II SA/Po 1070/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia NSA Jolanta Szaniecka (spr.) Sędzia WSA Tomasz Świstak Protokolant St. sekretarz sądowy Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 grudnia 2011 r. sprawy ze skargi P.D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile z dnia 22 lipca 2011 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia 22 lipca 2011 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P., po rozpoznaniu odwołania P.D., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia 13 czerwca 2011 r. nr [...] (znak [...]), którym odmówiono przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad dziadkiem - M.D.. Powyższe decyzje wydano w następującym stanie faktycznym. Dnia 20 maja 2011 r. P.D. złożyła wniosek o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad dziadkiem M.D.. Do wniosku dołączyła oświadczenie, że dziadek pozostaje w związku małżeńskim i nie jest umieszczony w instytucji zapewniającej całodobową opiekę. Podała, iż jest zgłoszona do ubezpieczenia zdrowotnego w zakładzie pracy ojca M.D. (k. 19 akt administracyjnych). Załączyła również poświadczoną kopię orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności M.D., w którym stwierdzono, że wymaga on stałej lub długotrwałej pomocy i opieki innej osoby (k. 18 akt administracyjnych). P.D. przedstawiła nadto szereg oświadczeń poszczególnych członków rodziny, w tym wstępnych, w których wskazują oni przyczyny, dla których nie mogą podjąć się opieki nad M.D. (k. 3-10 i 12-13 akt administracyjnych). We własnym oświadczeniu (k. 13 akt administracyjnych) stwierdziła natomiast, że uczy się w systemie dziennym w szkole Zespół Szkół im. S. w P., a w czerwcu 2011 r. kończy edukację szkolną (prawdopodobnie rok 2011 r. wskazała omyłkowo zamiast 2012 - z wyjaśnień samej skarżącej, jakie złożyła na rozprawie wynika, iż nadal kontynuuje ona naukę). Decyzją z dnia 13 czerwca 2011 r. Prezydent Miasta P., działając na podstawie oraz art. 17 ust. 1, ust. 1a, art. 20 ust. 3, ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2006 r. Nr 139 poz. 992, ze zm.) oraz art. 6 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2009 r. Nr 205, poz. 1585, ze zm.), art. 5 pkt 3a, art. 66 ust. 1 pkt 28 ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. 2008 r. Nr 164 poz.1027, ze zm.) oraz § 7 rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz.U. Nr 105 poz. 881, ze zm.), odmówił P.D. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad M.D.. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wyjaśnił, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje matce albo ojcu lub innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. 1964 r. Nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ponadto świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy ta osoba nie jest w stanie sprawować opieki (art. 17 ust. 1a ustawy). Następnie Prezydent Miasta P. wskazał, że M.D. pozostaje w związku małżeńskim z E.D.. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia 28 czerwca 2004 r. został zaliczony na stałe do osób legitymujących się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. P.D. nie pracuje, nie jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna - poszukująca pracy, kontynuuje naukę w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych im. S. w P. (zajęcia prowadzone są w systemie dziennym). P.D. jest pod opieką rodziców, ponieważ, jak oświadczyła, do obowiązkowego ubezpieczenia zdrowotnego zgłoszona jest poprzez zakład pracy ojca (jako członek rodziny). Wskazując na powyższe organ stwierdził, że zgodnie z art. 5 pkt 3a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych, za członka rodziny uważa się między innymi dziecko do ukończenia 18 lat, a jeżeli kształci się dalej - do ukończenia 26 lat. Osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z M.D. (jego dzieci) oświadczyły, że nie są w stanie sprawować opieki nad ojcem ze względu na zatrudnienie i zamieszkiwanie w innej miejscowości niż ich ojciec. Złożone oświadczenia przez dzieci osoby niepełnosprawnej spowodowały, że P.D. ma prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne na M.D. jako jego wnuczka - osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności. Prezydent Miasta P. podkreślił też, że M.D. ze względu na znaczny stopień niepełnosprawności, wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Jego dzieci nie są w stanie takiej opieki zapewnić. Zdaniem organu M.D. opieki nie jest w stanie zapewnić również jego wnuczka P.D. ze względu na kontynuowanie nauki w systemie dziennym. Prezydent Miasta P. wyjaśnił, że opieka oznacza pieczę nad osobą i musi w związku z tym mieć charakter trwały lub długotrwały oraz być wykonywana osobiście, a nauka w systemie dziennym koliduje z taką opieką. Warunkiem koniecznym przy ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne jest bezpośredni związek rezygnacji z pracy z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną wymagającą opieki. Osoba ucząca się w systemie dziennym nie podejmuje pracy z powodu kontynuacji nauki, w związku z tym nie rezygnuje z zatrudnienia w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną. Organ dodał, że dodatkową przesłankę uniemożliwiającą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stanowi nadto art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy. Wskazał, iż wymagający opieki M.D. pozostaje w związku małżeńskim z E.D.. W odwołaniu P.D. podniosła, że decyzja na jest nieadekwatna do stanu faktycznego. Podkreśliła, że osoby w wieku jej dziadków nie radzą sobie samodzielnie. Co więcej, M.D. jest całkowicie niezdolny do samodzielnej egzystencji. P.D. dodała też, że tryb nauki w trybie dziennym nie koliduje z obowiązkami wobec dziadka. Utrzymując decyzję w mocy na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2001 r. Nr 98, poz. 1071, ze zm.) oraz art. 17 ust. 1 pkt 2 i art. 32 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wyjaśniło, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobie, która rezygnuje z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad osobą, wobec której jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym. Na podstawie materiału dowodowego Kolegium ustaliło, że P.D. na dzień złożenia wniosku uczyła się w systemie dziennym w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych im. S. w P., w godzinach przedpołudniowych. Tym samym przyczyną niepodejmowania pracy przez stronę nie było sprawowanie opieki nad dziadkiem, lecz charakter podjętego trybu nauki. Brak związku pomiędzy rezygnacją z pracy a ewentualną opieką nad osobą niepełnosprawną stanowi przeszkodę do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium zaaprobowało stanowisko zaprezentowane przez Prezydenta, iż nauka podjęta w systemie dziennym wyklucza sprawowanie opieki w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Opieka nad osobą niepełnosprawną oznacza bowiem pieczę o charakterze stałym lub długotrwałym. Niezależnie od powyższego organ odwoławczy zaznaczył, że nie stanowi przeszkody do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego P.D. sam fakt pozostawania M.D. związku małżeńskim. Organ powołał się przy tym na utrwalone orzecznictwo sądów administracyjnych, w myśl którego na sam fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie wyklucza uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z pracy w celu opieki nad taką osobą. Świadczenie powinno być przyznane zwłaszcza w sytuacji, gdy współmałżonek osoby wymagającej pomocy nie może świadczyć takiej pomocy z uwagi na własny stan zdrowia. W skardze P.D. wniosła o uchylenie decyzji w obu instancjach. Wyjaśniła, że jej dziadek jest osobą w wieku 81 lat, wymagającą stałej opieki, w związku z wiekiem i inwalidztwem. Pozostaje w związku małżeńskim z E.D., która ma 78 lat, jest osobą ciężko chorą, posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. W tych warunkach zarówno M.D. nie jest w stanie nieść pomocy swojej żonie jak i odwrotnie żona M.D. nie jest w stanie udzielać mu stałej i koniecznej pomocy. P.D. podjęła się stałej opieki nad dziadkami z uwagi na niemożność sprawowania stałej opieki przez innych członków rodziny. Skarżąca wyjaśniła, że ze względu na fakt podjęcia się opieki i konieczności wykonywania jej w sposób stały zrezygnowała z podjęcia pracy. P.D. przyznała, co prawda, że pobiera jeszcze naukę, jednakże w niezbędnym zakresie w sprawowaniu opieki wsparcia udziela jej ojciec. Podkreśliła przy tym, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zakazuje osobie, która zrezygnowała z pracy w celu sprawowania opieki, uczyć się w czasie sprawowania opieki. Jej zdaniem nie znajdują umocowania w materiale dowodowym domysły organów jakoby nie podejmowała pracy z powodu nauki w szkole. Skarżąca stwierdziła, że dotychczas nie podjęła pracy właśnie z powodu konieczności wykonywania opieki nad swoim dziadkiem, a nie z powodu pobierania nauki. Ma ukończone 18 lat i mogłaby podjąć się zatrudnienia, gdyby nie wykonywanie obowiązków bezpośredniej opieki nad dziadkiem. Niezależnie od powyższego skarżąca odniosła się do stanowiska organu pierwszej instancji i podniosła, że pozostawanie M.D. z związku małżeńskim nie może być negatywną przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Zdaniem organu w skardze nie zawarto argumentów, które mogłyby przemawiać za uchyleniem zaskarżonej decyzji. W toku rozprawy, która odbyła się w dniu 21 grudnia 2011 r. P.D. podtrzymała wywody skargi, a nadto oświadczyła, że jest w ostatniej klasie, ma mało zajęć - maksymalnie 5 godzin lekcyjnych dziennie. Należą do niej także najistotniejsze obowiązki związane z opieką nad dziadkiem. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zasadnicze motywy zaskarżonej decyzji nie zostały wystarczająco wyjaśnione. Zgodnie z art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992, ze zm.), w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania decyzji obu instancji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało: matce albo ojcu, innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny bądź opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W zaskarżonej sprawie nie budziło wątpliwości Samorządowego Kolegium Odwoławczego, iż spełnione zostały przesłanki podmiotowe przyznania P.D. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji przez nią z zatrudnienia w celu opieki nad dziadkiem M.D.. Kolegium uznało, że skarżąca należy do kręgu osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego M.D. oraz, że obowiązek ten zaktualizował się z uwagi na niemożność świadczenia pomocy przez osoby bliżej z nim spokrewnione. Organ odwoławczy stanął również na stanowisku, że w okolicznościach analizowanej sprawy pozostawanie M.D. w związku małżeńskim z E.D. nie stanowi przesłanki wyłączającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie świadczącej opiekę na jego rzecz. Kolegium, podobnie jak Prezydent Miasta P., stwierdziło jednak, że po stronie P.D. nie zachodzi przesłanka rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym M.D.. Zdaniem organów rzeczywistą przyczyną rezygnacji i nie podejmowania przez skarżącą zatrudnienia jest bowiem kontynuacja nauki w trybie dziennym w Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych im. S. w P.. Kolegium wyraziło też przekonanie, że nauka podjęta w trybie dziennym wyklucza sprawowanie opieki w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych (piecza o charakterze stałym i długotrwałym). W ocenie Sądu przyjęte przez organ założenie, iż nauka w trybie dziennym wyklucza rezygnację z zatrudnienia w celu opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, nie może być wystarczające dla odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli nie znajduje poparcia we wnikliwszej ocenie stanu faktycznego sprawy. Można się zgodzić, że rozpoczęcie albo kontynuacja nauki przez daną osobę w trybie dziennym z reguły wskazuje na to, iż osoba ta w rzeczywistości nie świadczy stałej lub długotrwałej pomocy nad osobą niepełnosprawną oraz że rzeczywistą przyczyną nie podejmowania albo rezygnacji z zatrudnienia jest nauka (a nie opieka nad inną osobą). Nie jest to jednak reguła całkowicie pozbawiona wyjątków, którą można przyjmować bez stosownych odniesień do stanu faktycznego rozpatrywanej sprawy. Postępowanie dotyczące przyznania świadczenia pielęgnacyjnego wymaga uwzględniania szeregu okoliczności dotyczących sytuacji osobistej i rodzinnej osoby ubiegającej się o to świadczenie oraz osoby potrzebującej opieki. Stąd dla wyprowadzenia prawidłowych wniosków będących podstawą decyzji (zwłaszcza, gdy jest ona negatywna dla wnioskodawcy) konieczne zachowanie odpowiedniej staranności w zebraniu i rozpatrzeniu materiału dowodowego. Zdaniem Sądu w tej sprawie Kolegium - przyjmując, że nauka w trybie dziennym wyklucza rezygnację z zatrudnienia w celu sprawowania opieki - wyprowadziło istotne dla sprawy wnioski na podstawie nazbyt ubogiego materiału dowodowego. Organ odwoławczy (w ramach dopuszczalnego uzupełniającego postępowania dowodowego) nie przeprowadził nawet podstawowych ustaleń faktycznych mających znaczenie z punktu widzenia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych (zwłaszcza, że skarżąca w odwołaniu podniosła okoliczność, iż nauka nie uniemożliwia jej sprawowania obowiązków opieki nad dziadkiem). Z materiału dowodowego zebranego przed wydaniem decyzji nie wynika chociażby, w jakim stopniu obowiązki szkolne angażują P.D. (w konsekwencji czy można wykluczyć sprawowanie przez nią stałej i długotrwałej opieki nad dziadkiem M.D.) oraz czy pozostaje ona na utrzymaniu rodziców czy też nie (co mogłoby wskazywać, że po osiągnięciu pełnoletniości sytuacja skarżącej rzeczywiście zmuszała ją do podjęcia pracy, z czego zrezygnowała podejmując się stałej opieki nad dziadkiem M.D.). Dopiero przeprowadzenie takich ustaleń może pozwolić na wyprowadzenie prawidłowych wniosków co do tego czy w zastanej sytuacji faktycznej świadczenie stałej lub długotrwałej opieki przez skarżącą jest rzeczywiście wykluczone lub, że rzeczywistą motywacją do nie podejmowania przez P.D. pracy jest kontynuacja nauki a nie wola sprawowania opieki. Z powyższych przyczyn Sąd uznał, że Kolegium naruszyło art. 77 § 1 K.p.a. (w zw. z art. 136 K.p.a.), który nakazuje mu rozstrzygać sprawy na podstawie wyczerpująco zebranego materiału dowodowego. Konieczne było zatem uchylenie zaskarżonej decyzji w celu uzupełnienia przez ten organ dowodów w sprawie (wystąpienie do Zespołu Szkół Ponadgimnazjalnych im. S. w P., wezwanie skarżącej do złożenia oświadczenia, ewentualnie podjęcie innych czynności dowodowych). Sąd nie mógł przeprowadzić tych czynności w ramach sądowego postępowania dowodowego, gdyż wykraczałoby to poza granice kontroli legalności zaskarżonej decyzji. Sąd jednocześnie wskazuje, że zgadza się z organem, iż przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego jest z reguły wyłączone w sytuacji pobierania przez opiekuna nauki w trybie dziennym. Przyznanie świadczenia w takiej sytuacji może nastąpić jedynie wyjątkowo: gdy ustalone zostanie, że występują w sprawie szczególne okoliczności, takie jak na przykład podejmowanie przez opiekuna indywidualnego toku nauczania (por. wyrok z dnia 4 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Lu 539/10, publ. orzeczenia.nsa.gov.pl), które pozwalają przyjąć, iż opiekun rzeczywiście podjął się starania stałej lub długotrwałej opieki w zastępstwie własnej aktywności zawodowej. Sąd zwraca również uwagę, że w aktach brak jest orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności E.D. Istnienie takiego orzeczenia jest odrębnym warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz osoby rezygnującej z zatrudnienia w celu świadczenia pomocy na rzecz M.D. (warunek ten został uprzednio ukształtowany w orzecznictwie sądów administracyjnych zob. wyroki o sygn. akt II SA/Ol 60/09, II SA/Ol 61/09 i II SA/Ol 386/09 oraz o sygn. akt I OSK 722/09 i I OSK 723/09 - publ. orzeczenia.nsa.gov.pl, a aktualnie znalazł swe odzwierciedlenie w ustawie o świadczeniach rodzinnych - art. 17 ust. 1 pkt 2). Mając na względzie powyższe, Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 152 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - orzekł jak w sentencji wyroku.