II SA/Po 1104/12

Dnia 28 lutego 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elwira Brychcy (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga Sędzia WSA Edyta Podrazik Protokolant st. sekr. sąd. Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lutego 2013 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2012r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej kwotę 257zł (dwieście pięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Wójt Gminy K., decyzją z dnia [...] sierpnia 2012r., na podstawie art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 z późn. zm.), odmówił przyznania K. K. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem W. K. Uzasadniając orzeczenie organ I instancji wskazał, że przepisy ustawy wykluczają możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Na skutek odwołania K. K. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w P. decyzją z dnia [...] października 2012r. na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. nr 139, poz. 992 z późn. zm.) utrzymało zaskarżoną decyzję organu I instancji w mocy. W ocenie Kolegium, brak jest podstaw do przyjęcia, że decyzja została wydana z naruszeniem przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w konsekwencji, że zachodzą podstawy do przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. W niniejszej sprawie K. K. wnioskowała o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem, zaliczonym do znacznego stopnia niepełnosprawności, który z uwagi na niepełnosprawność wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Kolegium wskazało, że materialnoprawną podstawę w niniejszej sprawie stanowi ustawa z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. nr 139, poz. 992 ze zm.) zwana dalej ustawą, która określa warunki nabywania prawa do świadczeń rodzinnych oraz zasady ustalania, przyznawania i wypłacania tych świadczeń. Przedmiotowe świadczenie zostało przewidziane w art. 17 ust. 1 ustawy. Powyższy przepis z dniem 14 października 2011r. otrzymał nowe brzmienie na mocy ustawy z dnia 19 sierpnia 2011r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Natomiast art. 17 ust. 5 ustawy zawiera wykaz negatywnych przesłanek uniemożliwiających nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, w szczególności zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Wobec faktu, iż skarżąca złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w dniu [...] sierpnia 2012r. przedmiotowa sprawa podlega rozpatrzeniu na podstawie przepisów powyższej ustawy obowiązujących od dnia 14 października 2011 r. W tym stanie rzeczy Samorządowe Kolegium Odwoławcze zważyło, że organy orzekające o przyznaniu, bądź o nieprzyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, nie posiadają w tym zakresie swobody uznania administracyjnego. O przyznaniu świadczenia decyduje spełnienie ustawowych przesłanek, które organ ocenia na podstawie złożonych dokumentów i oświadczeń. Brak spełnienia przesłanek obliguje organ do wydania decyzji odmownej, co miało miejsce w przedmiotowej sprawie. W ocenie Kolegium, orzekający w niniejszej sprawie organ I instancji dokonał właściwej wykładni art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, w brzmieniu obowiązującym od dnia 14 października 2011 r., i prawidłowo uznał, że odwołująca się nie jest uprawniona do uzyskania dochodzonego świadczenia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad mężem. Jak wynika bowiem z akt sprawy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek – odwołująca się - nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co w świetle przywołanych przepisów stanowi negatywną przesłankę do ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosła K. K. reprezentowana przez pełnomocnika r.pr. B. J. zaskarżając powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w całości i zarzucając naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych poprzez błędną jego wykładnię i w konsekwencji przyjęcie, że pełnosprawnemu małżonkowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji pracy w celu opieki nad niepełnosprawnym małżonkiem. Zarzucono rażące naruszenie art. 6 kpa poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że organy administracji publicznej nie są uprawnione do stosowania interpretacji systemowej przepisów prawa, a jedynie do wykładni językowej. Nadto zarzucono naruszenia art. 8 kpa w zw. z art. 107 § 3 kpa poprzez niewłaściwe zastosowanie poprzez przytoczenie w uzasadnieniu jedynie literalnego brzmienia przepisów prawa bez wyjaśnienia podstawy prawnej uwzględniającej wszystkie rodzaje wykładni obowiązujących przepisów i w konsekwencji wzbudzenie wątpliwości skarżącej do organów władzy publicznej. Z uwagi na powyższe uchybienia skarżąca wniosła o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji Wójta Gminy K. w całości ewentualnie uchylenie obu decyzji i przekazanie sprawy organowi I instancji celem ponownego rozpoznania sprawy oraz orzeczenie o kosztach postępowania. W odwiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze powołując się na argumentację zwartą w uzasadnieniu decyzji II instancji wniosło o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Przeprowadzona przez Sąd w ustawowo zakreślonych granicach kontrola rozstrzygnięć wydanych w przedmiotowej sprawie wykazała, że skarga jest zasadna, z uwagi na błędną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) - dalej: u.ś.r. - przyjętą przez organy obydwu instancji, co miało wpływ na wynik sprawy. Przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. w dacie orzekania w niniejszej sprawie przez organy administracji miał następujące brzmienie: Świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy orzekające przyjęły, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. wyłącza możliwość otrzymania przez skarżącą świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem, tylko z tego powodu, że o świadczenie ubiega się małżonek osoby wymagającej opieki i nie posiada ona orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zgodnie z przepisem z art. 17 ust. 1 u.ś.r. "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Uprawnionym do świadczenia pielęgnacyjnego jest zatem w niniejszym przypadku skarżąca, która zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem ("świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje..."), a zarazem na którym "ciąży obowiązek alimentacyjny" (pkt 2 ust. 1 u.ś.r.). Nie jest ona ponadto niepełnosprawna w stopniu znacznym, czyli nie dotyczy jej wyjątek, o jakim mowa w pkt 2 ust. 1 art. 17 u.ś.r. W doktrynie i orzecznictwie nie jest też sporne, że wyrażony w art. 27 k.r.o. obowiązek przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny ma charakter alimentacyjny i wchodzi w zakres wynikających z treści art. 23 k.r.o., obowiązków wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny (zob. uzasadnienie uchwały SN z dnia 5 października 1982 r. II CZP 38/82, OSNCP 1983, nr 2-3, poz. 31; wytyczne SN z dnia 16 grudnia 1987 r., OSNCP 1988, Nr 4, poz. 42). Przesłanka negatywna, ujęta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r., nie dotyczy zatem małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale odnosi się do krewnych osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Ma to uzasadnienie w przekonaniu ustawodawcy, że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności jej małżonek (zob. druk sejmowy nr 3393/IV kadencja, s. 16), chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym (co ustawodawca skorygował wspomnianą przez organ nowelizacją z dnia 19 sierpnia 2011r.). Mając powyższe na uwadze, zasadne jest stanowisko zaprezentowane przez pełnomocnika skarżącej. Wykluczenie małżonki osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonej - jak wyżej wyjaśniono - obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnej do pracy, a niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, co jednoznacznie przesądził już Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07, OTK-A 2008/6/107, wyrok WSA w Warszawie z dnia 4 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 728/12. Literalne brzmienie przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych, które w rozpoznawanej sprawie zastosowały organy orzekające w sprawie, jest nieprawidłowe ponieważ pomija systemową i celowościową wykładnię. Reasumując stwierdzić należy, że w aktualnym stanie prawnym ustawy o świadczeniach rodzinnych okoliczność - fakt, że skarżąca wystąpiła o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem opieki nad mężem, nie może stanowić podstawy do odmowy przyznania tego świadczenia z uwagi na pozostawanie osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim ze skarżącą. Wykładnia sądowa, która została zastosowana w niniejszej sprawie powinna zmierzać do rezultatu wynikającego z takiego rozumienia prawa, które zapewnia jego spójność oraz konstytucyjność. Sąd jest zobowiązany wybrać taką interpretację normy ustawowej, która umożliwia najpełniejsze urzeczywistnienie norm, zasad i wartości konstytucyjnych. Takiej też wykładni w rozpoznawanej sprawie dokonał Sąd w odniesieniu do przepisów art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) w zw. z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych mając na uwadze wskazane zasady konstytucyjne równości wobec prawa oraz ochrony rodziny i zapewnienia rodzinie w uzasadnionych wypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władzy publicznej. W konsekwencji przedstawiona przez organy orzekające w sprawie interpretacja powołanych przepisów prawa materialnego uznana została za błędną, co prowadzi do wniosku, że organy dopuściły się naruszenia prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię, co miało wpływ na wynik sprawy. Prowadzić to musiało do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W tym miejscu wskazać należy, że okoliczności niniejszej sprawy nie uzasadniają stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, gdyż uchybienia organów zaistniałe w niniejszej sprawie nie mają charakteru rażącego naruszenia prawa o jakim mowa w art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Ponownie rozpatrując sprawę organy będą miały na uwadze wyżej przedstawione rozważania prawne. Ustalenia faktyczne oraz rozważania prawne organu w tym zakresie winny znaleźć swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji rozstrzygającej sprawę. W tym stanie rzeczy Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270, dalej "p.p.s.a.") orzekł, jak w punkcie I wyroku. Orzeczenie o kosztach postępowania znajduje swoje uzasadnienie w treści art. 200 p.p.s.a, jak Sąd orzekł w punkcie II wyroku. O wykonalności zaskarżonej decyzji Sąd orzekł na mocy art. 152 p.p.s.a., jak w punkcie III wyroku.