II SA/Op 198/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grażyna Jeżewska – spr. po rozpoznaniu w dniu 25 lipca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. P. na decyzję Wojewody Opolskiego z dnia 15 lutego 2017 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za nieruchomość nabytą z mocy prawa przez gminę na skutek sprzeciwu A. P. od postanowienia starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu z dnia 22 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Op 198/17 o oddaleniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 22 czerwca 2017 r. Przedmiotem skargi wniesionej przez A. P. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, jest decyzja Wojewody Opolskiego z dnia 15 lutego 2017 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia odszkodowania za nieruchomość nabytą z mocy prawa przez gminę. Na skutek zarządzenia z dnia 27 kwietnia 2017 r., skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 323 zł, w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odrzucenia skargi. W terminie wyznaczonym do dokonania żądanej przez Sąd czynności, skarżący, w związku z wezwaniem do uiszczenia wpisu, zwrócił się o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych w tym zakresie. Uzasadniając żądanie wskazał na złą sytuację finansową. Stwierdził, że w okresie od kwietnia 2016 r. do października 2016 r. był zarejestrowany jako osoba bezrobotna i przez 3 miesiące pobierał zasiłek z tego tytułu. Dodał, że wobec problemów związanych ze znalezieniem zatrudnienia, w grudniu 2016 r. podjął działalność gospodarczą, wspartą finansowo przez urząd pracy z Funduszu Pracy. Sierdził, że ostatnie cztery miesiące intensywnie rozwijał działalność, lokując w nią wszystkie zgromadzone oszczędności. Wskazał, że posiadany przez niego samochód marki [...] (o wartości szacunkowej 15.000 zł), został sfinansowany z darowizny otrzymanej od ojca i jest niezbędny w celu prowadzenia działalności gospodarczej. Podniósł, że w chwili obecnej koszty prowadzenia tej działalności przewyższają zyski, co powoduje, że skarżący nie uzyskuje dochodu. Skarżący oświadczył, że koszty swojego utrzymania pokrywa ze zgromadzonych oszczędności, które przeznacza na bieżące wydatki i żywność. W części wniosku odnoszącej się do oświadczenia majątkowego, skarżący podał, że jest właścicielem nieruchomości rolnej (łąki) o powierzchni 0,2612 ha o szacunkowej wartości – 8.000 zł; posiada "pozostałe budynki" o powierzchni 48m² (o wartości 9.000 zł); zgromadził oszczędności w wysokości 6.000 zł, a także posiada udział (6/100) A Spółki z o.o. o łącznej wartości 300 zł. Na skutek zarządzenia z dnia 22 maja 2017 r. wezwano skarżącego w terminie 7 dni, do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy przez przedłożenie wyciągów z posiadanych przez wnioskodawcę rachunków bankowych z ostatnich trzech miesięcy. Zobowiązano także skarżącego do oświadczenia czy korzysta z pomocy społecznej, bądź wsparcia innych osób trzecich, a ponadto do udokumentowania miesięcznego utrzymania mieszkania wnioskodawcy, a jeżeli w kosztach tych partycypują osoby trzecie – zobowiązano do wskazania tych osób wraz z podaniem w jakiej części partycypują. Zwrócono się również do skarżącego o przedłożenie specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania i wskazania przedmiotu prowadzonej przez wnioskodawcę działalności gospodarczej oraz nadesłania kopii aktualnej dokumentacji księgowej tej działalności. W odpowiedzi na wezwanie, skarżący w piśmie z dnia 1 czerwca 2017 r. oświadczył, że posiada rachunek rozliczeniowy z saldem końcowym według stanu na dzień 31 maja 2017 r. - 4.916,32 zł oraz konto oszczędnościowe o saldzie 3.000 zł; oświadczył, że nie korzysta ze świadczeń pomocy społecznej. Stwierdził, że mieszka w lokalu należącym do jego rodziców, za które samodzielnie ponosi koszty utrzymania miesięcznego w postaci opłat za czynsz (410 zł) i energię elektryczną (66,26 zł). Z tytułu wydatków na własne utrzymanie miesięczne ponosi koszty wyżywienia - ok. 900 zł, koszty lekarstw i leczenia - ok. 100 zł, zakup ubrań - ok. 300 zł, zakup środków higienicznych oraz chemii domowej - ok. 200 zł. Oświadczył także, że prowadzi działalność w zakresie oprogramowania i dołączył do akt sprawy: odpis podatkowej księgi przychodów i rozchodów oraz wyciągi bankowe. Postanowieniem z dnia 22 czerwca 2017 r., sygn. akt II SA/Op 198/17, starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie referendarz wskazał, że materiał dowodowy przedstawiony przez skarżącego nie pozwala na przyjęcie poglądu o niemożności uiszczenia kosztów sądowych, przynajmniej w określonym zakresie. Zdaniem referendarza sytuacja finansowa skarżącego nie jest trudna i to w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, jak również związana z posiadanymi oszczędnościami. Referendarz wskazał, że skarżący dokonywał zakupu towarów, nadal prowadzi działalność gospodarczą, a w stosunku do niego nie toczą się postępowania upadłościowe, likwidacyjne, układowe lub naprawcze. Jak zauważył referendarz, wprawdzie skarżący wykazuje brak zysku, ale nawet strata podatkowa (czyli sytuacja finansowa gatunkowo cięższa niż brak dochodu), która powstaje wskutek nadwyżki kosztów uzyskania nad przychodem, skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania i nie świadczy jednoznacznie o braku środków finansowych. Dlatego też zdaniem referendarza, nie można tylko na tej podstawie oceniać realnych korzyści ekonomicznych z prowadzenia działalności gospodarczej. Jak podkreślił referendarz, zasadnicze jednakże w sprawie ma znaczenie, że skarżący posiada zgromadzone wolne środki finansowe, które może przeznaczyć na uiszczenie wpisu od skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie jest prawidłowe i należało utrzymać je w mocy. Zgodnie z art. 259 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369, z późn. zm.) - zwanej dalej: "P.p.s.a.", od postanowień, wydanych przez referendarza sądowego przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego, a sprzeciw ten składa się w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia kwestionowanego postanowienia. W myśl art. 260 § 1-3 P.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego dotyczący odmowy przyznania prawa pomocy, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka, jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. W niniejszej sprawie postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 22 czerwca 2017 r., będące przedmiotem złożonego przez skarżącego sprzeciwu, zostało skutecznie doręczone w dniu 27 czerwca 2017 r. Sprzeciw został natomiast wniesiony w dniu 2 lipca 2017 r., a zatem w ustawowym terminie siedmiu dni. Podstawy prawne funkcjonowania instytucji prawa pomocy, dające możliwość skorzystania przez stronę ze wsparcia Państwa w dochodzeniu jej praw przed sądem administracyjnym, zostały określone w przepisach od art. 243 P.p.s.a. do art. 262 P.p.s.a. Zgodnie z art. 245 P.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane: - w zakresie całkowitym, obejmującym ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego oraz zwolnienie od kosztów sądowych, które stosownie do art. 211 P.p.s.a. obejmują opłaty sądowe i zwrot wydatków lub - w zakresie częściowym, obejmującym tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, przy czym częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej kwoty pieniężnej. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, czyli wnioskowanym przez skarżącego, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania dla siebie i rodziny. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że prawo pomocy jest odstępstwem od zasady odpłatności postępowania sądowego i z tego powodu jego przyznanie następuje jedynie w wyjątkowych przypadkach a mianowicie w sytuacji, gdy ograniczone możliwości płatnicze strony lub ich brak pozbawiają ją możności skorzystania z przysługującego jej prawa do sądu. Przeszkoda ta musi być realna, a do stwierdzenia jej zaistnienia niezbędne jest dokładne poznanie sytuacji wnioskodawcy. To na składającym wniosek spoczywa ciężar przekonania Sądu, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 listopada 2012 r., sygn. akt: I FZ 429/12 - dostępne na stronie internetowej www.orzeczenia.nsa.gov.pl, podobnie jak pozostałe, przytaczane w dalszej części uzasadnienia, orzeczenia). Podkreślić należy, że generalną zasadą postępowania sądowego jest podnoszenie kosztów związanych z udziałem w postępowaniu. Każda osoba wszczynająca postępowanie powinna liczyć się z wydatkami na ten cel i gromadzić środki finansowe na pokrycie koniecznych kosztów. Jest niewątpliwym, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie i rzeczywiście niemożliwe. Prawo pomocy jako instytucja o charakterze wyjątkowym winno być stosowane jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji. Dlatego też muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z tych też względów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04. Odnosząc powyższe rozważania do okoliczności niniejszej sprawy, tut. Sąd w wyniku analizy wniosku skarżącego, przedstawionej dokumentacji i argumentów sprzeciwu, nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia. W ocenie Sądu, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności referendarz słusznie przyjął, że skarżący posiada potencjał i dostateczne środki finansowe na opłacenie kosztów postępowania, a w szczególności wpisu od skargi. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że referendarz szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, porównał wysokość uzyskiwanego dochodu z ponoszonymi comiesięcznie wydatkami skarżącego, przeanalizował zeznania podatkowe i inne dokumenty finansowe przedstawione w toku postępowania wyjaśniającego. Uwzględnił także, wbrew twierdzeniom sprzeciwu, całokształt sytuacji materialnej wnioskodawcy, w tym nie tylko możliwości zarobkowe, ale także zgromadzone oszczędności pieniężne. Z kolei skarżący nie przywołał nowych okoliczności sprawy, w tym innych dokumentów, przedstawiających sytuację materialną skarżącego w odmienny sposób niż ten, który był podstawą oceny referendarza. Odnosząc się do zarzutu sprzeciwu, że analizując wyciągi bankowe nie zwrócono uwagi na poziom wahań zgromadzonych środków, wskazać należy, iż w okresie w jakim skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 323 zł, dysponował realnie niezbędną pulą środków gwarantującą uiszczenie wpisu w żądanej wysokości. Wezwanie do uiszczenia wpisu otrzymał bowiem w dniu 2 maja 2017 r., czyli siedmiodniowy termin do jego uiszczenia upływał w dniu 9 maja 2017 r., a w tym okresie, co pokazuje wyciąg bankowy, jego rachunek wykazywał saldo dodatnie w granicach od +539,27 zł do +3.099 zł. Ponadto, zwrócić należy uwagę, że prowadząc działalność gospodarczą skarżący powinien brać pod uwagę ryzyko jej prowadzenia i liczyć się z sytuacjami kryzysowymi, które co ponownie należy podkreślić, nie doprowadziły w przypadku skarżącego do wydania formalnych rozstrzygnięć w postaci np. ogłoszenia upadłości. Tym samym nie można się zgodzić z twierdzeniem skarżącego, że przy ocenie zasadności jego wniosku o prawo pomocy powinno się uwzględnić poziom wahań stanu rachunku bankowego, czy trudności w zakupach kosztowych w prowadzonej działalności. Działalność gospodarczą cechuje ponoszenie ryzyka i zmienność dochodów, bardzo często związana jest ona z czynnikami ekonomicznymi kształtującymi rynek gospodarczy. Okoliczność, że skarżący jest przedsiębiorcą, czyli prowadzi samodzielną działalność gospodarczą na własny rachunek, wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, co jest istotą takiej działalności (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., GZ 71/04, ONSAiWSA 2005/1/8). Wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej nie mogą mieć natomiast pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe. Brak jest podstaw do uznania, że istnieją przesłanki przemawiające za obciążeniem Skarbu Państwa kosztami prowadzonego przez skarżącego postępowania sądowoadministracyjnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że nie można uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2011 r., sygn. akt I FZ 344/11. Nie można także tracić z pola widzenia faktu, że skarżący jest właścicielem majątku w postaci nieruchomości rolnej i budynków o wartości ok. 9.000 zł, a także papierów wartościowych. Trudno wobec powyższego o ocenę, że jest osobą ubogą, pozbawioną źródeł dochodów i bez majątku, a takim osobom przede wszystkim powinno być udzielane prawo pomocy. Strona będąca osobą fizyczną powinna natomiast partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimkolwiek stałym miesięcznym dochodem lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć, jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Posiadanie wolnego od obciążeń prawami osób trzecich majątku, szczególnie nieruchomości, w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 10 lutego 2014 r., sygn. akt II FZ 51/14, Lex nr 145065). Wobec powyższego, Sąd stwierdza, że ocena okoliczności przedstawionych w uzasadnieniu sprzeciwu przez pryzmat wskazanych przesłanek nie przemawia za przyznaniem skarżącemu prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd w pełni podziela argumentację przedstawioną przez referendarza w zaskarżonym postanowieniu, odmawiając tym samym trafności zarzutom zamieszczonym przez skarżącego w treści sprzeciwu. Mając na uwadze powyższe i uznając że zaskarżone postanowienie referendarza odpowiada prawu, Sąd działając na podstawie art. 260 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.