II SA/Po 1375/03

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym : Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędzia WSA Marzenna Kosewska (spr.) Asesor sąd. Szymon Widłak Protokolant : sekr. sąd. Anna Piotrowska-Żyła po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 06 lipca 2006 r. przy udziale sprawy ze skargi I. B. i M. B. obecnie Z. na decyzję Dyrektora Izby Celnej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie wymeldowania I. uchyla zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą Prezydenta Miasta O. z dnia [...] nr [...] II. stwierdza że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/Sz. Widłak /-/M.Kwiecińska /-/M. Kosewska Decyzją z dnia [...] nr [...] Prezydent Miasta O. orzekł – na podstawie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10.04.1974r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych ( Dz. U. Nr 87 z 2001r., poz. 960 ) – o wymeldowaniu I. B. i jej córki M. B. z pobytu stałego z mieszkania nr [...] przy [...] w O. Organ I instancji podniósł w uzasadnieniu orzeczenia, że I. B. i M. B. potwierdziły fakt opuszczenia w marcu 2002 r. spornego lokalu z powodu nieporozumień rodzinnych z jego najemcą – J. B. Zabrały one przy tym rzeczy osobiste i część wyposażenia gospodarstwa domowego. Przed wyprowadzką – w styczniu 2002 r. - miały miejsce dwie interwencje Policji związane z utrudnianiem przez J. B. swobodnego dostępu do mieszkania (zmiana zamków w drzwiach). W toku prowadzonego postępowania I. B. podała, iż przed sądem powszechnym toczy się postępowanie rozwodowe z powództwa J. B., w związku z którym wniosła ona o rozstrzygnięcie o sposobie korzystania z przedmiotowego mieszkania. Ponieważ zdaniem organu ewidencyjnego I. B. i M. B. nie podejmowały skutecznych działań zmierzających do ponownego zamieszkania w lokalu, należało uznać jego opuszczenie za dobrowolne, co skutkować winno wydaniem decyzji o ich wymeldowaniu. W odwołaniach od powyższego orzeczenia I. B. i M. B. wniosły o jego uchylenie w całości i umorzenie postępowania, bądź też o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji. I. B. podniosła, iż organ meldunkowy winien wstrzymać się z rozstrzygnięciem niniejszej sprawy do czasu prawomocnego zakończenia procesu rozwodowego, w ramach którego wniosła o ustalenie wspólnego użytkowania spornego lokalu z J. B. Zdaniem odwołujących się nie było przesłanek do uznania dobrowolności opuszczenia przez nie tego mieszkania. Wojewoda decyzją nr [...] z [...].06.2003r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję, uznając, iż I. B. i M. B. nie poczyniły żadnych kroków prawnych zmierzających do przywrócenia utraconego posiadania, wobec czego należało orzec o ich wymeldowaniu. Powoływane postępowanie rozwodowe nie miało przy tym zdaniem organu odwoławczego bezpośredniego związku z ewentualnym przywróceniem prawa do posiadania i nie mogło uzasadniać zawieszenia postępowania. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego I. B. i M. B. wniosły o uchylenie obu decyzji oraz przekazanie sprawy do rozpoznania organowi I instancji. Powtórzyły one argumenty podniesione w odwołaniach dotyczące niedobrowolnego opuszczenia spornego lokalu. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, powołując się na argumenty przytoczone w uzasadnieniu swojej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny rozważył , co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że niniejsza sprawa zainicjowana wniesieniem skargi do Naczelnego Sądu Administracyjnego podlega rozpoznaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie przepisów ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269) i ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1270) w zw. z art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Przepisy wprowadzające ustawę – Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153 poz. 1271). Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych – sądy administracyjne kontrolują działalność administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, nie są natomiast uprawnione do merytorycznego rozstrzygania o przedmiocie sprawy. Również w myśl art. 3 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Sądy administracyjne kontrolują zaskarżone akty tylko w zakresie ich zgodności z prawem i nie mają uprawnień do merytorycznego rozstrzygania sprawy. Jednocześnie z przepisu art. 134 § 1 ostatnio cytowanej ustawy wynika, że Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednocześnie związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Materialnoprawną podstawę zaskarżonych decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 10 kwietnia 1974r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych ( t. j. Dz. U. Nr 87 z 2001r., poz. 960 ze zmian.). Zgodnie z treścią przepisu art. 15 ust. 2 tej ustawy, rozpatrywaną w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 maja 2002r. (sygn. akt K 20/01) orzekającym o niezgodności z Konstytucją art. 9 ust. 2 ustawy, wystarczającą podstawę do wymeldowania danej osoby stanowi faktyczne opuszczenie przez nią miejsca stałego pobytu. O takim opuszczeniu można mówić w sytuacji trwałego zerwania więzi z dotychczasowym miejscem zamieszkania, co nie zachodzi w przypadkach niedobrowolnego wyprowadzenia się z lokalu, połączonego jednak z podejmowaniem prawem przewidzianych środków zmierzających do umożliwienia powrotu do dotychczasowego miejsca zamieszkania (patrz m.in. wyrok NSA z 15 lutego 2002r., sygn. akt II SA/Po 1942/00 ; wyrok NSA z 12 kwietnia 2001r., sygn. akt V SA 3078/00, LEX nr 78937 ; wyrok NSA z 22 sierpnia 2000r., sygn. akt V SA 108/00, LEX nr 49954 ). Sąd po przeanalizowaniu akt administracyjnych przedmiotowej sprawy stwierdził naruszenie powyżej przytoczonych przepisów prawa, albowiem ze zgromadzonego materiału dowodowego nie wynika jednoznacznie, że opuszczenie spornego lokalu przez obie skarżące miało charakter dobrowolny. Podnosiły one bowiem konsekwentnie w toku całego postępowania, iż wyprowadziły się z przedmiotowego lokalu w marcu 2002r. z powodu narastających konfliktów rodzinnych z J. B., których potwierdzeniem były m. in. dwukrotne interwencje Policji w styczniu 2002r. Organy meldunkowe nie zanegowały zresztą tych stwierdzeń. Odmówiły one natomiast uznania niedobrowolnego charakteru opuszczenia lokalu z powodu niepodjęcia przez skarżące środków prawnych zmierzających do przywrócenia posiadania. W ocenie Sądu stwierdzenie to było sprzeczne ze stanem faktycznym sprawy. Organy meldunkowe nie zbadały w toku postępowania w sposób szczegółowy kwestii opuszczenia spornego lokalu przez M. B., która w momencie wyprowadzki pozostawała osobą niepełnoletnią. Mogła ona zatem zarówno opuścić mieszkanie ze swoją matką, jak i pozostać w nim z ojcem, albowiem I. B. i wnioskodawca J. B. sprawowali wówczas nad nią władzę rodzicielską. Organ winien ustalić, czy była to samodzielna decyzja skarżącej M. B., czy też przedmiotowa wyprowadzka odbyła się za zgodą ojca. I. B. zeznała z kolei na rozprawie w dniu 20.12.2002r., iż od momentu opuszczenia mieszkania nie występowała do żadnych instytucji o przymuszenie męża do wydania nowych kluczy, czy też ustalenie sposobu korzystania z lokalu. W odpowiedzi na pozew rozwodowy jej męża z grudnia 2002r. wniosła jednak o uregulowanie kwestii korzystania z mieszkania. Postępowanie rozwodowe zakończyło się wyrokiem wydanym przez Sąd Okręgowy w dniu [...] ( sygn. akt [...]), którym rozwiązano małżeństwo wnioskodawcy i I. B., nie orzekając przy tym o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania na czas po rozwodzie ( k. 226 – 232 akt sądowoadministracyjnych ). Został on zmieniony przez Sąd Apelacyjny, który wyrokiem z dnia [...] ( sygn. akt [...]) orzekł o sposobie korzystania z przedmiotowego lokalu przez czas wspólnego zamieszkiwania po rozwodzie ( k. 234 akt ). W ocenie Sądu organ meldunkowy I instancji wiedząc o toczącym się procesie rozwodowym winien wnikliwiej rozważyć, czy zaistniały przesłanki do stwierdzenia, że skarżąca I. B. powzięła w istocie środki prawne zmierzające do uregulowania posiadania przysługującego jej w odniesieniu do spornego mieszkania. Najczęstszym środkiem ochrony praw w sytuacji niedobrowolnego opuszczenia danego lokalu jest wytoczenie przed sądem powszechnym powództwa w sprawie naruszenia posiadania lokalu, a rozstrzygnięcie sprawy tego typu stanowić może niewątpliwie zagadnienie wstępne w rozumieniu przepisu art. 97 § 1 pkt. 4 kpa, uzasadniające zawieszenie postępowania o wymeldowanie. Prawomocny wyrok przywracający posiadanie lokalu osobie bezprawnie z niego usuniętej oznacza bowiem brak przesłanki jego opuszczenia (zob. m. in. wyrok NSA z 08.11.2001r., sygn. akt V S.A. 794/01, LEX nr 84481 oraz wyrok NSA z 12.04.2001r., V S.A. 3078/00, LEX nr 78937). Powyższe roszczenie posesoryjne wygasa przy tym – zgodnie z przepisem art. 344 § 2 Kodeksu cywilnego – jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od naruszenia posiadania. I. B. nie wytoczyła wprawdzie przeciwko swojemu mężowi powództwa o przywrócenie współposiadania mieszkania, jednakże w odpowiedzi na jego pozew rozwodowy (z dnia [...].02.2003 r.) wniosła o orzeczenie przez sąd o sposobie korzystania z tego lokalu w czasie trwania procesu rozwodowego. Właśnie ten wniosek - złożony przed upływem roku od naruszenia współposiadania mieszkania, czyli od przymusowej wyprowadzki w marcu 2002r. – stanowić mógł zdaniem Sądu podstawę do uznania, iż skarżąca I. B. podjęła środek prawny zmierzający do przywrócenia naruszonego posiadania. Zgodnie bowiem z przepisem art. 443 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego – obowiązującym w trakcie trwania przedmiotowego procesu rozwodowego – sąd orzekał na żądanie jednego z małżonków o zakresie i sposobie korzystania przez małżonków ze wspólnego mieszkania w czasie trwania takiego procesu. Zgodnie z utrwalonym poglądem przyjętym w orzecznictwie i doktrynie wniosek tego typu mógł być składany zarówno w sytuacji zajmowania danego lokalu mieszkalnego przez obu małżonków, jak też wtedy, gdy jeden z nich zmuszony był przed złożeniem wniosku opuścić wspólne mieszkanie wskutek szykan drugiego małżonka, lub został z niego bezprawnie usunięty (zob. m. in. orzeczenie Sądu Najwyższego z 20.07.1956r., sygn. akt 3 CZ 144/56, NP 1957/5/125 oraz z dnia 26.07.1956r., 2 CZ 99/56, OSPiKA 1958/220; red. K. Piasecki, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom II, Warszawa 2000, s. 61). Ponieważ przywrócenie na podstawie powództwa posesoryjnego (opartego na art. 344 Kodeksu cywilnego) jednemu z małżonków współposiadania mieszkania nie było możliwe w trakcie trwania procesu o rozwód, gdyż sprawa taka podlegałaby przekazaniu sądowi rozpoznającemu sprawę o rozwód celem wydania przez niego postanowienia w trybie art. 443 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego (zob. m. in. uchwała SN z 15.04.1967r., III CZP 23/67, OSNC 1967/11/195 oraz uchwała SN z 21.09.1971r., III CZP 43/71, OSNC 1972/3/46), powyższy wniosek I. B. był w zasadzie jedynym możliwym sposobem skutecznego dochodzenia przez nią swoich praw związanych ze współposiadaniem spornego lokalu. W odpowiedzi na pozew skarżąca złożyła również drugi wniosek o uregulowanie korzystania z lokalu na czas wspólnego zamieszkiwania w nim po orzeczeniu rozwodu, który był jednak zbędny w tym sensie, iż zgodnie z art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd był zobowiązany orzec w tej kwestii w wyroku rozwodowym z urzędu. Dotyczy to również sytuacji, gdy jeden z małżonków nie przebywa w danym mieszkaniu, albowiem został zmuszony do jego opuszczenia na skutek samowolnego, sprzecznego z prawem lub zasadami współżycia społecznego postępowania (zob. teza IV Wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w zakresie orzekania w wyroku rozwodowym o wspólnym mieszkaniu zajmowanym przez małżonków oraz o podziale majątku wspólnego – art. 58 § 2, 3 i 4 kro – uchwała Izby Cywilnej SN z 13.01.1978r., III CZP 30/77, OSNC 1978/3/39 ). Wprawdzie orzekający w I instancji Sąd Okręgowy nie znalazł podstaw do orzeczenia w wyroku rozwodowym z [...].07.2003r. o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania na czas po rozwodzie, jednakże uczynił to w ramach postępowania II instancyjnego Sąd Apelacyjny, prawomocnym wyrokiem z dnia [...].03.2004r. Ze względu na powyższe okoliczności faktyczne i prawne organy ewidencyjne winny ustalić, czy sąd rozpoznający sprawę rozwodową uwzględnił wniosek I. B. o orzeczenie o sposobie korzystania ze spornego lokalu w czasie trwania procesu rozwodowego, a jeśli tak to w jakim zakresie. Niezależnie od tego zdaniem Sądu w niniejszym postępowaniu o wymeldowanie wystąpiły przesłanki do jego zawieszenia na podstawie art. 97 § 1 pkt. 4 kpa – do czasu prawomocnego zakończenia przedmiotowego procesu rozwodowego, w którym rozstrzygnąć miano o kwestii współposiadania mieszkania. Stanowiła ona niewątpliwie zagadnienie wstępne, od którego rozstrzygnięcia zależało rozpatrzenie niniejszej sprawy administracyjnej i wydanie decyzji w przedmiocie wymeldowania. Kwestia ta związana była bowiem z koniecznością dokonania jednoznacznej oceny, czy opuszczenie spornego lokalu miało charakter dobrowolny, a więc z jedną z przesłanek koniecznych do prawidłowego orzeczenia o wymeldowaniu. Ponieważ organy ewidencyjne obu instancji nie poczyniły w toku przedmiotowego postępowania wszystkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności nie zebrały i nie rozpatrzyły w wyczerpujący sposób całego materiału dowodowego, w ocenie Sądu dokonały naruszenia przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 97 § 1 pkt. 4 kpa), które mogło mieć istotny wpływ na jej wynik. Z tego względu należało uchylić ich decyzję na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 "c" ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ). O wstrzymaniu wykonania zaskarżonych decyzji orzeczono w myśl art. 152 cyt. ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. /-/S. Widłak /-/M. Kwiecińska /-/M. Kosewska