II SA/Po 169/11

Dnia 12 lipca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Edyta Podrazik po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2011 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy sprawy ze skargi P. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] stycznia 2011 roku znak [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. /-/ E. Podrazik W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu P. J. złożył w dniu [...] marca 2011 roku wniosek o przyznanie prawa pomocy w całości przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie jako pełnomocnika radcy prawnego w osobie M. W. W dołączonym formularzu wskazał, że jest osobą o niskich dochodach, nie pozostaje w związku małżeńskim, korzysta z pomocy dzieci, nie stać go na pokrycie kosztów postępowania sądowego oraz nie może skonsultować się z radcą prawnym. P. J. podał, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. W części wniosku dotyczącej majątku wskazał, że posiada mieszkanie komunalne oraz łąkę na terenie zalewowym o powierzchni 0,5 ha. Oświadczył on ponadto, iż nie dysponuje żadnymi zasobami pieniężnymi, ani wartościowymi przedmiotami. W rubryce dotyczącej dochodów podał, że utrzymuje się z renty chorobowej w wysokości 539,29 zł miesięcznie. Do wniosku dołączył też kserokopie PIT 40A za rok 2009 i 2010, z których wynika, że uzyskał dochód w wysokości odpowiednio 6.171,88 zł w 2009 roku i 6.471,50 zł w 2010 roku. Z uwagi na to, iż wniosek o prawo pomocy, złożony na urzędowym formularzu, nie przedstawiał całościowej sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcę wezwano do złożenia: spisu średnich miesięcznych wydatków na prowadzenie gospodarstwa domowego, kopii odpisów własnych zeznań podatkowych PIT oraz osób, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, wyciągów z rachunków bankowych, oświadczenia o posiadanych pojazdach mechanicznych podlegających rejestracji i wykazu nieruchomości z określeniem sposobu ich zagospodarowania. W wezwaniu zobowiązano P. J. do przedłożenia spisu robót budowlanych od 2008 roku i zakupionych materiałów, udokumentowanie wysokości kosztów poniesionych w zw. z prowadzoną inwestycją i udokumentowanie źródła środków finansowych na pokrycie kosztów prowadzonej inwestycji budowlanej. W odpowiedzi z dnia [...] kwietnia 2011 roku wnioskodawca wskazał, że średnie miesięczne wydatki związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego wynoszą 150 zł, którą to kwotę przekazuje matce na utrzymanie lokalu, gdzie razem mieszkają, lecz nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa. Większość czasu spędza u córki poza K. Z żoną pozostaje w separacji od 2004 roku i nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa. Oświadczył, że nie przedłożył rozliczeń rocznych innych osób, gdyż nie ma domowników, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo. Nie posiada nadto rachunków bankowych, ani kart kredytowych. Rachunek osobisty został otwarty w dniu [...] lutego 2011 roku, ale jeszcze nie funkcjonuje. Nie ma też żadnych pojazdów mechanicznych. W zakresie nieruchomości wskazał, że posiada łąkę o powierzchni 0,5 ha, na której nie wykonuje żadnych prac, nie użytkuje jej, ani też nie oddał w dzierżawę innym osobom. W 2006 roku działkę darował córce. Wnioskodawca jest tylko inwestorem formalnym wzniesionego budynku. Nakłady ponosi córka i jej firma. Postanowieniem z dnia [...] kwietnia referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy P. J. W uzasadnieniu wskazano, iż oświadczenie wnioskodawcy, mimo wezwania do uzupełnienia okazało się niewiarygodne w świetle wszystkich okoliczności sprawy. Z akt administracyjnych wynika, że ma on zarejestrowane w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa gospodarstwo rolne i stado zwierząt. Fakt ten potwierdzał wielokrotnie w pismach kierowanych do organów administracji. Podał, że jest osobą prowadzącą zarejestrowane gospodarstwo rolne i uważa się za rolnika. Tymczasem w oświadczeniu o stanie majątkowym złożonym na potrzeby prawa pomocy nie wskazał, że prowadził działalność rolniczą, a w kwestii posiadanej łąki oświadczył, że w żaden sposób jej nie użytkuje, ani nie dzierżawi. Wątpliwości budzi twierdzenie P. J. dotyczące faktycznego miejsca zamieszkania i osób, z którymi prowadzi gospodarstwo. Wnioskodawca podaje, że mieszka w P. u córki, a następnie, że mieszka w K. przy ul. S. u matki. Kierowane na adres przy ul. S. przesyłki odbierała jego matka. Natomiast przesyłki kierowane do na adres córki P. J. odbierał osobiście. Można więc uznać, że faktycznie mieszka on w P., a tylko na potrzeby postępowania twierdzi, że gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie. Nie chce on bowiem przedłożyć oświadczenia o sytuacji majątkowej i finansowej córki. Kształtuje ona zatem tak swą sytuację faktyczną by uzyskać korzystne rozstrzygnięcie. Należy podkreślić, iż strona musi wykazać nie tylko swoją sytuację majątkową, ale również sytuację majątkową innych członków rodziny, zobowiązanych do jej alimentacji. Wnioskodawca powinien zatem przedstawić oświadczenia o jej stanie majątkowym, rodzinnym i dochodach. Z akt administracyjnych dołączonych do sprawy o sygn. akt II SA/Po 875/10 wynika, że budowę budynku gospodarczego prowadzono od dnia [...] listopada 2002 roku do dnia [...] czerwca 2010 roku. Obecnie inwestycja jest zakończona, a wnioskodawca stara się o decyzję o pozwolenie na jej użytkowanie. Prace budowlane prowadził przy tym faktycznie P. J. Brał on udział w czynnościach kontrolnych organów nadzoru budowlanego jako strona. Jego córka dopiero w drodze umowy darowizny stała się od dnia [...] kwietnia 2006 roku właścicielem działki, na której prowadzona była przedmiotowa inwestycja. W toku postępowań dotyczących samowolnej budowy tego budynku wskazano, że wstrzymano realizowane przez niego roboty budowlane. P. J. był też adresatem obowiązku wykonania wymienionych czynności oraz uiszczenia opłaty legalizacyjnej. Powoływanie się przez wnioskodawcę na fakt bycia inwestorem formalnym stanowi próbę ominięcia prawa i obowiązku ponoszenia przez stronę kosztów postępowania. Wobec powyższego przedłożone oświadczenie budzi wątpliwości co do rzetelności sytuacji majątkowej, rodzinnej i dochodów. Brak było zatem podstaw do przyznania wnioskodawcy prawa pomocy choćby częściowo, co musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia [...] kwietnia 2011 roku P. J. złożył sprzeciw od tego orzeczenia, zarzucając naruszenia art. 2, art. 7, art. 30, art. 31 ust. 2, art. 32, art. 45, art. 51 ust. 1 i 2 Konstytucji RP, art. 246 § 1, art. 252 § 1, art. 255, art. 258 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 roku – Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (Dz. U. nr 9 poz. 59), art. 6, art. 9 § 1, art. 18 § 1, art. 231 i art. 271 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 roku – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88 poz. 553), art. 23 i art. 24 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 roku – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16 poz. 93). W uzasadnieniu wnioskodawca wyjaśnił, że zgodnie z wezwaniem przedłożył spis średnich miesięcznych wydatków na prowadzenie gospodarstwa. Oświadczył, iż wydaje 150 zł miesięcznie na utrzymanie. W jego ocenie nie istnieje taka podstawa prawna, która uzasadniałaby pozyskiwanie tych informacji. Przedstawił on nadto PIT za 2010 roku i 2009 roku, podtrzymując, iż jego rozliczenie z ZUS jest rozliczeniem rocznym. Wnioskodawca zakwestionował zasadność przedstawienia rozliczeń innych członków rodziny, które w jego ocenie są bezzasadne oraz bezprawne. Podkreślił, że przedłożył oświadczenie o pojazdach mechanicznych i posiadanym gruncie. W 2006 roku należącą do niego działkę przekazał córce, pozostając wyłącznie inwestorem budynku. Natomiast gospodarstwo jest wprawdzie zarejestrowane, lecz nie prowadzi go. Nie posiada też zwierząt. Wnioskodawca zaznaczył także, że jego córka mieszka pod adresem P.; pod adresem P. adresem znajdują się tylko biura. Nie mógłby zatem prowadzić tam swego gospodarstwa domowego. Adres ten służy tylko do odbierania korespondencji. Odmawiając przyznania prawa pomocy nie odróżniono przy tym w jego ocenie pobytu czasowego od stałego. Niezasadnie także powołano się na obowiązek alimentacyjny. P. J. nie prowadzi wspólnego gospodarstwa z dziećmi, z którym zawarł umowy o zrzeczeniu się dziedziczenia. Zarządzeniem z dnia [...] maja 2011 roku Sąd wezwał P. J. by w terminie 14 dni przedłożył wyciągi ze swego konta bankowego (konta osobistego) za okres marzec – maj 2011 roku, umowy darowizny nieruchomości na rzecz córki i umowy dzierżawy działek nr [...] i [...] w P. Zwrócono się do niego nadto o wyjaśnienie, (1) kiedy zostało zlikwidowane stado owiec górskich, którego dotyczy zaświadczenie Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] czerwca 2007 roku, (2) jaką kwotę uzyskał w zw. z likwidacją stada i na co ją przeznaczył. Na potwierdzenie tych okoliczności powinien on przedstawić odpowiednie umowy bądź też inne dokumenty pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na to wezwanie z dnia [...] czerwca 2011 roku wnioskodawca wskazał, iż nałożony na niego obowiązek jest niezrozumiały. Załączył jednak wyciąg z konta i kopię umowy darowizny, oświadczając, iż we wrześniu 2010 roku stado owiec zostało zlikwidowane przez ubój własny, a mięso przeznaczył na konsumpcję własną. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje Wniosek okazał się bezzasadny. Według art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270), w przypadku wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez Sąd na posiedzeniu niejawnym. Oznacza to, iż wniosek w zakresie przyznania prawa pomocy zostaje rozpoznany przez Sąd od początku. Zgodnie z art. 199 powołanej ustawy, strony są co do zasady zobowiązane do ponoszenia samodzielnie kosztów postępowania, związanych ze swoim udziałem w sprawie. Mając jednak na względzie zapewnienie jak najszerszej realizacji prawa do sądu, zagwarantowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, ustawodawca przewidział instytucję prawa pomocy. Z art. 244 § 1 tejże ustawy wynika bowiem, że możliwe jest zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika, tj. adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Jak wynika ponadto z art. 245 i art. 246 § 1 cytowanej ustawy, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W zakresie całkowitym obejmuje ono zwolnienie od kosztów sądowych wraz z ustanowieniem pełnomocnika profesjonalnego. Do tej formy wsparcia uprawnione są osoby fizyczne, które wykażą, że nie są w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo jedynie od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika. Do tej formy wsparcia uprawnione są z kolei osoby fizyczne, która wykażą, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Trzeba przy tym podkreślić, że ciężar dowodu spoczywa na stronie wnoszącej o przyznanie jej prawa pomoc. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że aktualnie jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest on w stanie pokryć kosztów we własnym zakresie. Opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis od skargi, stanową nadto daninę publiczną. Zwolnienie od jej ponoszenia stanowi odstępstwo od obowiązku wymienionego w art. 84 Konstytucji RP. Z tego też powodu przepisów o prawie pomocy nie wolno interpretować rozszerzająco. W tym miejscu trzeba zaznaczyć, że Sąd może domagać się przedstawienia dodatkowych dokumentów źródłowych w celu wyjaśnienia istotnych okoliczności, na co wskazuje § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 roku w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227 poz. 2245). Przepis ten wymienia jednak tylko przykładowo rodzaje dokumentów, o czym świadczy zwrot "w szczególności". Odnosząc te uwagi do niniejszej sprawy, należy w ocenie Sądu stwierdzić, że sytuacja materialna wnioskodawcy nie pozwala przyjąć, że zachodzą okoliczności, uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Abstrahując od wątpliwości, związanych z faktycznym miejscem zamieszkania P. J., nie można pominąć danych zawartych w elektronicznym zestawieniu operacji bankowych dokonywanych na jego koncie, załączonych do pisma z dnia [...] czerwca 2011 roku (k. 49 akt sądowych). Z dokumentu wynika, iż w okresie od dnia [...] marca 2011 roku do dnia [...] maja 2011 roku dokonano na jego rachunek 7 wpłat o łącznej wysokości 4.900 zł (wedle daty księgowania: 300 zł – [...] marca 2011 roku, 200 zł – [...] kwietnia 2011 roku, 300 zł – [...] kwietnia 2011 roku, 400 zł – [...] kwietnia 2011 roku, 600 zł – [...] maja 2011 roku, 300 zł – [...] maja 2011 roku, 400 zł – [...] kwietnia 2011 roku, 600 zł – [...] maja 2011 roku, 300 zł – [...] maja 2011 roku, 1.500 zł – [...] maja 2011 roku). Wniosek skarżącego jest wprawdzie z dnia [...] marca 2011 roku (k. 11 i 13 akt sądowych), co nie zmienia faktu, iż wpłaty te miały charakter regularny. Mogły zatem stanowić źródło dochodu, z którego P. J. byłby w stanie uiścić niezbędne koszty. Tym bardziej, jeżeli weźmie się pod uwagę, że wysokość wpisu wynosiła w rozpatrywanej sprawie 200 zł, a sam wnioskodawca oświadczył w piśmie z dnia [...] kwietnia 2011 roku i w piśmie z dnia [...] kwietnia 2011 roku, że jego średnie miesięczne wydatki na utrzymanie wynoszą tylko 150 zł (k. 20 i 32 akt sądowych). Nie można zatem uznać danych udzielonych przez wnioskodawcę na urzędowym formularzu za wiarygodną podstawę do przyznania prawa pomocy. Z akt sprawy wynika również, iż P. J. posiadał stado owiec, które we wrześniu 2010 roku zostało jednak zlikwidowane przez ubój własny. W piśmie z dnia [...] czerwca 2011 roku wnioskodawca oświadczył, że uzyskane w ten sposób mięso przeznaczył na własną konsumpcję (k. 48 akt sądowych). Działając racjonalnie, w ocenie Sądu, powinien był on zaoszczędzić część otrzymanych środków, zwłaszcza, że postępowanie przed organem administracji publicznej było już wtedy w toku. Dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy istotną rolę odgrywa możliwość zbierania środków finansowych na pokrycie kosztów procesu. Trudno zatem uznać za zasadne działanie, polegające na dobrowolnym zrezygnowaniu z gromadzenia pieniędzy na ten cel. Należy zatem dojść do przekonania, że poniesienie kosztów, związanych z postępowaniem, nie leży poza możliwościami finansowymi wnioskodawcy, ani też nie prowadzi do uszczerbku w koniecznym dla niego oraz najbliższej rodziny utrzymaniu. Tym samym nie zaistniały podstawy do przyznania prawa pomocy. Należy zarazem podkreślić, że udzielenie wsparcia w ramach tej instytucji jest opłacane z budżetu Państwa. Powinny zatem korzystać z niej jedynie osoby, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść kosztów związanych z postępowaniem przed sądem. Niemożność ta musi mieć też charakter rzeczywisty i obiektywny. Złożenie oświadczenia majątkowego, które rzetelnie dokumentuje stan jego finansów, leży zatem w najlepiej pojętym interesie wnioskodawcy. Tymczasem wobec zestawienia operacji na rachunku bankowym P. J. trudno jest uznać, iż zalicza się on do kręgu osób ubogich, dla których ustawodawca przewidział tę instytucję prawa pomocy. W tej sytuacji Sąd na postawie art. 245 § 2 i 3 i art. 246 § 1 i 2 w zw. z art. 260 powołanej ustawy orzekł jak w sentencji. /-/ E. Podrazik