I SA/Po 659/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Waldemar Inerowicz po rozpoznaniu w dniu 8 września 2015 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności byłego członka zarządu za zaległości spółki w podatku od towarów i usług za wrzesień i listopad 2008 r. wraz z odsetkami i kosztami postępowania egzekucyjnego oraz umorzenia postępowania w w/w przedmiocie za grudzień 2008 r. postanawia oddalić wniosek. Skarżący M. J. złożył w dniu 8 lipca 2015 r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, ustanowienie adwokata. W argumentacji wniosku podał, że nie stać go na uiszczenie kosztów sądowych. Wskazał, że jest bezrobotny i pozostaje na utrzymaniu rodziców. Podał, że sytuacja finansowa jego rodziny jest trudna. Oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z rodzicami i [...] siostrą. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych oraz przedmiotów powyżej 3.000 euro. Wskazał, że jego ojciec uzyskuje miesięczne dochody z tytułu umowy zlecenia w wysokości ok. [...] zł brutto, matka w wysokości [...] zł brutto, a zatem dochód miesięczny brutto rodziny wynosi [...] zł. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego z dnia 13 lipca 2015 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący w piśmie z dnia 20 lipca 2015 r. oświadczył, że jego ojciec posiada uszkodzony pojazd marki [...] z [...] r., wartość rynkowa samochodu ok. [...] zł. Wskazał, że on i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie uzyskują żadnych dodatkowych dochodów. Skarżący podał, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny. Podał, że jego rodzice nie posiadają oszczędności. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje w związku małżeńskim. Wyjaśnił, że koszt najmu mieszkania wynosi [...] zł. Ponadto oświadczył, że do przedłożenia odpisów zeznań rocznych podatkowych rodziców oraz wyciągu z rachunku bankowego rodziców potrzebuje więcej czasu, ponieważ rodzice pracują. W piśmie procesowym z dnia 12 sierpnia 2015 r. skarżący ponowił wniosek o przyznanie prawa pomocy. Zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 18 sierpnia 2015 r. powyższy wniosek uznano za tożsamy z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy z dnia 8 lipca 2015 r. Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2015 r. oddalił wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że skarżący, pomimo wezwania do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, uchylił się od udzielenia pełnej odpowiedzi i nie przedłożył wszystkich wymaganych dokumentów i oświadczeń, co stanowiło przeszkodę wyłączającą możliwość przyznania jemu prawa pomocy. W ustawowym terminie skarżący złożył sprzeciw, w którym stwierdził, że po raz kolejny wykazał, że jego sytuacja finansowa jest trudna i nie stać go na opłacenie kosztów sądowych. Skarżący podniósł, że zastanawiające jest "dlaczego Sąd uniemożliwia mu - uczciwemu skromnemu obywatelowi - prawo do obrony i udowodnienia niewinności?". Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu, zważył co następuje: Zgodnie z art. 260 P.p.s.a. w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, od którego został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z treści powołanego przepisu wynika więc, że skutkiem prawidłowo wniesionego sprzeciwu jest utrata mocy wiążącej postanowienia referendarza ex lege i przejście sprawy będącej przedmiotem sprzeciwu do właściwości Sądu. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie żądanie w nim sformułowane, powoduje utratę mocy wiążącej orzeczenia wydanego przez referendarza sądowego. Podniesiona w sprzeciwie argumentacja stanowi zaś uzupełnienie uzasadnienia rozpoznawanego przez Sąd wniosku. W analizowanej sprawie rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy należy dokonać w oparciu o przepisy art. 245 § 1 i § 2 oraz art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. W świetle powołanych przepisów, prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, czyli w zakresie całkowitym, może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Powyższe regulacje stanowią odstępstwo od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. ogólnej zasady obowiązującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym, że strony ponoszą koszty tego postępowania. Prawo pomocy ma zatem służyć najuboższym, a więc osobom, dla których konieczność poniesienia kosztów postępowania oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie dostępu do sądu. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi wątpliwości. Rozstrzygnięcie wniosku zależy więc od tego, co zostało udowodnione przez stronę. Zgodnie z powołanym wyżej art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd, dokonując oceny przedłożonych przez skarżącego dokumentów i oświadczeń, doszedł do przekonania, że wnioskodawca nie wykazał przesłanek do przyznania jemu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Podkreślenia wymaga, że treść oświadczenia skarżącego złożonego na urzędowym formularzu jest niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Wezwanie Sądu z dnia 13 lipca 2015 r. do uzupełnienia wniosku zmierzało do umożliwienia skarżącemu należytego udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Wskazać należy, że zakres żądanych dokumentów i informacji miał istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku. Wobec wybiórczego potraktowania przez skarżącego skierowanego do niego wezwania o uzupełnienie wniosku, stwierdzić należy, że Sąd nie miał możliwości dokonania rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej i finansowej. W pierwszej kolejności podnieść należy, że - stosownie do powołanych wyżej przepisów - warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez stronę, iż występują przesłanki uzasadniające jej udzielenie. W interesie strony skarżącej leży zatem przedstawienie wszelkich okoliczności, które wskazywałyby na fakt pozostawania w trudnej sytuacji materialnej. Ocena zdolności płatniczych nie sprowadza się bowiem tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz, czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, twierdzenia skarżącego, że spełnia warunki do uzyskania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie nie znajdują potwierdzenia w przedłożonych przez stronę dokumentach i oświadczeniach. W tym kontekście wskazać należy, że skarżący w złożonym wniosku oświadczył, że jest bezrobotny i pozostaje na utrzymaniu rodziców. Podał, że sytuacja finansowa jego rodziny jest trudna. Oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z rodzicami i [...] siostrą. Nie posiada żadnego majątku. Wskazał, że całkowity miesięczny dochód jego rodziny wynosi [...] zł brutto (ojciec z tytułu umowy zlecenia uzyskuje dochód w wysokości ok. [...] zł brutto, a matka w wysokości [...] zł brutto). Z kolei w piśmie z dnia 20 lipca 2015 r., stanowiącym odpowiedź na wezwanie referendarza do uzupełnienia wniosku, oświadczył, że jego ojciec posiada uszkodzony pojazd marki [...] z [...] r. o wartości rynkowej ok. [...] zł. Wyjaśnił, że nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny. Podał, że jego rodzice nie posiadają oszczędności. Oświadczył, że nie pozostaje w związku małżeńskim. Wyjaśnił, że koszt najmu mieszkania wynosi [...] zł. Ponadto stwierdził, że do przedłożenia odpisów zeznań rocznych podatkowych rodziców oraz wyciągu z ich rachunku bankowego potrzebuje więcej czasu, ponieważ rodzice pracują. Skarżący nie przedłożył jednak - pomimo wyraźnego wezwania referendarza - wielu dokumentów i oświadczeń, na podstawie których można by zobrazować sytuację finansową i majątkową jego oraz jego rodziców, z którymi skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. W szczególności zaznaczyć trzeba, że skarżący nie przedłożył zeznań rocznych podatkowych za 2013 i 2014 r. złożonych przez niego i rodziców, nie przedłożył wyciągów ze swoich i rodziców rachunków bankowych, nie podał kosztów miesięcznego utrzymania rodziny, nie wyjaśnił czy on i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają udziały w spółkach z o.o., pełnią funkcję członka zarządu lub prokurenta i czy z tego tytułu uzyskują dochody, jeżeli nie to dlaczego. Skarżący poza oświadczeniem, że jego rodzice nie posiadają żadnych oszczędności, nie wyjaśnił czy posiadają jakieś nieruchomości, papiery wartościowe i przedmioty o wartości powyżej 3.000 euro. Ponadto skarżący nie wyjaśnił dlaczego nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako bezrobotny. Sąd podkreśla, że strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania, a wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku musi uprawdopodobnić, w sposób bardzo rzetelny i wszechstronny, okoliczności przemawiające za uwzględnieniem wniosku. W rozpoznawanej sprawie skarżący, nie przedstawiając wielu informacji pozwalających na rzetelną, pełną i obiektywną ocenę możliwości płatniczych osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (jego rodziców), nie uczynił zadość tym wymaganiom. Jak już wyżej wskazano, obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt obciąża wnioskującego o przyznanie prawa pomocy. Wobec powyższego stwierdzić należy, że skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w badanej sprawie. Także w złożonym sprzeciwie skarżący nie uzupełnił wyżej wskazanych braków poprzez złożenie stosownych oświadczeń i dokumentów, a tym samym nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Sąd zaznacza, że uchylanie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy jest przeszkodą wyłączającą możliwość przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 29 listopada 2013 r., o sygn. akt I FZ 476/13, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Za nieuzasadnione i pozbawione racjonalnych podstaw należy natomiast uznać zawarte w sprzeciwie twierdzenie skarżącego, jakoby Sąd uniemożliwiał mu realizację prawo do obrony i udowodnienia niewinności. W tym kontekście wskazać należy, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący, co w badanej sprawie nie miało miejsca. Sąd akcentuje, że celem instytucji prawa pomocy dla osoby fizycznej jest zapewnienie jej prawa do sądu w sytuacji, gdy z przyczyn od siebie niezależnych nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania. Głównym czynnikiem ją warunkującym jest stan majątkowy osoby wnioskującej (oraz osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe - jeżeli takie są), oceniany przez pryzmat uzyskiwanych dochodów i ponoszonych wydatków związanych z kosztami koniecznego utrzymania. Konkludując Sąd stwierdza, że skoro skarżący, pomimo wezwania, nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny jego stanu majątkowo-finansowego. Przyznanie prawa pomocy jest bowiem dopuszczalne tylko wtedy, jeżeli strona wnioskująca o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób wyczerpujący informacje dotyczące jej sytuacji materialnej i finansowej. To właśnie na skarżącym ciążył obowiązek wykazania zasadności złożonego przez niego wniosku w kontekście ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Sąd jeszcze raz podkreśla, że w analizowanej sprawie, sytuacja finansowa i majątkowa wnioskodawcy oceniania jest również przez pryzmat sytuacji majątkowej jego rodziców, z którymi pozostaje on we wspólnym gospodarstwie domowym. Do tej oceny z kolei niezbędne jest podanie przez wnioskodawcę informacji wskazanych w wezwaniu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy (ewentualnie złożenie odpisów stosownych dokumentów). Brak powyższych danych i bierna postawa wnioskodawcy w tym zakresie (także na etapie sprzeciwu) uniemożliwiły Sądowi uwzględnienie wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 254 § 1 i art. 260 oraz art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.