II SA/Po 120/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 listopada 2021 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2020 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Decyzją z dnia [...] czerwca 2020 r., nr [...], Burmistrz Miasta C., działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.; dalej: "K.p.a."), art. 17, art. 24 ust. 2 i ust. 4, art. 27 ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej: "u.ś.r."), po rozpatrzeniu wniosku M. M. z dnia [...] sierpnia 2020 r., odmówił przyznania M. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką I. M.. W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2020 r. M. M. zwróciła się z prośbą o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką I. M.. Do wniosku dołączono orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności matki wnioskodawczyni I. M. z ustalonym stopniem niepełnosprawności od dnia [...] października 2019 do [...] listopada 2021 r. oraz orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności ojca wnioskodawczyni F. M.. Następnie organ przytoczył treść przepisu art. 17 ust. 1 i ust. 1b u.ś.r. Jako przyczynę odmowy przyznania świadczenia organ I instancji wskazał na fakt, że I. M. nie spełnia warunków z art. 17 ust. 1b u.ś.r. – zgodnie z orzeczeniem o niepełnosprawności ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] października 20219 r., jednocześnie w orzeczeniu wskazano, że nie da się ustalić daty powstania niepełnosprawności. W odwołaniu z dnia [...] października 2020 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego M. M. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w przepisie art. 17 ust 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] października 2014 r., sygn. akt [...], doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Odwołująca podkreśliła, że jej matka I. M. jest osobą niepełnosprawną, która wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Decyzją z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze , działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwołwczy podkreślił, że nie zgadza się z powołaną przez organ I instancji przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, wskazując, że Burmistrz Miasta C. błędnie zastosował art. 17 ust. 1b u.ś.r., bez uwzględnienia faktu, że doszło do zmiany stanu prawnego wskutek wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, eliminującego z obrotu prawnego niekonstytucyjny fragment wymienionego przepisu. Tym niemniej Kolegium wskazało, że I. M. jest osobą zamężną, jej mąż F. M. ma 70 lat i legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe w dniu [...] stycznia 2010 r. W przepisie art. 17 ust. 5 w pkt 1-6 u.ś.r. ustawodawca określił sytuacje, w których świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, m.in. gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonekn legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a). Kolegium podkreśliło, że obowiązek opieki nad I. M. w pierwszej kolejności obciąża jej męża. W sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania opieki nad drugim współmażonkiem jest konsekwencją art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz istnienie między małżonkami prawnej więzi małżeństwa. Zatem brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córkce na niepełnosprawną matkę, gdy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki ze względu na stan zdrowia. Jednakże ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Biorąc powyższe pod uwagę Kolegium uznało, że odmowa przyznania M. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na matkę I. M. była zasadna. W skardze z dnia [...] stycznia 2021 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu M. M. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, sprawującej faktycznie opiekę nad osobą niepełnosprawną, ponieważ opieka powinna być sprawowana przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia tego przepisu powinna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącej przytoczył treść przepisu art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. Podniósł, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a dokonana przez organ II instancji prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych i kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osoba niepełnosprawną. Cytując wyrok WSA w Szczecinie z dnia [...] marca 2019 r., II SA/Sz [...], wskazał na powiązanie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i art. 132 k.r.o. i podkreślił, że wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga okazała się niezasadna. W rozpoznawanej sprawie M. M. ubiega się o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką I. M., która na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia [...] listopada 2019 r., nr [...], została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności (k. 4 akt adm.). Odmawiając skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką organ I instancji, powołując się na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. wskazał, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Tymczasem z dokumentacji wynika, że daty niepełnosprawności I. M. nie da się ustalić, natomiast ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] października 2019 r. (kiedy I. M. miała 68 lat – uw. Sądu). Choć przy tym organ odwoławczy w zaskarżonej decyzji przyznał rację stronie skarżącej w kwestii daty powstania niepełnosprawności, albowiem w kontekście wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] października 2014 r., sygn. akt K [...] powstanie niepełnosprawność osoby wymagającej opieki po 18 roku życia nie mogło stanowić przesłanki do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, to uznał, że w sprawie zaistniała przeszkoda w przyznaniu świadczenia wynikająca z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., tj. odmówił przyznania świadczenia z tego powodu, że I. M. pozostaje w związku małżeńskim, a współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W kontekście powyższego wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), a także innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W stosunku do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, innych niż spokrewnione w pierwszy stopniu z osobą wymagającą opieki, ustawa przewiduje dodatkowy katalog przesłanek pozytywnych, których dopiero łączne spełnienie umożliwia przyznanie im świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie w art. 17 ust. 5 ustawy zawarto katalog przesłanek negatywnych, których wystąpienie stanowi przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. I tak zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagajaca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że co do zasady, przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a należy odczytywać ściśle. Z przepisu tego wynika, że obowiązek współmałżonka do świadczenia opieki wyprzedza obowiązek innych osób zobowiązanych do alimentacji, wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 1 i pkt 4 u.ś.r. – co znajduje odzwierciedlenie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w tym przepisach art. 23 i art. 27 k.r.o. W szczególności w myśl art. 23 k.r.o. małżonkowie są obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Należy zauważyć, że obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (art. 130, art. 60 § 1-3 k.r.o.). Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. W konsekwencji jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim to opiekę tę powinien zapewnić jej współmałżonek (uzyskując przy tym prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli w celu zapewnienia opieki nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) – chyba że legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niemniej, z racji występowania różnych sytuacji i stanów faktycznych, orzecznictwo sądowoadministracyjne na gruncie wykładni funkcjonalnej i systemowej komentowanego przepisu wypracowało również pogląd, że mając także na uwadze uregulowanie art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz zasady konstytucyjne z art. 2, art. 18, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, ograniczenie wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a może doznać odstępstwa, gdy współmażonek osoby niepełnosprawnej ze względów obiektywnych nie jest w stanie sprawować opieki. Za takie szczególne okoliczności natury obiektywnej – czyli pozostające poza sferą dowolnego kształtowania stosunków rodzinnych, i przez to opiekuńczych, wśród osób zobowiązanych (w różnym stopniu) do alimentacji – należałoby uznać przykładowo niedołężność związaną ze starczym wiekiem, ewidentne ciężkie kalectwo, bezdomność, ubezwłasnowolnienie, przebywanie w domu pomocy społecznej, czy w zakładzie karnym. Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy wskazać należy, że skarżąca jest bezspornie osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Skarżąca, jako córka niepełnosprawnej, jest jej krewną w linii prostej w pierwszym stopniu, nie dotyczą jej więc ograniczenia z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Z tego względu zarzuty i argumentacja skargi, które koncentrują się na sposobie wykładni art. 17 ust. 1a ustawy nie mogły w niniejszej sprawie zostać uznane za trafne. Tym niemniej matka skarżącej I. M. pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż F. M. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt administracyjnych nie wynika, aby w niniejszej sprawie występowały obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez współmałżonka I. M., które przemawiałyby za odejściem od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Wprawdzie F. M. posiada orzeczenie o niepełnosprawności, ale o stopniu lekkim. Przyczynę niepełnosprawności określono symbolem 03-L (tj. zaburzenia głosu, mowy i choroby słuchu). Dodatkowo w wydziadzie środowiskowym M. M. podała, że jej ojciec ma wadę słuchu i nosi aparaty słuchowe, ponadto cierpi na kamicę nerkową, a we wrześniu 2020 r. miał zaplanowaną operację przepukliny (k. 20 akt adm.). Zdaniem Sądu opisany rodzaj niepełnosprawności oraz ogólny stan zdrowia F. M. nie mogą być uznane za okoliczności, która uniemożliwiają mu sprawowanie opieki nad żoną. Podobnie należy ocenić okoliczność, że F. M. jest osobą siedemdziesięcioletnią – w obecnych standardach długości i jakości życia osiągnięcie wieku 70 lat, jeżeli nie jest powiązane z ciężką chorobą, nie oznacza starczej niedołężności. Należy przy tym podkreślić, że skarżąca – reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika – ani w odwołaniu, ani szczególnie w skardze do sądu nie wskazała na żadne okoliczności, które mogłyby uzasadniać przyjęcie, że F. M. nie jest w stanie z uwagi na swój stan zdrowia, bądź inne obiektywne przeszkody, wypełnić obowiązku opieki nad żoną I. M. i, że obowiązek ten spełniać musi skarżąca. W tym stanie reczy Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.