II SA/Op 339/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Opolu Anna Misiak-Janik po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. M. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych w całości w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 12 maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji programu rolnośrodowiskowego postanawia: 1) zwolnić skarżącą od uiszczenia wpisu sądowego od skargi, 2) w pozostałym zakresie wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych oddalić. J. M. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, skargę na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 12 maja 2016 r., nr [...], w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych płatności z tytułu realizacji programu rolnośrodowiskowego. Kwota do zwrotu wynosi 20.568 zł. Skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu stosunkowego od skargi w kwocie 618 zł. Odpowiadając na wezwanie wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Wskazała na złą sytuację finansową rodziny, wynikająca z tego, że utrzymuje się jedynie z prowadzenia gospodarstwa rolnego, zaciągnęła kredyty na zakup sprzętu rolnego, susza w 2015 r. i decyzje organu o odmowie płatności rolnośrodowiskowych oraz sankcje za nienależnie pobrane płatności za lata 2011 i 2012, wpływają niekorzystnie na sytuację materialną jej rodziny. Nieterminowość w spłacaniu zobowiązań kredytowych zaciągniętych w bankach, spowodowała wpisanie jej do BIK-u, i uniemożliwiła wzięcie kolejnych kredytów w celu finansowego wsparcia. Skarżąca ma na utrzymaniu 3 dzieci, córka jeszcze się uczy, nie otrzymuje z uczelni żadnej pomocy, a synowie są bezrobotni i pomagają w gospodarstwie. Skarżąca w gospodarstwie uprawia głównie pszenicę, kukurydzę, jęczmień, owies i soję. Poza, potwierdzoną protokołami, klęską suszy w 2015 r., która wywołała 56 % strat w plonach, miała wywołany piorunem pożar instalacji elektrycznej. Do dziś jest bez prądu oraz urządzeń, które były podłączone do sieci elektrycznej. Nie była ubezpieczona od uderzenia pioruna. Skarżąca została wezwana do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na wymaganym urzędowym formularzu PPF. Składając wymagany formularz skarżąca wskazała w nim, że wnosi o przyznanie prawa pomocy w całości, to jest poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika w osobie radcy prawnego, adwokata, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Poza argumentami przedstawionym w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi, wskazała, że wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z mężem, 2 synami i córką. Synowie mają M. lat [...], J. lat [...], córka A. lat [...]. Ma majątek we wspólności ustawowej z mężem, składa się na niego dom jednorodzinny o powierzchni [...] m2, własnościowe gospodarstwo rolne o powierzchni [...] ha, oprócz tego dzierżawi z ANR, [...] ha oraz na podstawie ustnej umowy dzierżawy [...] ha, ma też podstawowy sprzęt rolniczy, jak 3 ciągniki, 2 przyczepy, sprzęt rolniczy niezbędny do produkcji. W 2015 r. dochód wyniósł 180.000 zł, ale obejmował także płatności z ARMiR, obecnie jest w trakcie żniw, plony są lepsze niż w ubiegłym roku, ale ceny znacznie niższe. Skarżąca wskazała, że posiada kredyty w sześciu bankach i instytucjach kredytowych na łączną kwotę 1.162.000 zł. Pismem z dnia 9 września 2016 r. referendarz sądowy, zwany też dalej "orzekającym", wezwał skarżącą na podstawie art. 257 w związku z art. 49 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, z późn. zm.), zwanej dalej P.p.s.a., do wskazania, wobec wypełnienia rubryki nr 4 urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, niezgodnie z objaśnieniami zawartymi w pkt 2 pouczenia do wniosku, o jaki zakres prawa pomocy wnosi. Czy wnosi, jak w piśmie procesowym z dnia 1 sierpnia 2016 r. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w zakresie wpisu sądowego od skargi, czy o zwolnienie od kosztów sądowych w całości, czy także o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, w osobie adwokata lub radcy prawnego. Wezwanie zawierało pouczenie, że brak odpowiedzi na nie w terminie 7 dni od dnia jego otrzymania, spowoduje przyjęcie przez referendarza sądowego, że skarżąca wnosi tak jak w ww. piśmie, o zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie wpisu od skargi. Jednocześnie działając na podstawie art. 255 P.p.s.a., mając na względzie zasadę szybkości i ekonomii postępowania sądowego, referendarz sądowy wezwał skarżącą w terminie 14 dni od dnia otrzymania niniejszego wezwania do złożenia wyjaśnień i dokumentów, tj. - jakiej wysokości są koszty utrzymania jej domu poprzez nadesłanie rachunków lub oświadczenia o ich wysokości za energię elektryczną, wodę itp., - przedłożenie wyciągów z posiadanych przez nią i wszystkich członków jej gospodarstwa domowego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 3 miesięcy, to jest czerwca, lipca i sierpnia 2016 r. - zaświadczeń o zarejestrowaniu się jej synów, jako osoby bezrobotne, a także czy pobierają świadczenia z tytułu zasiłku dla bezrobotnych i w jakiej wysokości (wyjaśniono, że nie trzeba ich przesyłać, jeśli wysokość świadczeń potwierdzą nadesłane wydruki z rachunków bankowych), - wskazanie, czy posiada ona lub członkowie jej gospodarstwa domowego, zasoby pieniężne (oszczędności, papiery wartościowe itp.), podając ich wysokość nominalną, - wskazanie, czy posiada ona lub członkowie jej gospodarstwa domowego przedmioty wartościowe o wartości powyżej 3000 euro, czyli 12000 zł, - jakiej marki, rocznika i wartości rynkowej są posiadane przez nią ciągniki, przyczepy, a także nadesłanie kopii ich dowodów rejestracyjnych, - wskazanie rodzaju i wartości posiadanego sprzętu rolniczego, jeśli jest danej marki, to o wskazanie jej i roku produkcji sprzętu, - z jakiego tytułu spłaca ona kredyty, a także wykazanie, jaki jest aktualny ich stan, poprzez przedłożenie dokumentów na tę okoliczność, - przedłożenie aktualnego zaświadczenia wydanego we właściwym urzędzie gminy o dochodowości jej gospodarstwa rolnego, - wskazanie, czy jej córka pobiera stypendia na uczelni, lub np. zapomogi poprzez przedłożenie zaświadczenia, co ich wysokości lub o ich nie pobieraniu, Wezwanie to zawierało pouczenie, ze niezastosowanie się do niego w zakreślonym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Skarżąca pismem z dnia 26 września 2016 r. (data nadania w placówce pocztowej w dniu 28 września 2016 r.), wyjaśniła, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Pismem z dnia 30 września 2016 r. (data nadania w placówce pocztowej w dniu 3 października 2016 r.) uzupełniła dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy przez złożenie wyjaśnień i dokumentów. Przesłała decyzję o wymiarze podatku rolnego w 2016 r. wraz z decyzją o odroczeniu jego płatności, z uwagi na klęskę suszy i zaciągnięte kredyty, powodujące przejściowe trudności w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, protokół oszacowania zakresu i wysokości szkód w gospodarstwie rolnym z powodu suszy, wezwanie do zapłaty z dnia 14 września 2016 r., kwoty 17.758 zł z tytułu kredytu w A, wypowiedzenie umowy kredytu z B w [...], z dnia 6 maja 2016 r. na kwotę 90.601,83 zł, wyciągi ze swoich rachunków w bankowych za czerwiec 2016 r. i sierpień 2016 r., terminarze spłat dwóch kredytów i jednej pożyczki. Skarżąca przesłała także decyzję z dnia 10 sierpnia 2016 r. o zarejestrowaniu się syna M. M., jako osoby bezrobotnej bez prawa do zasiłku, decyzję z dnia 7 grudnia 2015 r. o utracie statusu osoby bezrobotnej przez syna J. M., z powodu drugiego niestawiennictwa w wyznaczonym przez Powiatowy Urząd Pracy w [...] w terminie, bez uzasadnionej przyczyny, zaświadczenie z dnia 19 sierpnia 2016 r., o niepobieraniu przez córkę A. M. stypendium z uczelni, potwierdzenie przekazania obiektu objętego działaniem ratowniczym z dnia 30 czerwca 2016 r. przez Komendę Powiatową Straży Pożarnej w [...] po pożarze instalacji elektrycznej, dowody rejestracyjne ciągnika rolniczego rok produkcji 2006 i przyczepy rolniczej rok produkcji 2011. Skarżąca w piśmie z dnia 30 września 2016 r. podała, że koszt utrzymania jej domu to miesięcznie 300 zł, nie uzyska żadnych zaświadczeń z urzędów gmin i banków, bez wykonania opłat, a na tę chwilę nie posiada na to pieniędzy, w związku z bardzo trudną sytuacją finansową swoją i swojego gospodarstwa, stwierdziła, że posiada następujący sprzęt rolniczy: pług obracany, rok. prod. 2010 r., wartości 30.000 zł, bronę talerzową rok prod. 2005, wartości 20.000 zł, opryskiwacz rok prod. 2002, wartości 30.000 zł, siewnik rok. prod. 2008, wartości 50.000 zł. Po uzyskaniu powyższych wyjaśnień i dokumentów, orzekający, ponownie wezwał skarżącą w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania, działając na podstawie art. 255 P.p.s.a., do złożenia kolejnych wyjaśnień i dokumentów, tj. - wyjaśnienie poprzez złożenie oświadczeń, na jaki cel zostały zaciągnięte wskazane we wniosku kredyty, - wyjaśnienie, z jakiego tytułu przelewana były kwota 1.300 zł z jej konta bankowego na konto bankowe M. M.-C, w dniu 26 września 2016 r., - wyjaśnienie, z jakiego tytułu otrzymała w dniu 22 sierpnia 2016 r., na swoje konto bankowe kwotę 3.507 zł, przelaną z konta bankowego A. M., w dniu 20 sierpnia 2016 r. - wobec powyższych operacji pomiędzy rachunkami poszczególnych członków rodziny, przedłożenie wyciągów z posiadanych przez nią i wszystkich członków jej gospodarstwa domowego rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich 3 miesięcy, to jest czerwca, lipca i sierpnia 2016 r., mogą to być wydruki z Internetu, obrazujących stan tych kont i dokonywane na nich operacje finansowe, - aktualnego zaświadczenia o zarejestrowaniu się syna J. M., jako osoby bezrobotnej. Wezwanie to zawierało pouczenie, że niezastosowanie się do niego w zakreślonym 7 – dniowym terminie, może być uznane za niewykazanie spełniania przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy i skutkować jego odmową. Skarżąca odpowiedziała na wezwanie pismem, wysłanym w dniu 31 października 2016 r., wyjaśniła w nim, że kredyty zaciągnęła na zakup maszyn rolniczych oraz w celu wsparcia się w prowadzeniu gospodarstwa rolnego. Oświadczyła także, że będąc w BIK-u nie mogła wesprzeć się kolejnym kredytem, a susza bardzo obniżyła jej dochód z gospodarstwa, wówczas jej syn M. wsparł jej działalność, biorąc kredyt na siebie, przy czym spłaca go skarżąca, na razie tylko w zakresie odsetek i kwota na rachunku bankowym jest właśnie z tego tytułu. Oświadczyła też, że jej konto jest zablokowane przez komornika i jest zmuszona przelewać dochody na konto córki, a ona wówczas przelewa je na poczet jej zobowiązań. Nie może wykonać wydruku internetowego, ponieważ w domu miała pożar i nie posiada urządzeń do wykonania powyższych czynności. Załączyła także aktualne zaświadczenie z dnia 26 października 2016 r. o zarejestrowaniu się syna J. M., jako bezrobotnego, bez prawa do zasiłku. Działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., zważono, co następuje: Skarżąca wniosła o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez całkowite zwolnienie jej od kosztów sądowych. W przywołanej wyżej ustawie Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.", przewidziana została instytucja procesowa prawa pomocy, której istota przejawia się w tym, że obejmuje ona zwolnienie strony od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 244 § 1 P.p.s.a.). Przez koszty sądowe rozumieć należy przy tym opłaty sądowe (czyli wpis sądowy i opłatę kancelaryjną) oraz zwrot wydatków. Przesłanki udzielenia osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym określone są w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowiąc, że przyznanie tego prawa następuje wówczas, gdy osoba wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy więc dokonać oceny kosztów utrzymania koniecznego strony w stosunku do jej stanu majątkowego i w stosunku do kosztów sądowych, jakie są wymagane od strony na podstawie przepisów prawa. W niniejszym przypadku istotne jest, więc ustalenie wpierw kosztów sądowych ciążących na skarżącej, a następnie dokonanie oceny możliwości poniesienia tychże kosztów, w odniesieniu do jej sytuacji materialnej. Skarżąca na obecnym etapie postępowania sądowego jest zobowiązana do uiszczenia stosunkowego wpisu sądowego od skargi w kwocie 618 zł, stosownie do § 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz.U. Nr 221, poz. 2193, z późn. zm.). Ewentualne opłaty, jakie mogą powstać dla skarżącej na dalszym etapie postępowania, to opłata kancelaryjna w kwocie 100 zł za odpis wyroku wraz z uzasadnieniem, stosownie do § 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości opłat kancelaryjnych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz.U. Nr 221, poz. 2192) oraz wpis od skargi kasacyjnej, który w sprawie wynosiłby 309 zł stosownie do § 3 powołanego już wyżej rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Skarżącej oświadczyła, że tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem i trójką dzieci. Wskazała w formularzu wniosku, że dochód roczny jej rodziny to kwota 180.000 zł, ale składają się na niego także dopłaty unijne, które są rekompensatą do produkcji rolnej. Skarżąca nie określiła jednocześnie wysokości uzyskanych dopłat. Jak natomiast ustalił straszy referendarz sądowy, który wydał w dniu 26 lipca 2016 r. postanowienie o przyznaniu prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie o sygn. akt II SA/Op 133/16 w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Opolu z dnia 28 grudnia 2015 r., nr [...] w przedmiocie przyznania płatności rolnośrodowiskowej w pomniejszonej wysokości, na podstawie znajdującego się w aktach sprawy odpisu decyzji o przyznaniu płatności za 2015 r. (decyzja z dnia 7 marca 2016 r. w aktach sądowych o sygn. akt II SA/Op 133/16), wyniosły one 111.186,84 zł. Skarżąca podała, że na własność posiada [...] ha gruntów, ale powierzchnia uprawnianych przez nią gruntów jest większa, gdyż dochodzi do niej w sumie [...] ha gruntów dzierżawionych. Według art. 18 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym (Dz.U. z 2016 r., poz. 617), dochód z gospodarstwa rolnego wylicza się przyjmując za podstawę wielkość posiadanych gruntów w ha przeliczeniowych, tj. w przypadku skarżącej 86 ha przel. Zgodnie z obecnie obowiązującym obwieszczeniem Prezesa GUS z dnia 23 września 2015 r. w sprawie wysokości przeciętnego dochodu z pracy w indywidualnych gospodarstwach rolnych z 1 ha przeliczeniowego w 2014 r. (MP z 2015 r., poz.861), dochód ten wyniósł 2.506 zł. Stąd dochód z posiadanych gruntów rolnych, obliczony na podstawie przywołanych przepisów uznać należało za kształtujący się na poziomie 215.516 zł rocznie, tj. 17.959,60 zł miesięcznie (86 ha przel. x 2.506 zł = 215.516 /dochód roczny/: 12 miesięcy = 17.959,60 zł). Wartość tę potwierdza średni przychód gospodarstwa skarżącej z trzech ostatnich lat, podany w protokole oszacowania szkód, w którym wskazano kwotę 228.407,02 zł. W protokole tym wskazuje się na kwotę obniżenia przychodu w 2015 r. w wyniku wystąpienia suszy, tj. o 128.538,04 zł, przyjmując tym samym uzyskany przychód w 2015 r. na poziomie 99.868,98 zł, co daje po uśrednieniu uzyskanych dopłat kwotę 9.965,85 zł miesięcznie. Skarżąca ponosi wydatki na bieżące utrzymanie domu w wysokości 300 zł miesięcznie, należności z tytułu podatku w kwocie 1.100 miesięcznie, ale większość dochodu pochłaniają raty kredytów, których skarżąca nie jest w stanie wszystkich spłacać. Obecnie skarżąc korzysta z odroczenia płatności podatku rolnego z uwagi na przejściowe trudności w gospodarstwie rolnym, wywołane suszą w 2015 r. oraz zaciągniętym kredytami. W ocenie orzekającego przedstawiona sytuacja materialna i bytowa skarżącej, daje podstawę do przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie jej od wpisu sądowego od skargi wynoszącego 618 zł w całości i oddalenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych w pozostałym zakresie. Należy w tym miejscu zauważyć, że jak wskazuje sama skarżąca, obecnie w 2016 r. plony były dobre, ale ceny za nie są niskie. Skarżąc dowodzi także, że wpadła w pułapkę kredytową, a jej dorośli synowie są bezrobotni. Dodatkowo poniosła straty w związku z wywołanym uderzeniem pioruna pożarem instalacji elektrycznej. Orzekający, pomimo przyjętego w orzecznictwie poglądu, że sam fakt spłaty zaciągniętych kredytów nie stanowi przesłanki do zwolnienia od kosztów sądowych, a spłata zobowiązań z tytułu kredytów bankowych nie korzysta z pierwszeństwa zaspokojenia przed należnościami publicznoprawnymi, ponieważ zaciągnięte przez stronę kredyty świadczą bowiem o jego zdolnościach płatniczych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 czerwca 2005 r., sygn. akt II GZ 56/05, nieopubl.), wziął jednakże pod uwagę pozostałe, wskazane wyżej okoliczności odnośnie sytuacji majątkowej skarżącej i jej rodziny. Oceniając je uznał, że skarżąca wykazała, że ona i jej rodzina mają przejściowe trudności finansowe, i obecnie uzasadnia to zwolnienie jej z wpisu sądowego od skargi i poprzez to zapewnienie jej dostępu do drogi sądowej. Podejmując taką decyzję, kierował się także innym wyrażonym w orzecznictwie poglądem, zgodnie którym obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 października 2014 r., sygn. akt II FZ 1468/14, Lex nr 1549447). Pogląd ten dodatkowo przemawiał za przyznaniem skarżącej prawa pomocy w zakresie zapewniającym jej aktualnie dostęp do drogi sądowej w związku z przejściowymi trudnościami finansowymi. Przychodzi, więc zauważyć, że obecne zwolnienie skarżącej z wpisu, w ocenie orzekającego, da jej czas odpowiedni na zebranie środków na ewentualne dalsze koszty postępowania. Nie można, bowiem nie zauważyć, że synowie skarżącej posiadają możliwości zarobkowe, a sama skarżąca dysponuje sporym majątkiem, przede wszystkim w postaci własności [...] hektarowego gospodarstwa rolnego. Ponadto przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek większym zakresie wymagałoby w ocenie orzekającego nadesłania przez skarżącą wyciągów rachunków bankowych wszystkich członków jej gospodarstwa, których obecnie jak podała nie jest w stanie przesłać wobec przejściowych trudności finansowych, w celu ich szczegółowej analizy. Wymagałoby to także wyjaśnienia przez skarżąca kwestii zajęcia jej konta bankowego przez komornika, na okoliczność tę, bowiem również nie przesłała żadnego potwierdzającego ją dokumentu. Dodatkową informacją, która wymagałaby ustalenia, gdyby skarżąca chciała przyznania prawa pomocy w większym zakresie, jest wartość, za jaką udało jej się obecnie sprzedać uzyskane w 2016 r., plony, także kwestia wykorzystania możliwości zarobkowych przez jej synów, którzy w ocenie orzekającego, mogliby podjąć chociażby czasowe zajęcia zarobkowe i wspomóc w ten sposób budżet rodziny. Wobec powyższego referendarz sądowy działając na zasadzie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 P.p.s.a., orzekł o przyznaniu skarżącej prawa pomocy w zakresie określonym w sentencji.