II SA/Op 23/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Daria Sachanbińska Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Bogusz (spr.) Sędzia WSA Teresa Cisyk Protokolant Sekretarz sądowy Mariola Górska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 10 kwietnia 2008 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie przyznania uprawnień kombatanckich oddala skargę. Przedmiotem skargi wniesionej przez W. K. jest decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z [...], utrzymująca w mocy decyzję własną z [...] o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich. Wydanie zaskarżonych aktów poprzedziło postępowanie administracyjne wszczęte wnioskiem strony z 28 czerwca 2007 r. W. K. w złożonym kwestionariuszu osoby ubiegającej się o przyznanie uprawnień kombatanckich wskazał, że "do okresów zaliczanych do uprawnień kombatanckich należy mu zaliczyć pobyt w obozie pracy przymusowej w Zwardoniu od stycznia 1943 r. do maja 1945 r.", w którym to obozie został osadzony przez władze okupacyjne po tzw. "łapance". Podniósł, że fakt pobytu w obozie pracy przymusowej wykazuje także postanowienie Instytutu Pamięci Narodowej – Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w K. z dnia [...] ( sygn. akt [...] ). W załączonym do wniosku życiorysie wnioskodawca podał, że po wybuchu II wojny światowej mieszkał z rodzicami w H., dawne województwo [...]. W 1942 r. po nasilających się mordach dokonywanych przez bandy ukraińskie na ludności polskiej wyjechał z rodzicami i braćmi do wsi [...] koło [...]. Stamtąd na początku 1943 r. Niemcy wywieźli go wraz z rodziną do Zwardonia położonego na terenie wcielonym do III Rzeszy. Tam, w ramach organizacji TODT, był zatrudniany przy remontach dróg i wykopach, a także na linii kolejowej Zwardoń – Żywiec. Praca ta była ponad siły, co w połączeniu z panującym głodem doprowadziło do wyniszczenia jego organizmu. W obozie przebywał do 1 maja 1945 r. tj. do dnia wejścia na tamten teren wojsk radzieckich. Wnioskodawca wywodził, że warunki pobytu w obozie w Zwardoniu były takie same jak warunki pobytu w obozie koncentracyjnym . Z załączonego do wniosku postanowienia IPN z [...] wynikało, że umorzono śledztwo między innymi w sprawie zbrodni wojennej stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości popełnionej przez naruszenie prawa międzynarodowego, a polegającej na bezprawnym pozbawieniu wolności W. - B. K. i B. K. i umieszczeniu ich w obozie pracy przymusowej w Zwardoniu tj. o przestępstwo z art. 124 KK przy zastosowaniu art. 3 ustawy o Instytucie Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu ( Dz.U. 1998 r., Nr 155, poz. 1016 z późn. zm.), wobec nie wykrycia sprawców przestępstwa na podstawie art. 322 § 1 Kpk, zaś wobec sprawców kierowniczych, wobec prawomocnego zakończenia postępowania, co do tego samego czynu, tej samej osoby, tj. na podstawie art. 17 § 1 pkt. 7 Kpk. W uzasadnieniu tego postanowienia, w pkt. 27, do wnioskodawcy odnosi się zapis, iż "w obozie pracy przymusowej w Zwardoniu zostali umieszczeni B. K. i W. B. K. wraz z rodziną. Z ich zeznań wynika, ze zostali zatrzymani na początku 1943 r. i przydzieleni do pracy na rzecz organizacji TODT. W obozie wykonywali nieodpłatną pracę na kolei. Bywały przypadki bicia. Ucieczka z obozu była równoznaczna ze śmiercią pozostałych członków rodziny". Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. decyzją z [...], wydaną na podstawie art. 22 ust. 1 i art. 1 – 4 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych okresu powojennego ( tj Dz. U. 2002, Nr 42, poz. 371 ze zm.), odmówił przyznania stronie uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu wskazano, że pobyt w obozie pracy przymusowej od stycznia 1943 r. do maja 1945 r. nie jest rodzajem represji wymienionej w art. 4 ustawy o kombatantach. Zdaniem organu strona nie przedłożyła dowodów potwierdzających represje lub działalność kombatancką w rozumieniu art. 1 – 4 ustawy o kombatantach. Na skutek wniosku W. K. o ponowne rozpatrzenie sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. na podstawie art. 127 § 3 i 138 § 1 pkt. 1 Kpa oraz art. 1 – 4 ustawy o kombatantach utrzymał w mocy decyzję własną z [...]. W uzasadnieniu podniesiono, że organ uznaje za wiarygodne i nie kwestionuje okoliczności pobytu strony w obozie pracy przymusowej, a także doznanych tam krzywd i cierpień. Odniósł się organ w tej mierze do powołanego wyżej postanowienia Instytutu Pamięci Narodowej. Dalej wskazano, że z mocy art. 6 Kpa organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Realizując wolę ustawodawcy zapisaną w ustawie z 24 stycznia 1991 r. o kombatantach, organ nie mógł rozstrzygnąć w sposób oczekiwany przez stronę. Przepisy ustawy enumeratywnie wyliczają tytuły, które mogą być podstawą uznania danego okresu za działalność kombatancką lub działalność z nią równoważną i uzasadniać w konsekwencji przyznanie uprawnień kombatanckich. Tymczasem tytuł wnioskowany przez stronę nie jest przewidziany w przepisach ustawy. Zważono, że w powołanym uregulowaniu art. 1 – 4 ustawy, brak zapisu nakazującego pobyt w obozie pracy w Zwardoniu przyjąć za represję. Zdaniem organu ustawodawca przewidział odrębną formę rekompensaty dla robotników przymusowych wykonujących pracę w okresie II wojny światowej. Świadczenie to przyznawane jest w oparciu o ustawę z 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej. Odwołując się do orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego organ stwierdził, że strona nie była poddana represjom w rozumieniu ustawy o kombatantach a opisane przez nią okoliczności pobytu w obozie nie mogły być potraktowane jako działalność kombatancka, ani jako działalność równorzędna z działalnością kombatancką. W skardze sądowoadministracyjnej skarżący W. K. wniósł o uchylenie decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. i zasądzenie na jego rzecz od organu kosztów postępowania sądowego. Skarżący zarzucił naruszenie prawa materialnego a w szczególności art. 3 pkt. 2 ustawy o kombatantach przez przyjęcie, że obóz pracy w Zwardoniu, w którym przymusowo przebywał nie spełnia przesłanek do uznania go za miejsce odosobnienia, w którym warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych. Skarżący cytując treść art. 3 pkt. 2 ustawy o kombatantach wskazał, że dla porównania charakteru obozów koncentracyjnych i hitlerowskich obozów pracy koniecznym było przeanalizowanie charakteru i warunków pobytu w tych drugich. Podniósł, że III Rzesza wytworzyła cały system obozów, podobozów i ich filii służących dławieniu oporu w Niemczech i na terenach okupowanych. Były to miejsca odosobnienia, przeznaczone do izolacji w warunkach niewolniczej pracy, służące eksterminacji przeciwników faszyzmu. Obozy koncentracyjne miały charakter karnych obozów pracy. Po 1939 r. charakter obozów koncentracyjnych uległ zmianie. Z ośrodków odosobnienia i przymusowej pracy były przekształcane w instrument biologicznego wyniszczania podbitych narodów. Pobyt w obozie zazwyczaj kończył się śmiercią. Wojna spowodowała wzrost zapotrzebowania na siłę roboczą. Dlatego wykorzystywano więźniów w gospodarce narodowej III Rzeszy. Odbywało się to w różnorodnych rodzajach obozów, w tym obozach pracy przymusowej. Podlegały one miejscowym dowódcom policji. Warunki tych obozów niewiele różniły się od warunków życia w obozach koncentracyjnych. Dlatego nie kwestionowany przez organ co do okresu i okoliczności pobyt W. K. w obozie pracy przymusowej w Zwardoniu, w którym był wykorzystywany do pracy na rzecz organizacji TODT usprawiedliwiał przyjęcie, iż należy go zaliczyć do działalności kombatanckiej lub równorzędnej z działalnością kombatancką. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty zawarte w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie za stronę skarżącą zgłosiła się M. O., aplikant radcowski pierwszego roku aplikacji, która złożyła pełnomocnictwo udzielone przez skarżącego - radcy prawnemu K. K. i pełnomocnictwo substytucyjne. Sąd odmówił dopuszczenia do występowania w sprawie substytuta pełnomocnika skarżącego z uwagi na treść art. 35 ¹ ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych ( Dz.U. z 2002 r., Nr 123, poz 1059 ze zm. ). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 Prawo o ustroju sądów administracyjnych ( Dz. U. Nr 153 poz. 1269 ze zm.) kompetencje sądów administracyjnych w zakresie kontroli działalności administracji publicznej ograniczone zostały do oceny działalności tych organów jedynie pod względem zgodności z prawem. Należy dodać także , że w myśl art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W pierwszym rzędzie należy wskazać na przedmiot postępowania administracyjnego wszczętego na wniosek W. K. z dnia 28 czerwca 2007 r. Wnioskodawca wystąpił do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych domagając się przyznania uprawnień kombatanckich wobec przebywania "w obozie pracy przymusowej w Zwardoniu od stycznia 1943 do maja 1945", gdzie został osadzony wskutek "łapanki". Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy o kombatantach uprawnienia określone w ustawie przysługują osobie, która uzyska decyzję potwierdzającą działalność wymienioną w art. 1 ust. 2, w art. 2 albo fakty, o których mowa w art. 3 lub 4 ustawy. W myśl art. 22 ust. 1 ustawy o kombatantach o spełnieniu tych warunków orzeka Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie "udokumentowanego wniosku zainteresowanej osoby". Skoro ustawa o kombatantach ściśle definiuje w art. 1-4 jakiego rodzaju działalność uznaje się za kombatancką lub równorzędną z kombatancką, albo jakiego rodzaju represje stanowią podstawę do zastosowania przepisów art. 21 ust.1 w zw. z art. 22 ust. 1 ustawy, to postępowanie toczy się w kierunku zakreślonym przez stronę. W. K. wniosek o zastosowanie wobec niego ustawy przez przyznanie uprawnień kombatanckich uzasadniał i dokumentował pobytem w obozie pracy przymusowej w Zwardoniu. Złożył w tym celu życiorys i postanowienie Instytutu Pamięci Narodowej – Oddziałowa Komisja Ścigania Zbrodni Przeciwko Narodowi Polskiemu w K. w sprawie [...]. Dokumenty te były przedmiotem oceny organu w postępowaniu dowodowym. Odmowa przyznania uprawnień kombatanckich oparta na wskazanej przez organ w zaskarżonej decyzji podstawie prawnej, a to art. 1-4 ustawy o kombatantach, była uzasadniona. Strona nie wykazała bowiem spełnienia przesłanek, które odnoszą się do pobytów w miejscach odosobnienia, w szczególności w rozumieniu art. 3 pkt 2 i art. 4 ust. 1 pkt. 1 tej ustawy. Zgodnie z art. 3 pkt 2 ustawy do okresów działalności kombatanckiej lub równorzędnej z działalnością kombatancką zalicza się również czas przebywania w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady oraz w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także w więzieniach i poprawczych obozach pracy oraz poprawczych koloniach pracy podległych Głównemu Zarządowi Obozów i Kolonii Poprawczych (GUŁag) NKWD, a od marca 1946 r. MWD ZSRR, a także w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski - spowodowanego działalnością, o której mowa w art. 1 ust. 2 i art. 2. Z kolei w myśl art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy, jej przepisy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych: a) w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady, b) w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Należy pamiętać, że orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego ugruntowało pogląd co do tego, że ani praca przymusowa sama w sobie, ani każdy pobyt w obozie pracy przymusowej nie rodzą automatycznie uprawnień kombatanckich. Organ wskazuje 2 stanowiska NSA zawarte w orzeczeniach z dnia 31 października 2001 r., sygn. akt V SA 454/2001 i z dnia 19 marca 1997 r., sygn. V SA 1705/95. Można wskazać przykładowo dalsze: wyrok z dnia 16 kwietnia 2001 r., sygn. V SA 2570/2000, Lex 81362, wyrok z dnia 29 maja 2002 r., sygn. V SA 2728/2001, Lex 149533. Dalej trzeba podnieść, że w przypadku wniosków dotyczących pobytu w obozie konieczne jest w pierwszej kolejności potwierdzenie, że konkretny obóz ( miejsce odosobnienia ) należy do kategorii opisanych w art. 3 pkt 2 lub art. 4 ust. 1 pkt 1 lit a - b ustawy o kombatantach. Bez spełnienia tego warunku nie ma bowiem możliwości wypełnienia dyspozycji tych przepisów niezależnie od istnienia przesłanek dotyczących warunków pobytu w miejscu odosobnienia ( tzn. gdy nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa ). Dlatego wskazać trzeba na zapis art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach zgodnie, z którym Prezes Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych określi w drodze rozporządzenia po zasięgnięciu Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu - miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzienia i obozy NKWD lub będące pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b) i lit. c) oraz w pkt 3. Wykonując tą delegację ustawową Prezes Rady Ministrów wydał 20 września 2001 r. rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia (...), Dz.U.2001 Nr 106 poz. 1154 ze zm.). Wśród wymienionych w § 2-6 rozporządzenia obozów, podobozów i ich filii, a także innych miejsc odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby w nich osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, nie ma obozu pracy w Zwardoniu, w którym pobyt jest, według skarżącego, podstawą przyznania uprawnień kombatanckich. Zdaniem Sądu rozporządzenie Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001 r., wydane na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 8 ust.1 pkt 2 ustawy o kombatantach, obejmuje wszystkie miejsca odosobnienia, o których mowa w art. 3 pkt 2 i w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach. W tym zakresie Sąd nie podziela odmiennego poglądu Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie zawartego w wyroku z dnia 17 października 2006 r. w sprawie II OSK 122/05. Zważyć trzeba, że powołane rozporządzenie jest przepisem prawa materialnego. Akt ten ma charakter normatywny. Wydany został – co wynika z delegacji ustawowej - po uprzedniej opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej. Jest zatem aktem prawnym, którego treść oparto o fakty historyczne i wyniki badań naukowych. Trudno zatem przyjąć, aby poza wymienionymi tam miejscami odosobnienia istniały dalsze, o tym szczególnym charakterze co do warunków pobytu, jakich wymaga art. 3 pkt 2 i art. 4 ust.1 pkt 1 lit. b ustawy. Zdaniem Sądu organ administracji publicznej nie ma możliwości w toku postępowania w sprawie przyznania uprawnień kombatanckich ustalić, iż dane miejsce odosobnienia także spełniało warunki określone w art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach i w ten sposób rozszerzyć normatywne zapisy wykazu zawartego w § 2-6 rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z 20 września 2001 r. W konsekwencji należy przyjąć, że wykaz miejsc odosobnienia zawarty w rozporządzeniu jest kompletny i brak w nim danej miejscowości, w której w czasie wojny według strony istniał obóz pracy przymusowej wyłącza przyjęcie spełnienia przesłanek z art. 3 pkt 2 lub 4 ust. 1 pkt 1 lit. b ustawy o kombatantach. Co do zasady nie wyłącza to oczywiście prawa strony do wystąpienia do Prezesa IPN o podjęcie inicjatywy legislacyjnej, co do objęcia miejsca odosobnienia w Zwardoniu, wykazem zawartym w rozporządzeniu Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 r. Dlatego słusznie organ wywodził w zaskarżonej decyzji, że dla robotników przymusowych ustawodawca przewidział inną formę rekompensaty, w szczególności świadczenie pieniężne oparte na przepisach ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej ( Dz.U.1996 Nr 87, poz. 395 ze zm.). W myśl art. 2 tej ustawy represją jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 – 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, deportacja ( wywiezienie ) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. W myśl art. 4 ust 1 ustawy uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, przy czym przysługuje wyłącznie osobom, które nie mają ustalonego prawa do dodatku kombatanckiego ( art. 1 ust 2 pkt 1 ustawy ). Słusznie zatem organ podjął rozstrzygnięcie w granicach sprawy administracyjnej, którą było żądanie ustalenia uprawnień kombatanckich z tytułu pobytu w obozie pracy przymusowej w Zwardoniu. Tylko wykluczenie przyznania uprawnień kombatanckich, w tym w oparciu o przepisy art. 3 pkt 2 i art. 4 ust. 1 pkt 1 litera a i b uprawniać będzie stronę do wystąpienia o świadczenie pieniężne w trybie art. 1 ust 1 w zw. z art. 4 ust. 1 i art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. Z tych przyczyn skarga musiała ulec oddaleniu. Ubocznie należy wskazać na treść art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach. Skarżący może wykazywać istnienie przesłanek zawartych w art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach w związku z twierdzeniem, że "był gnębiony za antykomunistyczne poglądy, aresztowany i osadzony w więzieniu w 1954 r." Wykazywanie podlegania tego rodzaju represji możliwe jest jednak tylko w innym postępowaniu przed Kierownikiem Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., gdyż w rozpoznawanej obecnie sprawie jako podstawę przyznania uprawnień kombatanckich strona wskazała pobyt w obozie pracy przymusowej w Zwardoniu w okresie II wojny światowej.