II SA/Po 10/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w dniu 14 sierpnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. G. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 26 czerwca 2018 r. w sprawie ze skargi W. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2017 r., [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego postanawia: 1. zmienić zaskarżone postanowienie w części, w jakiej odmówiono przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i w tym zakresie umorzyć postępowanie; 2. w pozostałym zakresie zaskarżone postanowienie utrzymać w mocy. /-/ J. Szuma Pismem z dnia 28 marca 2018 r. W. G. wystąpiło na urzędowym formularzu o przyznanie pomocy prawnej w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych i ustanowienia osobie adwokata z urzędu (k. 34 akt sądowych). Z informacji zawartych we wniosku wynika, że W. G. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe i posiada mieszkanie o powierzchni [...] m˛ (wartość szacunkowa około [...] zł). Wnioskodawca nie uzyskuje żadnych dochodów i nie posiada żadnych oszczędności zgromadzonych na rachunkach bankowych i w gotówce, ani żadnych papierów wartościowych i innych praw majątkowych (udziałów, polis inwestycyjnych, jednostek uczestnictwa w funduszach inwestycyjnych), a także żadnych wierzytelności, ani przedmiotów o wartości przekraczającej 5.000,00 zł (np. pojazdów, maszyn, biżuterii). Wnioskodawca powołał się na trudną sytuację zdrowotną i dochodową oraz oświadczył, że posiada szereg narastających zobowiązań, których nie potrafi regulować z powodu braku zdolności do pracy, choroby oraz przewlekłego leczenia. Zarządzeniem z dnia 4 maja 2018 r. wnioskodawca został wezwany do wyjaśnienia jego rzeczywistej sytuacji w ramach uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w terminie 7 dni, pod rygorem rozpoznania wniosku na podstawie dotychczas złożonych informacji. Powyższe wezwanie zostało doręczone wnioskodawcy dnia 28 maja 2018 roku. W zakreślonym terminie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie został uzupełniony. Postanowieniem z dnia 26 czerwca 2018 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W ocenie referendarza sądowego przedłożony w sprawie wniosek o przyznanie prawa pomocy nie pozwalał na ocenę rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy i mimo wezwania nie został uzupełniony. Taka sytuacja uniemożliwiła ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie można było jednoznacznie stwierdzić czy wnioskodawca nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a tym samym nie można uznać, że wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata był uzasadniony. Sprzeciw od powyższego postanowienia złożył W. G.. Uzasadnienie sprzeciwu przedstawił w formie ponownie złożonego formularza prawa pomocy PPF (k. 2-5 załącznika do akt sądowych). Wskazał, że nie posiada wiedzy prawniczej wymaganej w relacjach z Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. Nie posiada też środków na życie i lekarstwa. Nie stać go na wynajęcie adwokata z wyboru. Zdaniem W. G. jego zły stan zdrowia i konieczność leczenia spowodowane zostały z winy Państwa Polskiego. Skarżący podkreślił, że żyje dzięki pomocy znajomych. W stosunku do informacji zawartych w pierwotnym wniosku o przyznanie prawa pomocy W. G. zaznaczył, że nie posiada majątku, który mógłby zbyć. Jego mieszkanie jest zajęte przez komornika i podobno zostało sprzedane wbrew prawu za kwotę [...]zł osobie nieuprawnionej. Skarżący podkreślił też, że ma szereg zobowiązań i zaległości kredytowych, których nie jest w stanie rozliczyć. Nie ma jak zapłacić za leki, żywność, rehabilitację, mieszkanie, media, opłaty za kredyty, pożyczki, alimenty, czynsz i inne koszty egzystencji. Dodał, że te ostatnie znacząco wzrastają, gdyż pogorszeniu ulega jego stan zdrowia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm. – dalej jako: "P.p.s.a."), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą Sądu jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu. Zgodnie z art. 199 P.p.s.a. strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Tego rodzaju przepisem szczególnym jest art. 239 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a., zgodnie z którym nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawie pomocy i opieki społecznej. Stąd skarżący wnosząc skargę w przedmiocie zasiłku stałego z mocy prawa nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych w zakresie opłat sądowych i wydatków (art. 211 - art. 213 P.p.s.a.). Wobec powyższego skarżący zwolniony jest na mocy ustawy z obowiązku poniesienia wszystkich kosztów sądowych związanych z jego udziałem w niniejszej sprawie - art. 239 §1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. W tym stanie rzeczy rozpoznanie wniosku skarżącego w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych było zbędne i postępowanie w tym zakresie powinno zostać umorzone (art. 249a P.p.s.a.). Stąd też Sąd orzekł jak w punkcie 1 sentencji postanowienia. Skarżący złożył także wniosek o ustanowienie adwokata, który należało rozpoznać merytorycznie w oparciu o jego sytuację majątkową, rodzinną i finansową. Zgodnie z dyspozycją art. 246 §1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego utrzymania. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Prawo pomocy ma służyć osobom najuboższym, a więc takim, dla których konieczność poniesienia kosztów postępowania oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie dostępu do sądu. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi żadnych wątpliwości. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie" z art. 246 § 1 P.p.s.a., które nakłada na stronę powinność uprawdopodobnienia, a w przypadku wezwania do przedłożenia dokumentów źródłowych, o których mowa w art. 255 P.p.s.a., wręcz formułuje obowiązek udowodnienia przez stronę obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego. Oznacza to, że inicjatywa uprawdopodobnienia i dowodzenia w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne, leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie wykazane przez stronę. W przypadku, gdy w celu uzyskania pełniejszego obrazu sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy sąd wzywa go do złożenia dodatkowych oświadczeń czy dokumentów źródłowych, to jest korzysta z trybu przewidzianego w art. 255 P.p.s.a., wnioskodawca powinien uczynić zadość takiemu wezwaniu, a nie może go realizować wybiórczo, czy w sposób niedokładny, a tym bardziej ignorować. Uchylając się od pełnej współpracy z sądem w wyjaśnianiu niejasności związanych z rzeczywistymi możliwościami finansowymi, wnioskodawca powinien mieć świadomość, że ponosi w ten sposób ryzyko stwierdzenia przez sąd, że nie wykazał spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy wskazanych w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lipca 2014 r., II GZ 393/14, orzeczenia.nsa.gov.pl ). W rozpoznawanej sprawie referendarz sądowy wezwał skarżącego do złożenia dodatkowych wyjaśnień dotyczących jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Wezwanie to pozostało bez odpowiedzi. Dopiero w sprzeciwie przedstawił nieznacznie tylko szerszy opis swojej sytuacji osobistej. Nie złożył jednak w istocie żadnych wyjaśnień, o które wystąpił referendarz sądowy w zarządzeniu z dnia 4 maja 2018 r. Te były natomiast istotne dla oceny możliwości ponoszenia przez skarżącego kosztów związanych z postępowaniem (ustanowienia adwokata), gdyż z akt sprawy wynika, że skarżący dysponował i być może nadal dysponuje pewnymi składnikami majątkowymi – w aktach sprawy znajduje się kopia pisma Starostwa Powiatowego w [...] z dnia 3 sierpnia 2017 r. z której wynika, iż w dacie jego sporządzenia skarżący był właścicielem/współwłaścicielem/użytkownikiem 11 pojazdów zarejestrowanych w tym urzędzie (k. 50 akt administracyjnych organu pierwszej instancji). Skarżący, co prawda twierdzi, że samochodów tych nie posiada, jednak nie przedstawił żadnej umowy sprzedaży, bądź innego dokumentu, z którego wynikałoby, że pojazdy skutecznie zbył. Nie jest też jasne, czy otrzymał za nie środki finansowe, a jeżeli tak to w jakiej wielkości i kiedy. Istotne było także wyjaśnienie sytuacji rodzinno-majątkowej skarżącego z uwagi na znajdujące się w aktach sprawy informacje, z których wynika, że skarżący pozostaje zatrudniony w firmie należącej do M. S. - [...]. Brak wyjaśnień w tym zakresie uniemożliwia dokonanie jednoznacznej oceny, czy skarżący nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego jego utrzymania. Tym samym postanowienie referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu ocenić należy jako prawidłowe. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 260 § 1 i § 3 P.p.s.a., orzekł jak w punkcie 2 sentencji postanowienia. /-/ J. Szuma