędnym było rzetelne ustalenie stanu faktycznego, który pozwalałby stwierdzić istnienie bądź nieistnienie przesłanki znajdującej się w dyspozycji art. 149 § 3 K.p.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 K.p.a. W tym miejscu wskazać należy, za NSA, iż aby możliwym było takie stwierdzenie, przede wszystkim należało poczynić ustalenia w zakresie stanowiącym podstawową dla rozpatrywanej sprawy kwestię sporną, a mianowicie określenia czy skarżąca była osadzona w obozie pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 – 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych zgodnie z dyspozycją art. 2 pkt 1 cyt. ustawy. Ustaleń w tym zakresie organ administracji nie poczynił. Zauważyć należy również, iż zarówno interes społeczny jak i słuszny interes strony wymagał aby organy, a to wobec braku jednoznacznej definicji określenia "obozy pracy przymusowej" - w świetle art. 2 pkt 1 cyt. ustawy, dokonały prawidłowego ustalenia stanu faktycznego, na który powołuje się skarżąca. Przede wszystkim organy winny dokonać jednoznacznego ustalenia stanu faktycznego w zakresie czy obóz "typu mieszkalnego" (Gemeinschaftslager), w którym przebywała skarżąca był obozem pracy, czy też "skoszarowanym miejscem mieszkalnym przeznaczonym dla robotników skierowanych na prace przymusowe". W przedmiotowej sprawie organy nie wypowiedziały się czy obozy typu mieszkalnego (Gemeinschaftslager), w których przebywała skarżąca wchodziły w system obozów pracy przymusowej obejmujących m.in. takie obozy dla robotników z Europy Wschodniej "obozy przy zakładach pracy (Gemeinschaftslager, Firmlager)", (POLAND-L Archives-March 2000; http://listev.buffalo.edu; podobnie: Historia/Obozy hitlerowskie na stronie http:www.izrael.badacz.org). Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organ powinien uzupełnić zebrany w sprawie materiał dowodowy poprzez dokonanie w/w ustaleń, a następnie dokonać analizy treść zgromadzonych dokumentów w sprawie, jak również pozostałych zgromadzonych w aktach dowodów i ocenić je w kontekście zawartego w art. 2 pkt 1 cyt. ustawy określenia: osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych. Wyjaśnienia, przy ponownym rozpoznaniu sprawy wymaga także i to, na czym zostało oparte twierdzenie organu, że obóz w których przebywała skarżąca, nie był obozem pracy przymusowej, a jedynie "obozem typu mieszkalnego" (Gemeinschaftslager), którego nie można zakwalifikować do obozów pracy przymusowej. Organ winien także ustosunkować się do treści znajdujące się w aktach sprawy pisma Instytutu Pamięci Narodowej Oddział w Katowicach z dnia 15 lipca 2009 r., znak [...], z którego wynika, że "przy większości górnośląskich kopalń i innych zakładów przemysłowych funkcjonowały w okresie okupacji obozy pracy przymusowej, w których osiedlano również osoby zamieszkałe na terenie Generalnego Gubernatorstwa i Komisariatu Rzeszy Ukraina" oraz z dnia 12 czerwca 2009 r., znak: [...], w którym zostało potwierdzone istnienie w czasie II wojny światowej, m.in. także przy kopalni węgla [...] obecnie kopalni [...] - obozu pracy przymusowej. W związku z powyższym należy skonstatować, że zgromadzony materiał dowodowy w sprawie administracyjnej nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że organy w sposób wyczerpujący i dokładny ustaliły i wyjaśniły stan faktyczny sprawy, stosownie do wymogu art. 7 i 77 § 1 K.p.a. Wskazane zaś braki postępowania mogą mieć istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia. Dodatkowo należy wskazać, iż przy ponownym rozpoznawaniu niniejszej sprawy organy winny mieć na względzie, iż wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07, przepis art. 2 pkt 2 cyt. ustawy, który stanowi podstawę wydanej decyzji ostatecznej z dnia [...], Nr [...] w sprawie odmowy przyznania świadczenia pieniężnego, w zakresie w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, został uznany za niezgodny z art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c powołanej na wstępie ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji. Orzeczenie o kosztach uzasadnia art. 200 P.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. "c" rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.