II SO/Op 32/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym : Przewodniczący : Sędzia WSA Ewa Janowska po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy wniosku J. M. o przyznanie prawa pomocy w sprawie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 3 marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie specjalnego zasiłku opiekuńczego na skutek sprzeciwu J. M. na postanowienie referendarza sądowego z dnia 30 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SO/Op 32/14 o odmowie przyznania prawa pomocy postanawia: 1) przyznać J. M. prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata z urzędu, 2) umorzyć postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. J. M., wnioskiem z dnia 1 kwietnia 2014 r. zwróciła się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu o przyznanie prawa pomocy, w związku z wydaną przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu decyzją z dnia 3 marca 2014 r., nr [...]. Domagając się udzielenia pomocy w celu sporządzenia skargi do sądu administracyjnego na ww. decyzję, podniosła, że jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku dla osób bezrobotnych i prowadzącą samodzielnie gospodarstwo domowe. Stwierdziła, że od dnia 2 sierpnia 2013 r. z powodu rezygnacji w podjęciu pracy zarobkowej z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem, zdana jest wyłącznie na pomoc udzielaną przez organy pomocy społecznej, tj. zasiłek celowy (50 zł w miesiącu lutym 2014 r. i 80 zł w miesiącu marcu 2014 r.) i zasiłek okresowy (151,87 zł w miesiącu lutym 2014 r. i 271 zł w miesiącu marcu 2014 r.). Podniosła, że jej mąż jest osobą trwale, całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji. Z powyższych względów wniosła o przyznanie prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie z urzędu pełnomocnika oraz "wstrzymanie biegu terminu na wniesienie skargi". Dodała, że jest osobą nie posiadającą przygotowania prawniczego, zaś sprawa z uwagi na zawiłość wymaga dogłębnej znajomości prawa, jakiej to wiedzy w tym zakresie wnioskodawczyni brakuje. Wskazała, że jest zainteresowana ustanowieniem takiego pełnomocnika, który "bez sporządzania jakiejkolwiek opinii, jeśli będzie zachodziła taka konieczność, będzie reprezentował interes strony do wyczerpania wszystkich środków odwoławczych". W oświadczeniu o stanie majątkowym podała, że utrzymuje się z zasiłku okresowego i zasiłku celowego, w wysokości podanej wyżej. Wynajmuje mieszkanie socjalne z zasobów Gminy Nysa o powierzchni 29 m², pozbawione ubikacji i łazienki. Pismem z dnia 10 kwietnia 2014 r. referendarz sądowy wezwał wnioskodawczynię w terminie 7 dni, do uzupełnienia wniosku przez złożenie wyjaśnień i dokumentów, tj.: przedłożenie wyciągów z posiadanych przez wnioskodawczynię rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z ostatnich trzech miesięcy; a także do wyjaśnienia czy wnioskodawczyni tworzy wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem, nad którym zgodnie z oświadczeniem zawartym we wniosku, sprawuje opiekę jako nad osobą trwale i całkowicie niezdolną do egzystencji. Zobowiązano ponadto do: przedłożenia specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania koniecznego mieszkania i ich udokumentowania, a także specyfikacji ponoszonych kosztów utrzymania siebie i członków gospodarstwa domowego; wyjaśnienia czy wnioskodawczyni korzysta z pomocy (jest na utrzymaniu) osób trzecich (rodziny), a jeżeli tak – wezwano do wykazania rodzaju i wysokości uzyskiwanej pomocy. Wezwano także wnioskodawczynię, aby w przypadku gdy pozostaje na utrzymaniu osób trzecich – wskazała źródła i wysokość dochodów ww. osób. W odpowiedzi na wezwanie, wnioskodawczyni w piśmie z dnia 19 kwietnia 2014 r. oświadczyła, że nie posiada rachunku bankowego, jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku dla bezrobotnych. Po zawarciu związku małżeńskiego w dniu 2 sierpnia 2013 r., złożyła pisemne zawiadomienie w Powiatowym Urzędzie Pracy w Nysie o niemożności podjęcia pracy z powodu opieki nad mężem, który od grudnia 2000 r. jest uznany za osobę trwale i całkowicie niezdolną do pracy oraz samodzielnej egzystencji, a od 2005 r. na trwałe został zaliczony do znacznego stopnia niepełnosprawności, ze wskazaniem konieczności pomocy ze strony innych osób. Oświadczyła, że z mężem posiadają rozdzielność majątkową, a jedynym źródłem utrzymania wnioskodawczyni są środki z pomocy społecznej. Skarżąca zamieszkuje w lokalu socjalnym, pozbawionym łazienki i ubikacji oraz instalacji gazowej, którego koszty utrzymania kształtują się na poziomie 89,44 zł miesięcznie. Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił J.M. prawa pomocy. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie referendarz wskazał, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., J.M. powinna wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Referendarz wskazał także, że przywołane regulacje są przejawem intencji ustawodawcy, który tworząc instytucję prawa pomocy miał na celu umożliwienie dochodzenia słusznych praw przed sądem, osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Referendarz podkreślił jednak, powołując się na utrwalony w orzecznictwie sądowoadministracyjnym pogląd (postanowienie NSA z dnia 11 czerwca 2013 r., sygn. akt II OZ 442/13, postanowienie z dnia 8 kwietnia 2013 r., sygn. akt I FZ 70/13, CBOiIS, obydwa dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach, www.cbois.nsa.gov.pl), że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Nie w każdym bowiem przypadku brak pełnomocnika reprezentującego stronę, stanowi ograniczenia prawa do sądu. Prawo do sądu nie ma bowiem charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Referendarz podniósł, że rozpoznający wniosek decydując o udzieleniu (bądź odmowie) stronie prawa pomocy zobowiązany jest więc przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 P.p.s.a., a więc brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. W tym aspekcie referendarz sądowy powinien wziąć pod uwagę, w szczególności aktualne stadium postępowania, dotychczasowy sposób postępowania strony przed sądem, konieczność posiadania szczególnych uprawnień przy wykonywaniu czynności procesowych. Oceniając sytuację bytową wnioskodawczyni referendarz uznał, że J. M. dysponuje dochodem z tytułu renty, gwarantującym jej zapewnienie podstawowych potrzeb życiowych, korzysta także ze świadczeń pomocy społecznej. Sama wnioskodawczyni nie jest osobą nieporadną życiową, na co wskazuje obszerna, logiczna i częsta korespondencja z organami pomocy społecznej i sądem. Nie ma także żadnego problemu z formułowaniem swoich żądań, posługuje się także wymaganymi formularzami. Tym samym, w ocenie referendarza, odmowa ustanowienia J. M. pełnomocnika z urzędu nie wpłynęłaby ograniczająco na jej prawo do sądu, ponadto wnioskodawczyni jest ustawowo zwolniona od uiszczania kosztów sądowych w tym postępowaniu, a na obecnym jego etapie, udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny. Referendarz wskazał ponadto, że do sporządzenia skargi do sądu administracyjnego, czy sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego nie jest bowiem wymagany tzw. przymus adwokacko-radcowski, a J. M. skargi do tut. Sądu i sprzeciwy, samodzielnie już sporządzała. Ponadto, powołując się na przepis 134 § 1 P.p.s.a., referendarz wskazał, że Sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej, a stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego, ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Odpis postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania J. M. prawa pomocy, został doręczony wnioskodawczyni w dniu 13 maja 2014 r., a pismem procesowym złożonym osobiście w siedzibie tut. Sądu w dniu 19 maja 2014 r., J. M. wniosła sprzeciw na ww. orzeczenie. W sprzeciwie J. M. domaga się zmiany zaskarżonego postanowienia w całości, bądź ewentualnie uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zarzuciła referendarzowi nieprawidłową ocenę jej sytuacji materialnej, która w pełni wykazała, że jest osobą biedną, żyje w ubóstwie, nie dysponuje majątkiem. W jej ocenie, przyznanie prawa pomocy powinno nastąpić na podstawie informacji, które przedstawiła strona, tj. zaświadczenia z zakładu pracy lub zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy czy Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zarzuciła referendarzowi, że "jeżeli brak jest jakichkolwiek udokumentowanych rzeczowo dowodów, nie można podnosić argumentacji, iż strona skarżąca dysponuje jakimś sprzętem do pisania, albowiem jest to ingerencja w prywatne życie strony skarżącej, zakazującej jej utrzymywania jakichkolwiek kontaktów z mężem oraz kontaktów towarzyskich ze znajomymi i rodziną i uzyskiwania pomocy w redagowaniu i sporządzaniu pism". Zdaniem wnioskodawczyni, spełnia ona przesłanki ustawowe gwarantujące przyznanie jej prawa pomocy, na poparcie czego przywołała orzeczenia sądowoadministracyjne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, zważył co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) - zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W niniejszej sprawie J. M. wniosła sprzeciw na postanowienie referendarza sądowego z dnia 30 kwietnia 2014 r. ustawowym terminie siedmiu dni, a więc postanowienie to utraciło moc, a wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd. Sąd zważył zatem, że zgodnie z art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Wniosek ten jest wolny od opłat sądowych. Według art. 244 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sadowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Rozpoznając wniosek trzeba zauważyć, że postanowienie, które ma zamiar zaskarżyć strona dotyczy świadczeń z pomocy społecznej. Na podstawie art. 239 pkt 1 lit a P.p.s.a. strona postępowania z zakresu pomocy społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Wobec tego postępowanie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jako bez przedmiotowe na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 P.p.s.a. Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika natomiast, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy, jakkolwiek ma gwarantować realizację prawa strony do sądu, to jednak stanowi wyłom od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, zamieszczone w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, adres strony https://cbois.nsa.gov.pl/cbois, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tych też względów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, zamieszczone w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, adres strony https://cbois.nsa.gov.pl/cbois). Z reguły podnosi się, że zwolnienie od kosztów sądowych możliwe jest zatem wyjątkowo, w przypadku osób bezrobotnych, bez majątku, żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt II FZ 545/09, zamieszczone w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Ponadto zaznaczyć należy, że z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że to na podmiocie ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni nie ma żadnego majątku nieruchomego, oszczędności, czy cennych ruchomości i uzyskuje jedynie dochód z tytułu świadczeń pomocy społecznej, który w miesiącu marcu 2014 r. wyniósł 351 zł. Z jej oświadczenia wynika ponadto, że wynajmuje mieszkanie socjalne z zasobów Gminy Nysa o powierzchni 29 m², pozbawione ubikacji i łazienki, którego koszty miesięcznego utrzymania kształtują się na poziomie 89,44 zł. W związku z powyższymi ustaleniami, mając na uwadze sytuację majątkową wnioskodawczyni Sąd ocenił, że może ona mieć trudności z wygospodarowaniem środków na opłacenie pełnomocnika z urzędu, bez uszczerbku swojego koniecznego utrzymania, a zatem spełnia przesłankę do przyznania jej prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd postanowił w związku z tym przyznać wnioskodawczyni prawo pomocy w tym zakresie i ustanowić dla niej pełnomocnika z urzędu. Wobec tego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu na podstawie art. 260 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a, orzekł jak w sentencji.