I SA/Po 222/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Józef Maleszewski Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Wolna - Kubicka (spr.) Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Protokolant: referent stażysta Agata Pawlicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 września 2016 r. sprawy ze skargi [...] na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji, po wznowieniu postępowania w sprawie ustalenia zobowiązania pieniężnego w podatku od nieruchomości za rok 2006 1. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] na rzecz [...] kwotę [...] tytułem zwrotu wpisu sądowego. I SA/Po 222/15 Uzasadnienie Decyzją z dnia [...] Prezydent Miasta określił RS i JS wysokość zobowiązania w podatku od nieruchomości za rok 2006 w kwocie [...]. Na skutek odwołania RS organ II instancji utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W dniu [...] JS złożył wniosek o wznowienie postępowania w sprawie określenia wysokości zobowiązania w podatku od nieruchomości za rok 2006, z uwagi na ujawnienie nowych okoliczności, istotnych dla rozstrzygnięcia, a nieznanych organowi podatkowemu przy wydawaniu decyzji tj: -faktu, że przyjęte w decyzji określającej powierzchnie okazały się niezgodne ze stanem rzeczywistym, -zniesienia współwłasności nieruchomości dokonanego postanowieniem Sądu Rejonowego z dnia [...]. Postanowieniem z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze wznowiło postępowanie w sprawie. Po zbadaniu okoliczności sprawy decyzją z dnia [...] SKO odmówiło uchylenia decyzji dotychczasowej. W uzasadnieniu organ wskazał, że nie zostały ujawnione żadne nowe okoliczności czy dowody istotne dla rozstrzygnięcia sprawy. Z akt sprawy wynika, że powierzchni gruntów i budynków stanowiących przedmiot opodatkowania nie udało się ustalić, a więc nie można mówić o nieprawidłowości danych przyjętych w kwestionowanej decyzji. Nadto czynności, podczas których zrodziły się wątpliwości, co do powierzchni gruntów i budynków, dotyczyły wymiaru podatku za lata [...]. Ponadto z uwagi na to, że ustanowienie odrębnej własności lokali, wskutek zniesienia współwłasności, wymaga wpisu nieruchomości lokalowej do księgi wieczystej, a takiego wpisu brak, nieruchomość nadal powinna być traktowana jako wspólna. Podatnicy RS i JS wnieśli odwołania od tej decyzji, wnosząc o jej zmianę. RS zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 32 Konstytucji, art. 240 § 1 pkt 5 O.p. w zw. z art. 122 i art. 180 § 1 O.p. oraz art. 187 § 1 O.p. oraz naruszenie art. 121 § 1 O.p. w zw. z art. 7 ust. 2 pkt 4 ustawy o podatkach i opłatach lokalnych oraz w zw. z art. 217 ust.1 Konstytucji. W uzasadnieniu RS podniósł, że przyjęte przez Prezydenta Miasta podstawy do obliczenia powierzchni nieruchomości zostały przyjęte jedynie na podstawie oświadczeń stron. Nie mogły więc prowadzić do arbitralnego obciążenia współwłaścicieli zobowiązaniem podatkowym. Odwołujący nie zgodził się z twierdzeniem organu, że wskazania dotyczące powierzchni poszczególnych części nieruchomości w latach [...] nie przekładają się bezpośrednio na rok 2006. Według odwołującego decyzja w niniejszej sprawie zapadła w takim samym stanie faktycznym i prawnym jak decyzje dotyczące lat [...] jednak skrajnie się od nich różni. Organ nie ustalił, ani nie wyjaśnił, że pomiędzy rokiem [...], a [...] doszło do zmian w powierzchni nieruchomości, które uzasadniałyby tę różnicę. Poza tym RS wskazał, że w decyzjach za inne lata podatkowe Kolegium stanęło na stanowisku, że zwolnienie z art. 7 ust. 2 pkt 4 ustawy o podatkach i opłatach lokalnych ma charakter przedmiotowo - podmiotowy i skoro jednym ze współwłaścicieli nieruchomości jest osoba prawna prowadząca zakład pracy chronionej, to odpowiadająca jej udziałowi w nieruchomości część zobowiązania podatkowego podlega zwolnieniu, a nie jest rozkładana na pozostałych współwłaścicieli. Odwołujący JS podniósł ponadto, że nie rozumie dlaczego, nie posiadając żadnych pożytków został zobowiązany do zapłaty powstałej zaległości wraz z odsetkami z tytułu niedopełnienia obowiązków przez RS. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Decyzja ta nie została doręczona RS. Z adnotacji poczty wynika, że adresat zmarł. Skarżący JS pismem z dnia [...] wniósł skargę na tę decyzję, wnosząc o jej uchylenie. W skardze oraz pismach procesowych wniesionych do niniejszej sprawy JS wskazał, że RS zmarł w [...]. Skarżący podniósł, że spadkobiercami RS są JS i KS, których powinna dotyczyć zaskarżona decyzja. Zdaniem skarżącego w postępowaniu podatkowym powinien wziąć również udział MS- współwłaściciel nieruchomości. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do zarzutu skarżącego nieuwzględnienia MS jako strony postępowania organ wyjaśnił, że nie jest on wpisany jako współwłaściciel nieruchomości stanowiącej przedmiot opodatkowania wobec czego nie doszło do naruszenia zasady sprawiedliwości społecznej ani równego traktowania przez władze publiczne. Co do śmierci RS zdaniem Kolegium wobec tego, że decyzja została doręczona skarżącemu weszła ona do obrotu. Zgodnie z treścią odpisu skróconego aktu zgonu wystawionego przez Urząd Stanu Cywilnego RS zmarł w dniu [...]. Jego spadkobiercami są KS i JS. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 § 1 i 2 P.p.s.a sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie natomiast z art. 3 P.p.s.a.) sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W ramach oceny, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, ani powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 P.p.s.a.). Oznacza to, że kontrola sądowa sprawowana jest w granicach sprawy administracyjnej zakończonej zaskarżonym orzeczeniem, a sąd administracyjny ma obowiązek uwzględnić każde dostrzeżone naruszenia prawa, o ile miało lub mogło mieć wpływ na jego treść. Przepis art. 145. § 1 pkt 2 P.p.s.a. stanowi: sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach. (Te inne przepisy odpowiadające swej treści art. 156 kpa to m.inn przepis art. 247 O.p. ) Mając na uwadze tak zakreślony zakres kognicji, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja rażąco narusza prawa, co uzasadnia wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. Sąd ustalił bowiem, że RS, który brał udział w postępowaniu oraz złożył odwołanie od decyzji organu i instancji zmarł przed wydaniem zaskarżonej decyzji – tj. w dniu [...]. W orzecznictwie sądów administracyjnych prezentowany jest pogląd, że skierowanie decyzji do osoby zmarłej stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa uzasadniające stwierdzenie nieważności takiej decyzji. I tak, Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 27 kwietnia 1983 r., II SA 261/83 stwierdził, że skierowanie do osoby zmarłej decyzji zobowiązującej do właściwego zagospodarowania gruntów rolnych stanowi rażące naruszenie prawa i daje podstawę do stwierdzenia nieważności takiej decyzji przez Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 207 § 3 w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. W wyroku z dnia z dnia 14 listopada 2001 r., I SA 2462/99 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził z kolei, że rozstrzygnięcie o sytuacji prawnej osoby, która zmarła po wszczęciu postępowania, uznać należy za rażące naruszenie praw, dające podstawę do stwierdzenia nieważności orzeczenia administracyjnego (art. 156 par. 1 pkt 2 Kpa). Wskazał przy tym, że prowadzenie postępowania administracyjnego w stosunku do osoby zmarłej i wydanie decyzji ocenione być musi jako rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., jest to bowiem uchybienie, w wyniku którego powstają skutki niemożliwie do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności. Stanowisko takie prezentowane było w wyrokach z dnia 20 września 2002 r., I SA 428/01, z dnia 11 marca 2008 r., I OSK 1959/06, a także z dnia 30 września 2009 r., I OSK 1429/08 (wszystkie dostępne na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). Orzeczenia te dotyczą postępowania prowadzonego na podstawie przepisów kodeksu postępowania administracyjnego i dotyczą przyczyn określonych w art. 156 kpa. Tezy zawarte w tych wyrokach mają jednak zastosowanie również do postępowania prowadzonego na podstawie przepisów ordynacji podatkowej Stwierdzić zatem należy, że w przypadku skierowania decyzji do osoby zmarłej, decyzja taka obarczona jest istotną wadą, o której mowa w art. 247 § 1 pkt 3 O.p., jako że rażąco narusza prawo. Zgodnie z treścią art. 135 O.p. zdolność prawną i zdolność do czynności prawnych w sprawach podatkowych ocenia się według przepisów prawa cywilnego, o ile przepisy szczególne nie stanowią inaczej. Zdolność prawna powstaje i wygasa z mocy samego prawa z chwilą powstania warunków przewidzianych w art. 8 k.c.. I tak, art. 8 § 1 k.c. stanowi, że każdy człowiek od chwili urodzenia ma zdolność prawną. Zdolność prawna osoby fizycznej ustaje w chwili jej śmierci, do tego czasu trwają i podlegają ochronie wszystkie osobiste prawa jednostki. Jak wskazano w doktrynie, śmierć powoduje ustanie podmiotowości prawnej. Fakt śmierci i jej datę ustala się na podstawie aktu zgonu, wystawionego przez właściwy urząd stanu cywilnego, zgodnie z Prawem o aktach stanu cywilnego i przepisami wykonawczymi. Konsekwencją utraty zdolności prawnej jest to, że w stosunku do osoby zmarłej nie można wszcząć i prowadzić postępowania administracyjnego ani wydać decyzji. Decyzja taka rażąco naruszałaby prawo. Na ocenę o zaistnieniu wad, o których mowa w art. art. 247 § 1 pkt 3 O.p. nie ma wpływu to, czy organ wiedział o śmierci strony postępowania oraz czy jego niewiedza była zawiniona czy też nie. Powołany przepis w ogóle nie nawiązuje do wiedzy organu o okolicznościach skutkujących nieważnością decyzji. Należy ponadto zauważyć, że to organ jest zobowiązany ustalić występujące w sprawie strony postępowania. Jedną z podstawowych zasad postępowania podatkowego jest bowiem zasada czynnego udziału strony w postępowaniu wyrażona w art. 123 § 1 O.p. zgodnie z którą organy podatkowe obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. ( art. 200 § 1 O.p.) To właśnie z powołanej zasady wynika między innymi obowiązek organu ustalenia z urzędu stron danego postępowania, a także doręczenia wszystkim podmiotom będącym stronami wydanych w sprawie rozstrzygnięć. Zgodnie zaś z treścią art. 211 O.p. organ doręcza stronie na piśmie (lub za pomocą środków komunikacji elektronicznej) zapadłą w sprawie decyzję. Przywołany przepis daje organowi prawo doręczenia decyzji na piśmie jedynie stronom postępowania zakończonego tą decyzją. Z doręczeniem decyzji administracyjnej wiążą się bowiem przewidziane w Ordynacji podatkowej skutki prawne. Podstawową regułą postępowania podatkowego jest jego prowadzenie wobec osób żyjących, a w konsekwencji doręczanie wyłącznie takim osobom decyzji. Nie ma przy tym znaczenia również czy następcy prawni zmarłej strony wykazali zainteresowania sprawą, czy też nie, ani też okoliczność, że fakt śmierci strony został ujawniony dopiero w postępowaniu sądowym. Rozstrzygające znacznie ma jedynie fakt, że decyzja została skierowana do zmarłej strony. (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lutego 2016 r., I OSK 1150/14, z dnia 13 stycznia 2016r., I OSK 996/14, orzeczenia.nsa.gov.pl). Z powyższego wynika, iż nie można prowadzić postępowania w stosunku do osoby, która nie żyje. Jeżeli zaś doszło do wydania decyzji administracyjnej w stosunku do osoby zmarłej, to przyjmuje się, że taka decyzja jest obarczona wadą nieważności. Taki akt jako wydany z rażącym naruszeniem prawa nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Skierowanie decyzji do zmarłej strony, tj. do osoby, która w danym momencie nie miała już przymiotu strony, jest zaś wadliwością decyzji, która nie podlega konwalidacji. Powyższe uwagi odnoszą się zarówno do postępowania prowadzonego przez organ I instancji, jak postępowania przed organem odwoławczym. Zakres postępowania przed organem odwoławczym, zgodnie wynikającą z art. 127 O.p. zasadą dwuinstancyjności, jest bowiem taki sam, jako że organ odwoławczy rozpatruje i rozstrzyga sprawę administracyjną. W niniejszej sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania, to jest art. 200 § 1 w związku z art. 123 O.p. Organ odwoławczy rozpoznał odwołania JS i RS po upływie ponad [...] od ich wniesienia. Nie przeprowadzając w tym czasie żadnych czynności. Nie wyznaczając też 7 –dniowego terminu do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego. Należy mieć na uwadze, że nieuzupełnianie materiału dowodowego (brak przeprowadzenia nowych dowodów) przez organ odwoławczy nie zwalnia tego organu od wyznaczenia stronie terminu do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego, bowiem strona powinna mieć możliwość końcowego wypowiedzenia się przed ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy co do całości zebranego materiału dowodowego. ( por. wyrok NSA z dnia 3.02.2016r w sprawie II FSK 3471/13 publ. LEX nr 2036581 ) Gdyby organ odwoławczy przed wydaniem decyzji wyznaczył zgodnie z art. 200 § 1 O.p. 7 –dniowy termin do wypowiedzenia się w sprawie zebranego materiału dowodowego dowiedziałby się, że odwołujący RS zmarł i wówczas ustaliłby występujące w sprawie strony postępowania tj jego spadkobierców, a nie wydałby decyzji wobec osoby zmarłej. Skoro zaś organ odwoławczy prowadził postępowanie wszczęte na skutek odwołania RS oraz JS, a następnie wydał w sprawie decyzję, którą skierował do nieżyjącego już RS to decyzja ta rażąco narusza prawo w rozumieniu art. 247 § 1 pkt 3 O.p.. Prowadzenie bowiem postępowania z udziałem osoby zmarłej i skierowanie do niej decyzji są uchybieniami tak istotnymi, że w ich wyniku powstają skutki niemożliwe do zaakceptowania z punktu widzenia praworządności. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji. W tym stanie sprawy nie było możliwe rozpatrywanie przez Sąd merytorycznych zarzutów skargi. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 P.p.s.a. Z uwagi na uwzględnienie skargi sprawa będzie ponownie rozpoznawana przez organ odwoławczy, który winien uwzględnić powyższe uwagi przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Zgodnie bowiem z treścią art. 153 p.p.s.a ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.