II SA/Po 1087/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędzia WSA Jakub Zieliński (spr.) Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 lutego 2013 r. sprawy ze skargi K.J.C.-C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] 2012 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2012 r. nr [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.` Decyzją z dnia [...] 2012 r. nr Prezydent Miasta P. ustalił, że kwota 1000,- zł pobrana przez K. C. zam. w P. [...] , tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 sierpnia 2011r. do 30 września 2011 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, iż decyzją z dnia [...] 2010 r. nr [...] przyznano świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości po 500 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. na rzecz ww. K. C.. Dalej organ wskazał, iż w dniu 2 marca 2012r. do P. Centrum Świadczeń wpłynął odpis skrócony aktu zgonu dłużnika alimentacyjnego K. C. nr 3900/2011 z dnia 28 lutego 2012r. Z w/w dokumentu wynika, iż K. C. zmarł dnia 28 lipca 2011r. w P. Zatem w niniejszej sprawie od dnia 28 lipca 2011r. brak jest osoby zobowiązanej do świadczenia alimentacyjnego. Dodatkowo Prezydent Miasta P. wskazał, iż zgodnie z art. 139 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny nie przechodzi na spadkobierców zobowiązanego. Tym samym K. C. (adresat niniejszej decyzji) od dna 1 sierpnia 2011 r. utracił prawo do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Organ wyjaśnił, iż z materiału dowodowego zgromadzonego w niniejszej sprawie wynika, iż w/w świadczenie w wysokości po 500,- zł było wypłacane na rzecz strony do 30 września 2011 r. Natomiast w myśl art. 2 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, nienależnie pobrane świadczenia oznacza świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Sytuacja określona w tym przepisie wystąpiła zdaniem organu w niniejszej sprawie. Zatem kwota w wysokości 1000,- zł pobrana przez K. C. tytułem świadczenia pieniężnego z funduszu alimentacyjnego, w okresie od 1 sierpnia 2011 r. do 30 września 2011r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, podlegającym zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Odwołanie od powyższej decyzji wniósł K. J. C. podnosząc, iż nie znał swojego ojca K. A. C., nie utrzymywał żadnych kontaktów z nim ani z jego rodziną. Oświadczył, iż o śmierci ojca dowiedziałem się gdy wezwano go do stawienia się w P. Centrum Świadczeń pismem z dnia 16 lutego 2012r. i tam został o tym fakcie powiadomiony. Podniósł jednocześnie, iż nie był świadomy, że alimenty które otrzymywał od 1 sierpnia 2011 były świadczeniem nienależnie pobranym. Nadmienił także, że Komornik Sądowy do którego zwrócił się we wrześniu 2011r. o możliwości ściągania alimentów od dłużnika K. A. C. nie udzielił mu informacji o jego śmierci, gdyż o tym nie wiedział. Dopiero w piśmie z dnia 29 marca 2012r. Komornik powiadomił odwołującego o śmierci jego ojca. Podniósł także, iż nadal się uczy i nie otrzymuje renty, a zatem nie będzie miał możliwości zwrócenia nienależnie pobranych świadczeń . Wniósł jednocześnie o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Decyzją z dnia [...] 2012 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia w pierwszej kolejności Kolegium przytoczyło ustalenia faktyczne dokonane w sprawie a następnie wskazało, iż stosownie do art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest zobowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Z kolei w myśl art. 2 pkt 7 lit. a tej ustawy ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenie w całości lub w części. Zdaniem organu odwoławczego nie ulega wątpliwości, iż od dnia 1 sierpnia 2011 r. strona postępowania utraciła prawo do pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego, bowiem ojciec skarżącego zobowiązany do alimentacji zmarł w dniu 28 lipca 2011 r. Zatem decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] 2012 r. w tym stanie faktycznym i prawnym należy uznać za zgodną z prawem. Odnosząc się do wniosku Skarżącego zawartego w odwołaniu, a dotyczącego umorzenia kwoty 1000,- zł stanowiącej świadczenie nienależnie pobrane tut. Kolegium poinformowało, iż zgodnie z art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów: organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Zatem stosowny wniosek winien skarżący złożyć w P. Centrum Świadczeń. Skargę na powyższą decyzję wniósł K. J. C. podnosząc, iż o śmierci ojca - K. A. C. dowiedział się dopiero 7 miesięcy od dnia zgonu i nie jest to ani jego winą ani nie jest efektem jego zaniedbania. Wyjaśnił, iż ojciec odszedł z domu gdy skarżący miał 5 miesięcy i przez całe swoje życie nie podjął nawet próby skontaktowania się z synem. Skarżący nie znał ani ojca , ani jego rodziny, nie wiedziałem nawet czy mieszka w Polsce. O śmierci ojca dowiedział się pod koniec lutego 2012 w czasie wizyty w P. Centrum Świadczeń. Tam poinformowano go również o dacie zgonu i fakcie, że ojciec został pochowany jako osoba bezdomna. Ktoś jednak odebrał akt zgonu, ktoś zorganizował pochówek, znano jego imię i nazwisko. Organ realizował wypłatę alimentów przez 7 miesięcy od dnia śmierci K. A. C.. Oznacza to, że organ mimo posiadanej wiedzy nie wstrzymał wypłaty świadczeń alimentacyjnych. Zdaniem skarżącego nie powinien on ponosić konsekwencji za brak komunikacji między wydziałami Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Dalej skarżący opisał swoją sytuację materialną. Aktualnie studiuje w systemie zaocznym - czesne wynosi 475 zł miesięcznie, a od listopada 2012 r. pracuje na podstawie umów zlecenia i jego miesięczne dochody zamykają się kwotą 1 000,-zł brutto. Prowadzi gospodarstwo domowe razem z matką, która od 2010 roku otrzymuje, z powodu boreliozy i przebytego udaru mózgu z prawostronnym porażeniem kończyn, rentę w wysokości 890,- zł. Matka prowadzi również działalność gospodarczą, która przynosi znikome dochody ze względu na częste pobyty w szpitalach i zwolnieniach lekarskich. Większość z tych dochodów pożerana jest przez wydatki na konieczne lekarstwa. W tej sytuacji konieczność zwrotu otrzymanych alimentów jest dla niego wielką przeszkodą. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Tytułem wstępu do dalszych rozważań wyjaśnić należy, iż stosownie do przepisu art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sąd sprawuje w zakresie swej właściwości kontrolę pod względem zgodności z prawem działalności administracji publicznej. Przedmiotem dokonywanej przez niego kontroli jest zbadanie, czy organy administracji w toku rozpoznania sprawy nie naruszyły prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Czyni to wedle stanu prawnego i na podstawie akt sprawy, istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. Uchylenie decyzji lub postanowienia przez sąd administracyjny następuje tylko w przypadku naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 ust. 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. – dalej: "p.p.s.a." ), naruszenia prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b) i naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Dokonując kontroli legalności podjętych przez organ administracji rozstrzygnięć, Sąd stosownie do zapisu art. 134 p.p.s.a. nie jest związany granicami skargi. Przepis ten umożliwia Sądowi wszechstronne i obiektywne zbadanie sprawy niezależnie od podniesionych zarzutów. Poza sporem w niniejszej sprawie pozostaje, że decyzją z dnia 16 listopada 2010 r. Prezydent Miasta P. przyznał K. J. C. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500,- zł na okres od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. Kwestią bezsporną w sprawie jest również, że podejmowane próby przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego wobec dłużnika alimentacyjnego – K. A. C. okazały się bezskuteczne. Niesporne w sprawie jest również, iż dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu 28 lipca 2011 r. W tych okolicznościach sprawy Prezydent Miasta P. wydał decyzję z dnia [...] 2012 r., którą uznał pobrane przez K. J. C. w okresie od 1 sierpnia 2011 r. do 30 września 2011 r. świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane. Kwestią sporną w sprawie pozostaje natomiast, czy w ustalonym stanie faktycznym, ziściły się przesłanki do uznania świadczenia alimentacyjnego pobranego przez skarżącego - w okresie od sierpnia 2011 r. do września 2011 r. - za świadczenie nienależnie pobrane. Stosownie do treści art. 2 pkt 7 lit. a-d ustawy z dnia z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U z 2009 r. nr 1 poz. 7, ze zm.) ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Jednocześnie zgodnie z treścią art. 23 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami; w ust. 7 przewiduje, że odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego, do dnia spłaty. Organy obu instancji uznały, iż w skarżący w okresie od 1 sierpnia do 30 września 2011 r. pobrał nienależnie świadczenie, które zostało mu wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części (art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). W świetle wyżej wskazanych regulacji zauważyć należy, iż w orzecznictwie sądów administracyjnych zwraca się uwagę na błędne utożsamianie pojęcia "świadczenie nienależnie pobrane" z pojęciem "nienależnego świadczenia". Jakkolwiek "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, to "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zdaniem Sądu nie sposób bowiem przyjąć, aby intencją ustawodawcy, który na gruncie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", było nałożenie obowiązku zwrotu pobranego świadczenia alimentacyjnego, będącego świadczeniem nienależnym, w każdej sytuacji. W konsekwencji przyjmuje się, że obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (por. wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r. sygn. I OSK 826/09, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn. IV SA/Gl 398/09. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2010 r. sygn. II SA/Po 477/10 i z dnia 18 października 2011 . o sygn. akt II SA/Po 643/11 - dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Powyższy pogląd należy uznać za trafny co do zasady i przyjąć, że będzie miał zastosowanie do sytuacji, o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W ocenie Sądu, powyższe rozważania, w świetle oświadczeń skarżącego, iż o śmierci ojca - dłużnika alimentacyjnego dowiedział się dopiero w lutym/marcu 2012 r. prowadzą do wniosku, iż wypłacone skarżącemu w okresie od 1 sierpnia 2011 r. do 30 września 2011 r. świadczenia można uznać za świadczenia nienależnie przyznane i wypłacone, ale nie za świadczenia nienależnie pobrane. Aby świadczenia można było uznać za nienależnie pobrane należałoby wykazać, że ich pozyskanie przez stronę stanowiło efekt jej świadomego działania nacechowanego złą wolą. Taka sytuacja mogłaby mieć miejsce wówczas, gdyby skarżący pobrał świadczenia będąc świadomy faktu, że zataił informację mającą wpływ na ustalenie prawa do tych świadczeń przed organem przyznającym a następnie wypłacającym jej środki z tego tytułu. Okoliczności te winny zostać wykazane i wyartykułowane w uzasadnieniu decyzji uznającej dane świadczenie za pobrane nienależnie. W rozpoznawanej sprawie przeprowadzona przez organ odwoławczy ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego pozwoliła jedynie na stwierdzenie, że skarżącemu za okres od sierpnia 2011 r. do września 2011 r. zostało wypłacone świadczenie z funduszu alimentacyjnego mimo braku ku temu podstaw, ale nie przesądza to, iż skarżący świadczenia te świadomie pobierał w sposób nienależny. Skarżący wielokrotnie zaznaczał, począwszy od oświadczenia z dnia 6 marca 2012 r. (k. 33 akt administracyjnych), iż do 2012 r. nie był świadomy śmierci swojego ojca, z którym przez całe życie nie utrzymywał kontaktów. Informację o jego śmierci uzyskał wprost od organu wypłacającego świadczenie z funduszu alimentacyjnego w dniu 6 marca 2012 r. Organy obu instancji w żaden sposób nie odniosły się do oświadczeń skarżącego. Podnoszone okoliczności nie zostały poddane ocenie organów, pod kątem rozważenia, czy K. J. C. świadomie pobierał świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wiedząc, że mu one nie przysługują. Zgodnie z treścią art. 25 powoływanej ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w sprawach nieuregulowanych w tej ustawie stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego. Zatem stwierdzić należy, iż brak ustaleń w powyższym zakresie stanowi niewątpliwie naruszenie zasady prawdy obiektywnej sformułowanej w art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a., Zgodnie z tą zasadą obowiązkiem organu administracji publicznej jest wyczerpujące zbadanie wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz, a następnie do tak ustalonego stanu faktycznego sprawy dokonać subsumcji obowiązujących przepisów prawa materialnego. Należy także zaznaczyć, iż art. 8 K.p.a. nakazuje organom administracji publicznej prowadzenie postępowania administracyjnego w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, a rozstrzygnięcie organów powinno być uzasadnione w wyczerpujący sposób, który umożliwi przekonanie strony do zasadności rozstrzygnięcia (art. 11 i 107 § 3 K.p.a.) Dodatkowo przyjąć należy, iż organy naruszyły przepisy prawa materialnego - art. 23 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez błędną wykładnię pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego" polegającą na rozpatrywaniu tej kwestii w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci zawinienia świadczeniobiorcy. Ponownie rozpoznając sprawę organy I instancji winien jeszcze raz dokonać oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w aspekcie ewentualnego zawinienia skarżącego lub jego braku, przy pobieraniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a i c p.p.s.a. orzekł jak w punkcie I sentencji wyroku. W punkcie II sentencji Sąd na podstawie art. 152 tej ustawy orzekł o niemożności wykonania zaskarżonej decyzji.