II SA/Po 1221/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Edyta Podrazik po rozpoznaniu w dniu 11 lipca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M. K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia utrzymać w mocy postanowienie starszego referendarza sądowego z dnia 8 maja 2018 r. /-/ E. Podrazik W dniu [...] r. M. K. złożył skargę na wskazane w sentencji postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 100,00 zł, skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku skarżący wyjaśnił, że z uwagi na stan zdrowia nie pracuje i nie uzyskuje żadnych dochodów, co powoduje, że od maja 2011 r. znajduje się pod opieką matki utrzymującej się z emerytury w wysokości [...] zł. Podał, że jego matka również choruje, co sprawia, że uzyskiwane z emerytury środki przeznaczane są na leczenie i związane z tym koszty, w pozostałej niewielkiej części stanowiąc źródło utrzymania gospodarstwa domowego. Nadto skarżący oświadczył, że obecne środki pozostające w dyspozycji matki skarżącego wraz ze środkami uzyskanymi w styczniu 2014 roku z likwidacji polisy ubezpieczeniowej przez wnioskodawcę i przekazane matce, stanowić muszą zabezpieczenie środków materialnych dla przeprowadzenia zabiegów ratujących życie i zdrowie matki wnioskodawcy. W części wniosku dotyczącej posiadanego majątku skarżący podał, że nie posiada żadnego majątku nieruchomego, czy wartościowych ruchomości. Oświadczył, że aktualnie nie posiada żadnych oszczędności. Nadto wskazał, że z emerytury matki do 2014 r. do [...] zł miesięcznie przeznaczane było na jej i wnioskodawcy leczenie, do tego dochodziły koszty wizyt z dojazdami w ośrodkach zdrowia, rehabilitacji u specjalistów. Obecnie wszelkie środki poza absolutnie niezbędnymi do utrzymania gromadzone są na operacje i zabiegi. Stan zdrowia uniemożliwia skarżącemu podjęcie jakiejkolwiek pracy, a wysokość emerytury matki wnioskodawcy uśredniona na dwie osoby – swą wysokością uniemożliwia uzyskanie pomocy społecznej, co sprawia, że emerytura jego matki staje się jedynym źródłem utrzymania. Skarżący podkreślił, że jego matka sprawuje nad nim opiekę wyłącznie w zakresie dachu nad głową i pożywienia i nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada żadnych nieruchomości, wartościowych ruchomości, czy oszczędności. Wnioskodawca nie wskazał wysokości zobowiązań i stałych wydatków. W celu uzyskania aktualnej sytuacji finansowej i rodzinnej skarżącego zwrócono się do niego w oparciu o przepis art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.; dalej: "P.p.s.a."), o uzupełnienie wniosku o prawo pomocy poprzez przedłożenie wszystkich aktualnych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W ramach uzupełnienia wniosku M. K. wyjaśnił, że stan zdrowia jego matki wymaga dalszego zaangażowania w zakresie dotąd świadczonej pomocy i opieki i zaznaczył, że nie pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym w sposób wykraczający poza korzystanie z jej wsparcia przy zapewnieniu dachu nad głową i pożywienia, a więc w granicach nieprzyznanej pomocy społecznej. Matka wnioskodawcy jest inwalidką II grupy, co powoduje konieczność sprawowania nad nią opieki i uniemożliwia zarejestrowanie w urzędzie pracy oraz zakwalifikowanie do uzyskania świadczenia z pomocy społecznej, przez co pozostaje on bez pracy i środków na utrzymanie. Stałe wydatki w skali miesiąca wnioskodawcy pozostawiają do dyspozycji kwotę nie przekraczającą [...] zł. Wnioskodawca oświadczył, że zlikwidował konto bankowe i polisy ubezpieczeniowe, a pozyskane z tego tytułu środki w lutym 2014 roku przekazał na konto jego matki. Ponadto zastrzegł, że z powodu stanu zdrowia nie może podjąć żadnego zatrudnienia, nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej, nie posiada żadnych źródeł dochodów i w związku z tym nie ma obowiązku składania zeznania podatkowego PIT. M. K. oświadczył ponadto, że nie posiada samochodu. Z powodu braku zatrudnienia i braku możliwości zarejestrowania w powiatowym urzędzie pracy jako bezrobotny ze względu na stan zdrowia dotąd korzystał wyłącznie z ograniczonej odpłatnej pomocy lekarskiej, a obecnie redukuje wydatki na własne leczenie celem umożliwienia gromadzenia środków dla chorej matki na jej leczenie. Postanowieniem z dnia 8 maja 2018 r. starszy referendarz sądowy na podstawie art. 258 § 1 i 2 pkt 7 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., odmówił przyznania M. K. wnioskowanego prawa pomocy. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie wskazano, że pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a., M. K. nie złożył wystarczających i spójnych informacji, a także nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy sytuacja finansowa uzasadnia twierdzenie, że nie stać go na poniesienie kosztów postępowania sądowego chociażby w części. Złożone oświadczenia nie odzwierciedlają pełnej i rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej skarżącego. Wnioskodawca próbuje przerzucić na Sąd obowiązek wykazania, że zasługuje on na przyznanie prawa pomocy wnioskując o przeprowadzenie czynności dotyczących pozyskania stosownych dokumentów na potwierdzenie rzeczywistej sytuacji wnioskodawcy, podczas gdy z mocy ustawy obowiązek ten spoczywa na podmiocie ubiegającym się o pomoc ze strony państwa. Przede wszystkim wnioskodawca nie wyjaśnił z jakich środków finansuje swoje bieżące koszty utrzymania skoro nie posiada żadnych dochodów, a matka zapewnia skarżącemu jedynie "dach nad głową i wyżywienie". Tym bardziej, że wnioskodawca oświadczył, iż ogranicza koszty własnego leczenia odpłatnego celem gromadzenia środków na leczenie chorej, co oznacza, że dysponuje on środkami finansowymi. Nie wyjaśnił również z jakich względów stan zdrowia uniemożliwia jego rejestrację w urzędzie pracy jako osoby bezrobotnej, a także dlaczego nie może ubiegać się o środki z pomocy społecznej, skoro deklaruje, że nie posiada żadnych dochodów. Wnioskodawca nie wyjaśnił również jaki posiada tytuł do nieruchomości w której zamieszkuje. W sprzeciwie z dnia [...] r. M. K. wyraził niezadowolenie z treści zaskarżonego rozstrzygnięcia, w części powtarzając informacje zawarte w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jednocześnie wskazał, że nie mając żadnych dochodów nie uczestniczy w żadnym gospodarstwie domowym. Ponadto w opinii wnioskodawcy to sąd powinien zweryfikować w urzędzie pracy, dlaczego wnioskodawca nie zarejestrował się jako bezrobotny. Wyjaśnił również, że nie mieszka w P., a podany adres [...] jest jedynie adresem do doręczeń. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Z przytoczonego przepisu wynika, że rolą WSA jest merytoryczne rozpoznanie sprzeciwu, a więc definitywne rozstrzygnięcie kwestii z zakresu prawa pomocy będącej przedmiotem sprzeciwu [por.: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 3, Warszawa 2015 - komentarz do art. 260 P.p.s.a, dostępny w bazie danych Legalis]. Przechodząc do merytorycznego rozpoznania sprawy należy na wstępie wyjaśnić, że w myśl art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od zasady wynikającej z postanowień art. 199 P.p.s.a., gdzie mowa o tym, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Wyjątkowy charakter przepisów regulujących przesłanki przyznawania prawa pomocy oznacza, że nie można ich interpretować według zasad wykładni rozszerzającej. Prawo pomocy ma służyć osobom najuboższym, a więc takim, dla których konieczność poniesienia kosztów postępowania oznaczałaby faktyczne ograniczenie lub pozbawienie dostępu do sądu. Oznacza to, że przyznanie prawa pomocy ma bardzo wąski zakres stosowania i może mieć miejsce tylko w wyjątkowych sytuacjach i tylko wówczas, gdy spełnienie przez stronę przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy nie budzi żadnych wątpliwości. W kontekście powyższego należy podkreślić, że wnioskodawca nie wywiązał się z obowiązku rzetelnego uzupełnienia oświadczenia majątkowego, uchylając się tym samym od obowiązku złożenia wystarczających wyjaśnień odnośnie swoich rzeczywistych możliwości finansowych i majątkowych, które pozwoliłyby przyjąć, że skarżący nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Uwzględniając wyjątkowy charakter instytucji przyznania prawa pomocy oczywistym jest, że rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy możliwa jest weryfikacja danych przedstawionych przez wnioskodawcę. Przepis art. 255 P.p.s.a wprost upoważnia do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej. Konstrukcja tej regulacji ma umacniać wyjątkowość stosowania instytucji prawa pomocy. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądów, strona winna wniosek o przyznanie prawa pomocy uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 140/09– wszystkie cytowane orzeczenia dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku, gdy strona uchyla się od przedstawienia wszelkich informacji na temat jej sytuacji rodzinnej bądź finansowej, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z 6 lutego 2013 r., sygn. akt I GZ 10/13). Niezastosowanie się przez stronę do wezwania wystosowanego w trybie wyznaczonym przez art. 255 P.p.s.a. ma ten skutek, że sąd nie może skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje, że materiał dowodowy w dalszym ciągu jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Konsekwencją procesową takiego stwierdzenia może być nieuwzględnienie wniosku w jego pełnym zakresie, a nawet odmowa przyznania prawa pomocy (por. wyrok WSA w Bydgoszczy z dnia 6 lipca 2018 r., sygn. akt I SA/Bd 203/18). Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy, Sąd podzielił stanowisko referendarza, że skarżący nie wyjaśnił wątpliwości co do rzeczywistego stanu finansowego, majątkowego i rodzinnego. W przedmiotowej sprawie, pomimo wezwania w trybie przepisu art. 255 P.p.s.a., skarżący nie złożył bowiem żadnych dodatkowych oświadczeń, co do stanu finansowego i rodzinnego, a także nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy sytuacja finansowa uzasadnia twierdzenie, że nie stać go na poniesienie kosztów postępowania sądowego chociażby w części. W szczególności skarżący nie wyszczególnił aktualnie ponoszonych kosztów leczenia, nie podał, jakie są aktualne obroty na posiadanych przez skarżącego i matkę rachunkach bankowych, nie przedłożył wyciągów z tych rachunków za okres ostatnich 6 miesięcy, nie podał szczegółowego spisu miesięcznych kosztów bieżącego utrzymania skarżącego i matki (opłaty za żywność, mieszkanie, leki i leczenie, inne konieczne wydatki), nie przedłożył rachunków i faktur i nie podał z jakich źródeł koszty te ponosi. Wobec powyższego opierając się o treść formularza przyjąć należało, że złożone w nim oświadczenia nie odzwierciedlają pełnej i rzeczywistej sytuacji finansowej i majątkowej skarżącego. Brak rzeczywistej współpracy, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, skutkować musiał odmową przyznania tego prawa. Odnosząc się do zarzutów sprzeciwu należy wyjaśnić, że wbrew twierdzeniom wnioskodawcy, z jego oświadczenia wynikałoby, że gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z matką, skoro razem mieszkają i matka zapewnia mu wyżywienie. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się bowiem pogląd, iż wspólne zamieszkiwanie, finansowane z dochodu tylko jednej osoby zawsze będzie oznaczać wspólne gospodarowanie. Niemniej jednak jeśli gospodarstwo domowe prowadzi sam, dochód matki nie stanowiłby przeszkody do udzielenia wnioskodawcy pomocy przez pomoc społeczną, skoro skarżący deklaruje, że nie posiada żadnego dochodu. Ponadto wnioskodawca nie wyjaśnił, dlaczego jego stan zdrowia nie pozwala mu zarejestrować się jako bezrobotny w powiatowym urzędzie pracy, albowiem w zakresie stanu swojego zdrowia nie przedstawił żadnych zaświadczeń lekarskich. Co również istotne, wnioskodawca oświadczył, iż ogranicza koszty własnego leczenia odpłatnego celem gromadzenia środków na leczenie chorej matki, co oznacza, że dysponuje on środkami finansowymi. Wskazał wręcz, że obecnie wszelkie środki poza absolutnie niezbędnymi do utrzymania gromadzone są na operacje i zabiegi dla matki. Z tego wynikałoby, że skarżący posiada jakieś oszczędności. Mając powyższe na uwadze należy podkreślić, że obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia kosztów postępowania, a tym samym przedstawienia i wykazania wszelkich okoliczności potwierdzających ten fakt, obciąża stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy. Z uwagi na fakt, że wnioskodawca nie wykonał w pełni wezwania do uzupełnienia oświadczenia majątkowego, w sprawie nie wykazano, że w stosunku do wnioskodawcy wystąpiła ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 260 § 1 i § 3 oraz art. 16 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia. /-/ E. Podrazik