II SA/Op 181/15

Referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu Anna Misiak po rozpoznaniu w dniu 25 czerwca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym z wniosku skarżącego M. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w całości w sprawie ze skargi M. M. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 26 lutego 2015 r. nr [...], w przedmiocie nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych postanawia: 1) zwolnić skarżącego od kosztów sądowych w zakresie obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi w części przekraczającej kwotę 100 (sto) złotych, 2) oddalić wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałym zakresie. M. M., działając przez pełnomocnika radcę prawnego H. Ł., wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 26 lutego 2015 r., nr [...], w przedmiocie nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji przedsięwzięć rolnośrodowiskowych. Skarżący w skardze wniósł o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, wskazując, że wpis od skargi w sprawie wynosi 400 zł. Do skargi dołączył także wniosek o prawo pomocy na urzędowym formularzu PPF, informując w nim, że pracuje jako kierowca z wynagrodzeniem miesięcznym 1600 zł, na utrzymaniu ma 6 letnia córkę i niepracującą żonę, innych dochodów nie posiada. Jedyny jego majątek to połowa 10 ha gospodarstwa w [...], ale nie może z niego korzystać z uwagi na konflikt z matką, sprawa jest w sądzie. Ma także połowę domu o powierzchni ok. 100 m2. Podał, że żona jest właścicielką domu mieszkalnego i lokalu użytkowego w [...], osiąga dochód miesięczny z wynajmu tego ostatniego, w kwocie 1000 zł brutto miesięcznie. Łącznie miesięczny dochód rodziny wskazał jako 3000 zł brutto miesięcznie. Referendarz sądowy wezwał skarżącego, pismem z dnia 7 maja 2015 r., na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., do rąk pełnomocnika, w terminie 7 dni od dnia otrzymania niniejszego wezwania do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj. - wykazanie wydatków ponoszonych miesięcznie na utrzymanie domu, takich jak opłaty za media (woda, prąd, gaz itp.), poprzez nadesłanie aktualnych rachunków, - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez skarżącego i wszystkich członków gospodarstwa domowego, rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 2 miesięcy, to jest: marzec i kwiecień 2015 r. - nadesłanie zeznania podatkowego składanego przez skarżącego, a także przez jego małżonkę, za 2014 r. z potwierdzeniem złożenia go w Urzędzie Skarbowym lub innego zaświadczenia o wysokości dochodów za ten okres, - przesłanie zaświadczenia z pracy o aktualnej wysokości miesięcznego wynagrodzenia skarżącego, - nadesłanie zaświadczenia o tym, że małżonka skarżącego jest osobą bezrobotną z właściwego urzędu pracy, - wskazanie, czy skarżący lub członkowie jego gospodarstwa domowego posiadają przedmioty wartościowe o wartości powyżej 3000 euro, czyli 12000 zł, - udokumentowanie kwoty otrzymywanej miesięcznie z wynajmu lokalu użytkowego poprzez nadesłanie deklaracji podatkowej lub kopii aktualnej umowy dzierżawy, - wyjaśnienie, gdzie położony jest dom, w którym skarżący ma połowę udziału, - wyjaśnienie czy dom mieszkalny, którego właścicielką jest małżonka skarżącego, stanowi w całości jej własność i jaką ma powierzchnię, a także czy stanowi przedmiot wynajmu, a jeśli tak, to jaki jest z niego miesięczny dochód, jeśli nie, to z jakich środków jest utrzymywany, - wskazanie skąd skarżący posiada środki na wynagrodzenie pełnomocnika z wyboru. Wezwanie to zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do niego w zakreślonym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Skarżący odebrał to wezwanie w dniu 12 maja 2015 r. i w dniu 19 maja 2015 r. (data stempla pocztowego), wysłał odpowiedź na wezwanie. Wskazał w niej, że miesięczne wydatki mieszkaniowe wynoszą: energia elektryczna 269 zł, woda 65 zł, opłata za kanalizację 59 zł, wywóz śmieci 39 zł, ogrzanie domu oraz grzanie wody piecem na eko-groszek 375 zł miesięcznie, oraz podatek - łączne zobowiązanie podatkowe 311 zł miesięcznie, 3739 zł rocznie. Skarżący przesłał także faktury i rachunki za powyższe wydatki, dowód opłaty kwoty 102,40 zł za przedszkole córki za kwiecień 2015 r., wyciąg ze swojego konta bankowego za okres od 1 stycznia 2015 r. do 15 maja 2015 r., oraz z konta bankowego żony D. M. za okres od 1 lutego 2015 r. do 14 maja 2015 r., swoją deklarację podatkową skarżącego za 2014 r., zaświadczenie z dnia 13 maja 2015 r. o swoich aktualnych zarobkach, deklarację podatkową za rok 2014 r. jego żony, dokumentującą dochód za wynajem lokalu użytkowego, dowód wpłaty składki ubezpieczeniowej przez żonę w wysokości 390 zł kwartalnie do KRUS, zaświadczenie z dnia 15 maja 2015 r. z Kancelarii Adwokackiej o toczącej się sprawie z powództwa jego matki przeciwko niemu o unieważnienie umowy darowizny, akt notarialny z dnia 10 grudnia 2014 r. o ustanowieniu rozdzielności majątkowej pomiędzy nim, a jego żoną. Odnośnie opłacenia wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru, skarżący wskazał, że płaci je ze swojego wynagrodzenia w ratach. Analiza powyższych dokumentów prowadzi do następującej oceny sytuacji materialnej skarżącego j jego rodziny: Skarżący ma średni dochód z tytułu umowy o pracę 2077,52 zł netto (zaświadczenie od pracodawcy), jego małżonka ma dochód z tytułu umowy najmu lokalu użytkowego 1000 zł netto miesięcznie. Małżonka skarżącego posiada też majątek w postaci domu mieszkalnego, budynków gospodarczych i gospodarstwa rolnego o powierzchni 0,7061 ha fizycznego, a 1,1650 ha przeliczeniowego w [...]. Łączny zatem miesięczny dochód netto gospodarstwa domowego skarżącego wynosi 3077,52 zł, czyli dochód na jednego członka rodziny to 1025,84 zł. Jednocześnie z wydruku z konta bankowego małżonki skarżącego wynika, że w dniu 19 marca 2015 r. dokonała na nie wpłaty własnej w kwocie 700 zł. Świadczy to, w ocenie referendarza sądowego, zwanego też dalej orzekającym, że żona skarżącego może mieć jakieś dodatkowe źródło dochodu. W tym miejscu przychodzi zauważyć, że skarżący nie wyjaśnił, jaki jest dochód jego małżonki z odziedziczonego gospodarstwa rolnego, czy np. pobiera na niego dopłaty rolne ze środków z Unii Europejskiej. Kwestia bowiem majątku i dochodów małżonki skarżącego, nawet pomimo istnienia pomiędzy nią, a skarżącym ustroju rozdzielności majątkowej, nie pozostaje bez wpływu na sytuację majątkową rodziny skarżącego. Zgodnie bowiem z obowiązującym orzecznictwem, którego poglądy referendarz sądowy podziela: "Przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. należy wziąć pod uwagę, że zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowi są obowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej" (patrz. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, publikowane ONSA i WSA, nr 1, poz. 8). Ponadto, oprócz przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, za przyjęciem przez orzekającego, że sytuacja finansowa żony skarżącego ma wpływ na kwestię przyznania mu prawa pomocy przemawia to jak tłumaczone jest pojęcie "stan majątkowy strony" na tle orzecznictwa związanego z prawem pomocy. W postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006 r. , sygn. akt I OZ 657/06, teza 1, System Informacji Prawnej Lex nr 181557, orzeczono, że "Art. 252 § 2 P.p.s.a., nie można interpretować wąsko, gdyż pojęcie "stanu majątkowego strony" nie jest tożsame z pojęciem "jej majątku". Jest ono zakresem zbliżone do pojęcia "sytuacji majątkowej", która obejmuje również dochody i majątek osób prowadzących z wnioskodawcą wspólne gospodarstwo domowe, czy też w inny sposób wpływających na jego możliwości finansowe." Orzekający postanowił jednak nie wzywać kolejny raz o wyjaśnienie kwestii dochodowości gospodarstwa rolnego żony skarżącego, czy też pochodzenie wpłaconej przez nią na konto kwoty 700 zł, przyjmując, że zgromadzone dane pozwalają na uprawdopodobnioną ocenę jego sytuacji materialnej i osób wspólnie z nim gospodarujących, pod kątem oceny przesłanek zwolnienia z kosztów sądowych w całości, czyli przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., należało zatem rozważyć, w jakim zakresie spełnia on przesłanki przyznania mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości., czyli w części. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia tej regulacji, należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o jego przyznanie. Strona zobligowana jest zatem wykazać, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd natomiast zobowiązany jest podać powody, dla których uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy, z jednej strony, uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, ocenić jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody. Dokonując oceny sytuacji materialnej rodziny skarżącego pod względem wyżej podanych przesłanek ustawowych, referendarz sądowy wziął pod uwagę dane zawarte w przesłanym wniosku oraz dokumentach i stwierdził, że skarżący wykazał w sposób dostateczny, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów sądowych bez spowodowania zachwiania w zaspokojeniu podstawowych potrzeb życiowych rodziny, nie wykazał natomiast, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Tym bardziej, że ponosi samodzielnie koszty postępowania w postaci wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru. Dochód łączny gospodarstwa domowego skarżącego wynosi miesięcznie netto 3077,52 zł, Skarżący wykazał miesięczne wydatki w łącznej kwocie 1052,81 zł. Składają się na nie wyliczone na jeden miesiąc: kwota opłaty za energię elektryczną 203,81 zł (wyliczona na podstawie średniej z 3 m-cy, z kwot przelewów uwidocznionych na wydrukach z rachunku bankowego), za wodę 65 zł, za kanalizację 59 zł, za wywóz śmieci 39 zł, za ogrzewanie domu i wody 375 zł miesięcznie oraz 311 zł podatek od nieruchomości i rolny, Dochód na jednego członka 3 osobowej rodziny skarżącego wynosi 1025,84 zł miesięcznie, a gdy odejmie się od niego wskazane, udokumentowane, niezbędne wydatki, to dochód ten zmniejsza się do kwoty 2024,70 zł. Wówczas dochód na członka rodziny skarżącego wyniesie 674,90 zł miesięcznie. Dochód taki pozostaje zatem rodzinie skarżącego na zakup innych, niezbędnych życiowo rzeczy, jak ubranie, środki czystości, żywność. Nie jest to jednak, jak wynika ze zgromadzonych dokumentów, jedyny dochód rodziny skarżącego. Przykładowo żona skarżącego, o czym napisano już wyżej, dokonała w miesiącu marcu wpłaty kwoty 700 zł, a w dniu 16 lutego 2015 r. skarżący otrzymał zwrot podatku za rok 2014 z urzędu skarbowego w kwocie 1114 zł. Ponadto żona skarżącego posiada gospodarstwo rolne, można zatem założyć, że przy utrzymaniu rodziny posiłkuje się też z niego płodami zwierzęcymi, czy roślinnymi . W ocenie orzekającego, nawet biorąc pod uwagę, że żona skarżącego opłaca dodatkowo składkę KRUS w kwocie 130 zł miesięcznie, a także rodzina skarżącego opłaca przedszkole córki w kwocie około 102,40 zł miesięcznie, skarżący jest w stanie ponieść częściowo koszty postępowania, w tym koszty sądowe. Jednym z głównych elementów mających wpływ na stwierdzenie spełnienia przez skarżącego przesłanki przyznania prawa pomocy jest również określenie rozmiaru obciążenia finansowego ciążącego na nim w związku z dalszym postępowaniem. Koszty, jakie obecnie obowiązany jest ponieść skarżący to 400 zł wpisu do skargi, stosownie do § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193, z późn. zm.), zwanego dalej rozporządzeniem, na podstawie którego wpis stosunkowy zależy od wysokości należności pieniężnej objętej zaskarżonym aktem i wynosi odpowiednio ponad 10000 zł do 50000 zł – 3% wartości przedmiotu zaskarżenia, nie mniej jednak niż 400 zł. Wartość przedmiotu zaskarżenia wynosi w sprawie 10774,40 zł, stosownie do art. 215 § 2 P.p.s.a. oznaczenie wartości przedmiotu zaskarżenia zaokrągla się wzwyż do pełnych złotych, czyli do kwoty 10775 zł, a 3 % z tej kwoty to 323,25 zł. Zgodnie z § 1 pkt 2 rozporządzenia wpis w tym wypadku nie może być niższy niż 400 zł Ewentualne dalsze koszty postępowania, jakie mogą powstać dla skarżącego to 100 zł opłaty kancelaryjnej za wydanie wyroku wraz z uzasadnieniem oraz wpis od skargi kasacyjnej, wynoszący połowę wpisu od skargi, czyli jak stanowi § 3 rozporządzenia, w tym wypadku byłaby to kwota 200 zł. Reasumując, uznać należało, że ograniczone środki finansowe, jakimi dysponuje skarżący, przy wysokości wykazanych przez niego stałych wydatków, do których dodać należy koszty wyżywienia, czy środków czystości, wskazują, że jest on osobą, której przysługuje prawo pomocy, lecz w zakresie mniejszym niż ten, o jaki wnosi. Orzekający ocenił, że poniesienie pełnych kosztów postępowania, w tym obecnie wymaganego całego wpisu do skargi, może spowodować uszczerbek w utrzymaniu koniecznym jego i jego rodziny. Należy zatem stwierdzić, że skarżący wykazał, iż zasługuje na przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym, czyli spełnia przesłankę z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Skarżący i jego rodzina mają bowiem stałe źródło utrzymania, a także majątek mogący im przynosić pożytki cywilne, czy naturalne. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 P.p.s.a., referendarz postanowił przyznać skarżącemu prawo pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, to jest z większej części wpisu od skargi, do kwoty 100 zł, a w pozostałej części wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oddalić. Jedyny koszt jaki skarżący jest zatem obowiązany obecnie w sprawie ponieść, to kwota 100 zł tytułem wpisu sądowego od skargi. Ten zakres zwolnienia pozwala bowiem, w ocenie orzekającego, na rozłożone w czasie gromadzenie środków na poniesienie dalszych, obecnie jedynie potencjalnych opłat sądowych. Przychodzi wyjaśnić, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez same strony. Przyznanie prawa pomocy ma na celu zapewnienie realizacji konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które ze względu na brak odpowiednich środków nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Dlatego też prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionym (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel jakichkolwiek źródeł W literaturze przedmiotu zwrócono uwagę, że prawo pomocy ma służyć najuboższym, to jest podmiotom dla których konieczność ponoszenia kosztów związanych z postępowaniem sądowym oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub wręcz pozbawienie prawa do sądu (patrz. H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd prawa Publicznego 2007 r., nr 4, s. 36-39). Podkreślenia wymaga, że skarżący i jego rodzina dysponują stałym źródłem dochodu, maja też majątek w postaci nieruchomości budynkowych i rolnej, zatem nie grozi im całkowite pozbawienie środków dożycia. Z przedstawionych dokumentów i oświadczeń nie wynika też, że skarżący i jego rodzina wydają wszystkie dochody na niezbędne potrzeby życia codziennego. Prawo pomocy nie może być natomiast wykorzystywane jako instrument ochrony własnych zasobów majątkowych, a obowiązkiem każdego skarżącego zasadniczo jest partycypowanie w kosztach sądowych (art. 199 § P.p.s.a.). Wobec powyższego orzeczono, jak w sentencji postanowienia.