I SA/Po 1428/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elwira Brychcy (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Nikodem Asesor sądowy WSA Szymon Widłak Protokolant st. sekr. sąd. Agnieszka Ratajczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 stycznia 2009r. sprawy ze skargi BS na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] . nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego I. uchyla zaskarżone postanowienie i poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia [...] nr [...]; II. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz skarżącego kwotę [...] zł ( [...] złotych 00/100 ) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego; III. stwierdza, że postanowienia wymienione w punkcie I nie podlegają wykonaniu do dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku. /-/ S. Widłak /-/ E. Brychcy /-/ K. Nikodem Naczelnik Urzędu Skarbowego w Ś. postanowieniem z dnia [...]odmówił umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec B.S. na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] wystawionego przez Burmistrza Miasta J. Uzasadniając powyższe postanowienie organ egzekucyjny podał, że tytuł wykonawczy nr [...] obejmował grzywnę w wysokości 150 zł nałożoną w dniu 22 maja 2006r. przez Straż Miejską w J. w drodze mandatu karnego kredytowanego. W celu wyegzekwowania zaległości objętych przedmiotowym tytułem wykonawczym Naczelnik Urzędu Skarbowego w Ś. zawiadomieniem z dnia 06.06.2007r. nr [...] dokonał zajęcia wierzytelności podatnika z tytułu nadpłaty w podatku dochodowym za 2006r w wysokości 46,00 zł. Wraz z zawiadomieniem o zajęciu strona w dniu 08.06.2007r. otrzymała odpis tytułu wykonawczego. Kolejnego zajęcia w kwocie 113,00 zł. dokonano z tytułu nadpłaty w podatku dochodowym za 2007r. w dniu 16.04.2008r. Organ egzekucyjny wskazał, że w dniu 26.05.2008r. B. S. powołując się na art. 45 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji złożył do Naczelnika Urzędu Skarbowego w Ś. wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego oraz odstąpienie od wszystkich czynności egzekucyjnych. Nadmieniono, iż wcześniej tj. po zajęciu nadpłaty w podatku dochodowym za 2006r. zobowiązany także kwestionował wymagalność obowiązku objętego tytułem wykonawczym. Z uwagi na powyższe oraz na treść art. 45 w/w. ustawy Naczelnik Urzędu Skarbowego w Ś. wystąpił do wierzyciela o zajęcia stanowiska w przedmiotowej sprawie. W dniu [...] Burmistrz J. wydał postanowienie nr [...], w którym podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko, stwierdzając brak podstaw do umorzenia postępowania egzekucyjnego i odstąpienia od podjętych czynności wobec zobowiązanego. Pismem z dnia 03.08.2008r. zobowiązany złożył zażalenie na postanowienie z dnia [...] oraz wniósł o umorzenie prowadzonego postępowania egzekucyjnego z uwagi na "brak wymagalności obowiązku stwierdzonego tytułem wykonawczym". B. S. podniósł, że w dniu 22 maja 2006r. strażnik Straży Miejskiej w J. nałożył na niego mandat karny kredytowany nie będąc do tego uprawniony. Zdaniem strony wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 marca 2007r. sygn. akt U1/07 stanowi podstawę do umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec zobowiązanego i powinien być uwzględniony przez organ egzekucyjny w ramach badania, czy egzekwowany obowiązek istnieje. W dniu publikacji wyroku TK, tj. 28 marca 2007r. utraciły bowiem moc przepisy rozporządzenia uprawniające strażników straży gminnych (miejskich) do wykonywania czynności z zakresu kontroli ruchu drogowego w odniesieniu do kierujących pojazdami przekraczających dozwoloną prędkość oraz wykonywania tej czynności przy użyciu urządzeń samoczynnie rejestrujących przekroczenie dozwolonej prędkości. B.S. dla poparcia swojego stanowiska powołał między innymi: wyrok WSA w Gliwicach z dnia 17 marca 2008r. I SA/Ol 918/07 oraz z dnia 09 kwietnia 2008r. nr SA/GI 960/07, a także wyrok WSA w Poznaniu z dnia 23 kwietnia 2008r. sygn. I SA/Po 118/08. W ocenie strony w niniejszej sprawie Naczelnik Urzędu Skarbowego nie był związany stanowiskiem wierzyciela ponieważ "postanowienie o umorzeniu postępowania w przypadkach, których mowa w art. 59 § 1 i 2 ustawy egzekucyjnej, wydaje się nie tylko na żądanie zobowiązanego lub wierzyciela". Dyrektor Izby Skarbowej w P. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Ś. Zdaniem organu odwoławczego Naczelnik Urzędu Skarbowego w Ś. zgodnie z art. 29 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji nie był uprawnionym do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułem wykonawczym w momencie wpływu tytułu do egzekucji, nie był również władny ustalać, czy obowiązek nadal istnieje i jest wymagalny. Według Dyrektora Izby Skarbowej w P. skoro wierzyciel "mając na uwadze treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz treść wyroków Wojewódzkich Sądów Administracyjnych dotyczących mandatów, nie znalazł przesłanek do zmiany stanowiska w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego wówczas nie mógł tego uczynić również Naczelnik Urzędu Skarbowego w Ś. jako organ egzekucyjny realizujący na wniosek wierzyciela nadesłany tytuł wykonawczy." Dyrektor Izby Skarbowej w P. podkreślił, że "nie może mieć miejsca zastosowanie umorzenia w kwestii sporu o wymagalność obowiązku pomiędzy zobowiązanym a wierzycielem". Na wydane przez Dyrektora Izby Skarbowej w P. postanowienie B. S. pismem z dnia 10 października 2008r. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w P. Podtrzymując argumentację zawartą w zażaleniu strona wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia z uwagi na "naruszenie przepisów postępowania oraz przepisu prawa materialnego". Dyrektor Izby Skarbowej w P. po zapoznaniu się z zarzutami zawartymi w skardze podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w P. zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Sądy administracyjne dokonują kontroli legalności działań administracji publicznej zgodnie z art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), poprzez orzekanie w sprawach skarg na akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa. Na podstawie art. 134 powyższej ustawy, w postępowaniu sądowoadministracyjnym obowiązuje zasada oficjalności. Zgodnie z jej treścią sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami oraz powołaną podstawą prawną. Zobowiązany jest jednak do wzięcia z urzędu pod uwagę wszelkich naruszeń prawa, w tym także tych nie podnoszonych w skardze. Granice rozpoznania skargi przez sąd są z jednej strony wyznaczone przez kryterium legalności działań organów podatkowych, a z drugiej strony przez zakaz pogarszania sytuacji prawnej skarżącego (zakaz reformationis in peius). Przedmiotem kontroli Sądu w niniejszej sprawie jest postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w Ś. z dnia [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec B. S. na podstawie tytułu wykonawczego nr [..] wystawionego przez Burmistrza Miasta Ja. Bezsporne w niniejszej sprawie jest to, że w dniu 22 maja 2006r. strażnik Straży Miejskiej w J. nałożył na B.S. mandat karny kredytowany w kwocie 150 zł za przekroczenie dopuszczalnej prędkości w miejscowości G. k. J. Zobowiązany nie uiścił należności wynikającej z przedmiotowego mandatu, dlatego Burmistrz Miasta J. wystawił wobec B. S. tytuł wykonawczy, który następnie skierował do egzekucji administracyjnej prowadzonej przez naczelnika Urzędu Skarbowego w Ś. Pismem z dnia 26 maja 2008r. skarżący wniósł do organu egzekucyjnego o umorzenie prowadzonego postępowania egzekucyjnego z uwagi na treść art. 45 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 19966r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005r. nr 229 poz. 1954). Wymaga zaznaczenia, iż był to już drugi wniosek strony w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego w tej samej sprawie. Po raz pierwszy zobowiązany wystąpił do organu egzekucyjnego z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego w dniu 24 lipca 2007r. Wówczas to, Naczelnik Urzędu Skarbowego w Ś. pismo B. S. błędnie rozpoznał jako zarzuty z art. 33 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji i zwrócił się do wierzyciela o zajęcie stanowiska w przedmiocie zgłoszonego wniosku. Postanowienie wierzyciela, zarówno I jak i II instancji zostało następnie uchylone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 23 kwietnia 2008r. sygn. I SA/Po 118/08. Uzasadniając swoje rozstrzygniecie Sąd stwierdził wówczas, że organ egzekucyjny powinien był żądanie zobowiązanego zawarte w piśmie z dnia 24.07.2007r. rozpoznać na podstawie art. 59 § 1 i 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, zaś wierzyciel nie miał obowiązku ustosunkować się do żądania organu egzekucyjnego w formie postanowienia, gdyż zajęcie stanowiska przez wierzyciela nie jest wymagane w przypadku umorzenia postępowania na podstawie art. 59 § 1 i 2 cyt. ustawy. Poza sporem było również, że wyrokiem z dnia 22 marca 2007 r. sygn. akt U 1/07 opublikowanym w Dzienniku Ustaw z dnia 28 marca 2007 r. (Nr 53, poz. 359) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że § 17 ust. 1 pkt 1 lit. c oraz ust. 2 w zakresie czynności wskazanych w § 17 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 grudnia 2002 r. w sprawie kontroli ruchu drogowego ( Dz. U. z 2003 r. Nr 14, poz. 144 ze zm. ) jest niezgodny z art. 131 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. - Prawo o ruchu drogowym ( Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze zm.) oraz z art. 92 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że z dniem publikacji orzeczenia w Dzienniku Ustaw, zaskarżone przepisy rozporządzenia utracą moc obowiązującą. Trybunał Konstytucyjny nie widział bowiem podstaw, by przedłużać obowiązywania przepisów w sposób jawny i oczywisty godzących w reguły konstytucyjne. Tym samym z dniem 28 marca 2007 r. utraciły moc wymienione w wyroku przepisy rozporządzenia uprawniające strażników straży gminnych (miejskich) do wykonywania czynności z zakresu kontroli ruchu drogowego w odniesieniu do kierujących pojazdami przekraczających dozwoloną prędkość ( § 17 ust. 1 pkt 1 lit. c) oraz wykonywania tej czynności przy użyciu urządzeń samoczynnie rejestrujących przekroczenie dozwolonej prędkości (§ 17 ust. 2). Podobny pogląd co do konstytucyjności wymienionych przepisów wyraził Sąd Najwyższy stwierdzając, że uprawnienia (kompetencje) straży gminnych (miejskich) do kontroli ruchu drogowego w odniesieniu do kierujących pojazdami przekraczającymi dozwoloną prędkość, wynikające z § 17 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 30 grudnia 2002 r. w sprawie kontroli ruchu drogowego ( Dz. U. Nr 14, poz. 144 ze zm.), nie miały umocowania w unormowaniach ustawowych ( tak wyrok SN z dnia 20 marca 2007 r. sygn. akt III KK 488/06 ). Należy wskazać, że wszczęcie egzekucji w niniejszej sprawie nastąpiło przez doręczenie zobowiązanemu tytułu wykonawczego ( art. 26 § 5 pkt 1 ustawy egzekucyjnej ) po ogłoszeniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 marca 2007r. stwierdzającego niekonstytucyjność przepisów rangi podustawowej, uprawniających strażników straży miejskiej do wykonywania czynności z zakresu kontroli ruchu drogowego w przypadku przekroczenia dozwolonej prędkości, a tym samym i nakładania mandatów za takie wykroczenie. Sąd zauważa, że czym innym jest mandat karny i kwestia jego wzruszenia w postępowaniu mandatowym bądź przy zastosowaniu innej procedury, a czym innym wykonalność tego rodzaju rozstrzygnięcia, w sytuacji, gdy funkcjonariusz nakładający mandat karny nie był do tego upoważniony, a okoliczność ta została stwierdzona ostatecznym i powszechnie obowiązującym orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego. Powszechność obowiązywania takiego orzeczenia oznacza między innymi, że podlegają mu wszystkie organy władzy, w tym organy egzekucyjne i organy je nadzorujące, zobowiązane do działania na podstawie przepisów prawa ( art. 6 k.p.a. w zw. z art. 18 ustawy egzekucyjnej ). Organy te orzekają bowiem w oparciu o obowiązującą normę prawną, prawidłowe ustalenie znaczenia tej normy, niewadliwe dokonanie subsumpcji oraz prawidłowe ustalenie następstw prawnych. Jest rzeczą oczywistą, że organ egzekucyjny nie ma prawa kwestionować mandatu karnego nałożonego na daną osobę zgodnie z przepisami prawa obowiązującymi w dacie jego wystawienia. Ściągając ( egzekwując ) należność wynikającą z mandatu karnego i oceniając wymagalność tego obowiązku organ egzekucyjny nie może jednak ignorować orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającego niekonstytucyjność przepisów uprawniających dany organ czy funkcjonariusza do nakładania grzywny w postępowaniu mandatowym. Nie może również nie dostrzegać przepisu art. 190 ust. 4 Konstytucji, który nakazuje, ogólnie rzecz biorąc, eliminację skutków rozstrzygnięcia wydanego na podstawie aktu normatywnego uznanego przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z Konstytucją lub z ustawą. Unicestwienie tych skutków w przypadku prawomocnego orzeczenia sądowego następuje przy zastosowaniu instytucji wznowienia postępowania, a w przypadku ostatecznej decyzji administracyjnej poprzez jej uchylenie. Co do innych rozstrzygnięć może to nastąpić na zasadach i w trybie określonych w przepisach właściwych dla danego postępowania. Postępowaniem takim może być również postępowanie egzekucyjne w administracji, a w szczególności przepisy normujące dopuszczalność wszczęcia i prowadzenia egzekucji. Skoro bowiem prawomocny mandat karny nie jest orzeczeniem sądowym ani decyzją administracyjną, a jego uchylenie może nastąpić wyłącznie w przypadku, gdy grzywnę nałożono za czyn nie będący czynem zabronionym jako wykroczenie i niedopuszczalne jest wznowienie postępowanie, w którym grzywnę tę nałożono, to uznanie za dopuszczalną egzekucję ( ściągnięcie ) należności pieniężnej określonej mandatem karnym, wydanym przez osobę do tego nieuprawnioną, byłoby sprzeczne nie tylko z zasadami państwa prawa, ale i z orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego stwierdzającym niekonstytucyjność norm prawnych przyznających danym podmiotom prawo do nakładania mandatów. Niemożność wzruszenia "prawomocnego" mandatu karnego, nałożonego przez osobę do tego nieuprawnioną, na zasadach i w trybie określonym przepisami ustawy kodeks postępowania w sprawach o wykroczenie, nie oznacza bezwzględnego obowiązku jego egzekucji, a więc prowadzenia czynności regulowanych przepisami ustawy egzekucyjnej. Ustawa ta przewiduje bowiem, że postępowanie egzekucyjne umarza się jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał ( art. 59 § 1 pkt 2 ustawy egzekucyjnej ). Faktyczne pozostawanie w obrocie prawnym mandatu karnego, nałożonego przez podmiot do tego nieuprawniony, nie stanowi o obowiązku jego zapłaty, a uznanie, za niekonstytucyjne przepisów rodzących to umocowanie, powoduje ustalenie, że obowiązek określony takim mandatem wygasł z chwilą publikacji orzeczenia konstytucyjnego, chyba że Trybunał uznał, że do tego rodzaju rozstrzygnięć nie ma zastosowania art. 190 ust. 4 Konstytucji. We wskazanym wyżej wyroku Trybunał Konstytucyjny nie wyraził takiej woli, ani nie skorzystał z możliwości przesunięcia w czasie terminu utraty mocy obowiązującej, będących przedmiotem orzekania, norm prawnych. Powołane wyżej przepisy ustawy egzekucyjnej, wbrew twierdzeniom organu odwoławczego, zobowiązują organy egzekucyjne do badania istnienia egzekwowanego obowiązku na każdym etapie prowadzenia postępowania egzekucyjnego, skoro postanowienie o umorzeniu tego postępowania, w przypadkach, o których mowa w art. 59 § 1 i 2 ustawy egzekucyjnej, wydaje się nie tylko na żądanie zobowiązanego lub wierzyciela lecz także z urzędu (art.59 § 4 ustawy egzekucyjnej ). Zwrot "postępowanie egzekucyjne umarza się" zawarty w art. 59 § 1 tej ustawy nie oznacza dowolności lecz obowiązek podjęcia tej czynności wobec stwierdzenia wymienionych w tym przepisie okoliczności. Fakt, iż mandaty karne są ostateczne i w zasadzie niepodważalne nie oznacza, że kwota wynikająca z mandatu podlega ściągnięciu bez względu na obowiązujące prawo regulujące jego egzekucję. W toku prowadzonego postępowania organ egzekucyjny bada bowiem istnienie egzekwowanego obowiązku, a nie samego mandatu, z uwzględnieniem wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych a nie wyłącznie w oparciu o mandat karny, którego wystawienie, a więc moc prawna, została przez Trybunał Konstytucyjny zakwestionowana. Nałożenie grzywny mandatem karnym przez organ do tego nieuprawniony nie może w państwie prawa rodzić uprawnienia do tego świadczenia, a tym samym i obowiązku jego egzekwowania. Nie zasługuje również na aprobatę postępowanie organu egzekucyjnego, który w związku z wnioskiem strony o umorzenie prowadzonego postępowania egzekucyjnego zwrócił się do wierzyciela o zajęcie stanowiska. Należy odróżnić umorzenie postępowania z uwagi na przesłanki określone w art. 59 § 1 od umorzenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 34 § 4 ustawy. Stosownie do art. 59 § 1 ustawy, postępowanie egzekucyjne umarza się: 1) jeżeli obowiązek został wykonany przed wszczęciem postępowania, 2) jeżeli obowiązek nie jest wymagalny, został umorzony lub wygasł z innego powodu albo jeżeli obowiązek nie istniał, 3) jeżeli egzekwowany obowiązek został określony niezgodnie z treścią obowiązku wynikającego z decyzji organu administracyjnego, orzeczenia sądowego albo bezpośrednio z przepisu prawa, 4) gdy zachodzi błąd co do osoby zobowiązanego lub gdy egzekucja nie może być prowadzona ze względu na osobę zobowiązanego, 5) jeżeli obowiązek o charakterze niepieniężnym okazał się niewykonalny, 6) w przypadku śmierci zobowiązanego, gdy obowiązek jest ściśle związany z osobą zmarłego, 7) jeżeli egzekucja administracyjna lub zastosowany środek egzekucyjny są niedopuszczalne albo zobowiązanemu nie doręczono upomnienia, mimo iż obowiązek taki ciążył na wierzycielu, 8) jeżeli postępowanie egzekucyjne zawieszone na żądanie wierzyciela nie zostało podjęte przed upływem 12 miesięcy od dnia zgłoszenia tego żądania, 9) na żądanie wierzyciela,10) w innych przypadkach przewidzianych w ustawach. Natomiast przesłanką umorzenia postępowania w przypadku art. 34 § 4 ustawy jest uwzględnienie zarzutów zobowiązanego, o ile organ podatkowy zwrócił się do wierzyciela o zajęcie stanowiska w przeciwieństwie do przesłanek umorzenia postępowania egzekucyjnego zawartych w art. 59 § 1 ustawy. Na rozróżnienie pomiędzy umorzeniem postępowania egzekucyjnego z uwagi na uwzględnienie zarzutów zobowiązanego, a umorzeniem postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 59 § 1 i 2 ustawy wskazuje treść art. 59 § 3 ustawy, który stanowi, iż w przypadkach określonych w art. 59 § 1 i 2 ustawy organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie umorzenia postępowania, chyba że umorzenie postępowania egzekucyjnego następuje na podstawie art. 34 § 4 ustawy. Na takie rozróżnienie zwrócił również uwagę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyroku z dnia 23 kwietnia 2008r. sygn. akt I SA/Po 118/08. Uzasadnienie tego wyroku mimo, iż zostało załączone przez B. S. do wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego i dotyczyło analogicznej sytuacji nie zostało wzięte pod uwagę przez organy egzekucyjne. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c, art. 152 oraz art. 200 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji wyroku. /-/ S. Widłak /-/ E. Brychcy /-/ K. Nikodem