II SO/Op 34/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu w składzie następującym : Przewodniczący : Sędzia WSA Elżbieta Kmiecik po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 2014 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi T. R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 31 marca 2014 r., nr [...] w przedmiocie prawa pomocy w sprawie usług opiekuńczych na skutek sprzeciwu T. R. na postanowienie referendarza sądowego z dnia 30 kwietnia 2014 r., sygn. akt II SO/Op 34/14 o odmowie przyznania prawa pomocy postanawia: 1) przyznać T. R. prawo pomocy w zakresie częściowym przez ustanowienie adwokata z urzędu, 2) umorzyć postępowanie w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 7 T. R. wnioskiem z dnia 14 kwietnia 2014 r. wystąpił do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu o przyznanie prawa pomocy. Z akt sprawy wynika, że T. R. domaga się udzielenia pomocy w związku z wydanym przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Opolu postanowieniem z dnia 31 marca 2014 r., nr [...], (doręczonym w dniu 11 kwietnia 2014 r.) przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika, który udzieli mu pomocy w celu sporządzenia profesjonalnej skargi na ww. postanowienie. Uzasadniając swoje żądanie wnioskodawca wskazał na złą sytuację finansową, spowodowaną całkowitą jego niezdolnością do pracy zarobkowej i samodzielnej egzystencji, a także niskim dochodem, który stanowi jedynie renta inwalidzka. Wnioskodawca przestawił także schorzenia na które cierpi i które stanowiły podstawę przyznania mu renty. Podniósł także, że pobierane świadczenie rentowe uniemożliwia mu pokrycia wszystkich niezbędnych wydatków, w tym opłat za media lokalowe, do tego stopnia, że wobec wnioskodawcy orzeczona została eksmisja. Oświadczył, że zadłużenie mieszkania wynosi 40.000 zł. Wnioskodawca podkreślił, że niezbędna jest mu pomoc fachowego pełnomocnika w celu wniesienia profesjonalnie sporządzonego sprzeciwu z powołaniem się na orzecznictwo NSA, SN czy Trybunału Konstytucyjnego, w którym to sprzeciwie będzie wytłumaczone kiedy i na jakich warunkach jest wypłacany dodatek mieszkaniowy, do jakiego wnioskodawca nie ma prawa. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że jest osobą samotnie gospodarującą; posiada mieszkanie spółdzielczo – lokatorskie o powierzchni 35,70 m²; jedynym źródłem jego utrzymania jest renta inwalidzka z ZUS i dodatek pielęgnacyjny w łącznej wysokości 1.241,37 zł miesięcznie. Wnioskodawca nie wskazał żadnych innych źródeł dochodu, ani składników majątkowych będących jego własnością. Dodał natomiast, że ze świadczenia netto wypłacanego przez ZUS, po potrąceniach, musi utrzymać siebie, dokonać zakupu artykułów żywnościowych z uwzględnieniem diety cholesterolowej, sporządzić ciepły posiłek, opłacić czynsz, energię elektryczną, gaz, telefonu i Internet, leki, środki czystości i higieny osobistej, bieliznę, odzież i obuwie, koszty rehabilitacji kończyn górnych i dolnych oraz konsultacji specjalistycznych. T. R. we wniosku zwrócił się ponadto o "wstrzymanie biegu sprawy do czasu ustanowienia pełnomocnika". Do akt sprawy dołączył zaświadczenie z dnia 5 marca 2014 r. wydane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Inspektorat w [...], z którego wynika, że skarżący pobiera rentę z tytułu niezdolności do pracy od 29 września 1988 r. na stałe, a wysokość świadczenia kształtowała się na poziomie 1.018,32 zł brutto plus dodatek pielęgnacyjny w wysokości 203,50 zł w miesiącu lutym 2014 r. oraz 1.034,61 zł brutto w miesiącu marcu 2014 r. plus dodatek pielęgnacyjny w wysokości 206,76 zł. W miesiącu lutym 2014 r. z ww. świadczenia potrącono: 453,09 zł z tytułu alimentów bieżących, 58 zł – zaliczka na podatek, 91,65 zł – składka na ubezpieczenie zdrowotne; kwota netto to 619,08 zł. W miesiącu marcu 2014 r. z ww. świadczenia potrącono: 459,27 zł z tytułu alimentów bieżących, 60 zł – zaliczka na podatek, 93,11 zł – składka na ubezpieczenie zdrowotne; kwota netto to 628,99 zł. Z urzędu jest Sądowi znane ponadto, że T. R. w sprawie II SO/Op 22/13 oświadczył, że na wydatki lokalowe przeznacza średniomiesięcznie ok. 220 zł (100 zł opłata za energię; za gaz – 60 zł; za telefon oraz Internet – 94 zł); na leki - ok. 50 zł, przy czym wielu recept nie realizuje z powodu braku funduszy i jest zadłużony także u znajomych. Postanowieniem z dnia 30 kwietnia 2014 r. referendarz sądowy odmówił T. R. przyznania prawa pomocy. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie referendarz wskazał, że stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., T. R. powinien wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Referendarz stwierdził także, iż obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Nie w każdym bowiem przypadku brak pełnomocnika reprezentującego stronę, stanowi ograniczenia prawa do sądu. Prawo do sądu nie ma bowiem charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. Referendarz podniósł, że rozpoznający wniosek decydując o udzieleniu (bądź odmowie) stronie prawa pomocy zobowiązany jest więc przede wszystkim kierować się przesłankami z art. 246 § 1 P.p.s.a., a więc brakiem jakichkolwiek środków na pokrycie kosztów sądowych, ale również odnośnie wniosku o przyznanie pełnomocnika procesowego z urzędu, powinien uwzględnić procesową konieczność jego powołania. Oceniając, w tym aspekcie sytuację bytową wnioskodawcy referendarz uznał, że T. R. dysponuje dochodem z tytułu renty, gwarantującym mu zapewnienie podstawowych potrzeb życiowych, korzysta także ze świadczeń pomocy społecznej. Sam wnioskodawca nie jest osobą nieporadną życiową, na co wskazuje obszerna, logiczna i częsta korespondencja z organami pomocy społecznej i sądem. Nie ma także żadnego problemu z formułowaniem swoich żądań, posługuje się bowiem wymaganymi formularzami, a w latach 2004 – 2013 złożył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu, osiemdziesiąt osiem skarg na decyzje z zakresu pomocy społecznej. Odmowa zatem ustanowienia T. R. pełnomocnika z urzędu nie wpłynęłaby ograniczająco na jego prawo do sądu, ponadto skarżący jest ustawowo zwolniony od uiszczania kosztów sądowych w tym postępowaniu, a na obecnym jego etapie, udział fachowego pełnomocnika nie jest niezbędny. Referendarz wskazał ponadto, że do sporządzenia skargi do sądu administracyjnego, czy sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego nie jest bowiem wymagany tzw. przymus adwokacko-radcowski, a T. R. skargi do tut. Sądu i sprzeciwy, samodzielnie już sporządzał. Ponadto, powołując się na przepis 134 § 1 P.p.s.a., referendarz wskazał, że Sąd rozpoznaje sprawę w jej granicach niezależnie od zawartych w skardze wniosków i zarzutów oraz powołanej podstawy prawnej, a stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego, ma obowiązek udzielania potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych i pouczeń o skutkach prawnych tych czynności oraz skutkach zaniedbań (art. 6 P.p.s.a.). Podkreślił także, że podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny, który w postanowieniach z dnia 4 marca 2014 r. (sygn. akt I OZ 133/14, I OZ 134/14 i I OZ 135/14) tak też ocenił prawo skarżącego do sądu. Odpis postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania T. R. prawa pomocy, został doręczony wnioskodawcy w dniu 13 maja 2014 r. Pismem procesowym złożonym osobiście w tut. Sądu w dniu 19 maja 2014 r., T. R. wniósł sprzeciw na ww. orzeczenie i domagał się w nim zmiany zaskarżonego postanowienia w całości, bądź ewentualnie uchylenia zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia. Zarzucił referendarzowi nieprawidłową ocenę jego sytuacji materialnej wnioskodawcy, który w pełni wykazał, że jest osobą biedną, żyje w ubóstwie, nie dysponuje majątkiem, jest osobą nie posiadającą wykształcenia, trwale niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji na skutek doznanego pobicia, oficjalnie przez funkcjonariusza MO, a nieoficjalnie – SB. Zdaniem wnioskodawcy, spełnia on przesłanki ustawowe gwarantujące przyznanie mu prawa pomocy, na poparcie czego przywołał orzeczenia sądowoadministracyjne. T. R. odnosząc się do argumentacji referendarza o braku nieporadności wnioskodawcy w formułowaniu pism sądowych, podniósł, że posiadanie przez niego komputera, drukarki, stosownych formularzy i internetu nie jest przestępstwem. Zarzucił, że referendarz przyjął, iż wnioskodawca mając wykształcenie zawodowe jest "osobą prawną mającą pełną zdolność procesową do wnoszenia wszelkich pism procesowych do wszystkich organów, do jakich mają wyłącznie osoby z wykształceniem prawniczym lub instytucje czy wymienione w ustawie podmioty gospodarcze". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, zważył co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.) - zwanej dalej w skrócie: "P.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. W niniejszej sprawie T. R. wniósł sprzeciw na postanowienie referendarza sądowego z dnia 30 kwietnia 2014 r. w ustawowym terminie siedmiu dni, a więc postanowienie to utraciło moc, a wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy podlegał rozpoznaniu przez Sąd. Zgodnie z art. 243 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Wniosek ten jest wolny od opłat sądowych. Według art. 244 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 245 § 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślenia w sprawie wymaga to, że postanowienie, które strona ma zamiar zaskarżyć skargą dotyczy świadczeń z pomocy społecznej. Na podstawie art. 239 pkt 1 lit a P.p.s.a. strona postępowania z zakresu pomocy społecznej nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Wobec tego postępowanie o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, jako bezprzedmiotowe na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 P.p.s.a. należało umorzyć. Z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Instytucja prawa pomocy, jakkolwiek ma gwarantować realizację prawa strony do sądu, to jednak stanowi wyłom od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych (art. 84 Konstytucji RP). W postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04, zamieszczone w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, adres strony https://cbois.nsa.gov.pl/cbois, Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od wyżej określonego konstytucyjnego obowiązku. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tych też względów w orzecznictwie sądowym prezentowane jest stanowisko, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa (postanowienie NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., sygn. akt OZ 862/04, zamieszczone w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, adres strony https://cbois.nsa.gov.pl/cbois). Z reguły podnosi się, że zwolnienie od kosztów sądowych możliwe jest zatem wyjątkowo, w przypadku osób bezrobotnych, bez majątku, żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt II FZ 545/09, zamieszczone w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Ponadto zaznaczyć należy, że z treści art. 246 § 1 P.p.s.a. wynika, że to na podmiocie ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przenosząc powyższe na grunt przedmiotowej sprawy stwierdzić należało, że z akt sprawy wynika, że wnioskodawca nie ma żadnego majątku nieruchomego, oszczędności, czy cennych ruchomości i uzyskuje jedynie dochód z renty, i to w niepełnej wysokości, wspomagając się środkami uzyskiwanymi z pomocy społecznej. Wnioskodawca przedłożył do akt sprawy, zaświadczenie z ZUS z dnia 14 stycznia 2014 r., że otrzymuje on emeryturę w kwocie 1221,81 zł miesięcznie, ale z tego do wypłaty pozostaje mu 619,08 zł. Złożył także aktualne rachunki za gaz na kwotę 51,86 zł miesięcznie, za światło na kwotę średnio 69 zł miesięcznie, za czynsz 384,31 zł miesięcznie. W związku z powyższymi ustaleniami, mając na uwadze sytuację majątkową wnioskodawcy oraz jego zły stan zdrowia, Sąd ocenił, że może on mieć trudność z wygospodarowaniem środków na opłacenie pełnomocnika z urzędu, bez uszczerbku swojego koniecznego utrzymania, a zatem spełnia przesłankę do przyznania mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd postanowił w związku z tym przyznać wnioskodawcy prawo pomocy w tym zakresie i ustanowić dla niego pełnomocnika z urzędu. Wobec tego, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu na podstawie art. 260 i art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a, orzekł jak w sentencji. ----------------------- 2