II SA/Po 205/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Sędziowie Sędzia WSA Jan Szuma Asesor WSA Paweł Daniel (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 24 maja 2022 r. sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lutego 2022 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] grudnia 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania J. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku opieką nad niepełnosprawną siostrą Z. P.. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazano, że J. M. (dalej również jako: "skarżąca" albo "wnioskodawczyni") zwróciła się w dniu [...] listopada 2021 r. do organu I instancji z wnioskiem o ustalenie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną siostrą Z. P.. Z posiadanego przez organ I instancji orzeczenia nr [...] z dnia [...] września 2018 r. wynika, że Z. P. posiada znaczny stopień niepełnosprawności, który datuje się od [...] maja 2006 r. Powyższy dokument określa, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność ta istnieje. Z. P. jest osobą rozwiedzioną. Z faktów znanych organowi I instancji z urzędu wynika, iż strona nie pracuje zawodowo, gdyż sprawuje opiekę nad swoją siostrą poprzez pomoc jej w codziennym funkcjonowaniu i wykonywaniu podstawowych czynności życiowych. Spełniona jest zatem jedna z przesłanek warunkującą przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego tj. rezygnacja lub niepodejmowanie zatrudnienia lub innej pracy zawodowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Organ I instancji prowadząc przedmiotowe postępowanie ustalił, iż w rodzinie są osoby zobowiązane w bliższej, niż J. M., kolejności w rozumieniu art. 132 Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego do spełnienia obowiązku alimentacyjnego - są to synowie Z. P.: W. i S. P.. W oświadczeniach złożonych w dniu [...] grudnia 2021 r. S. i W. P. napisali, iż nie są w stanie zajmować się niepełnosprawną matką z powodu wykonywanej pracy zawodowej. Organ I instancji biorąc pod uwagę przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy oraz oświadczenia żyjących krewnych w linii prostej uznał, iż choć to właśnie siostra J. M. w obecnym stanie faktycznym zapewnia Z. P. szeroko pojętą opiekę niezbędną do jej prawidłowego funkcjonowania, to jednak w sprawie nie został spełniony warunek dotyczący momentu powstania niepełnosprawności, w wyniku czego decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. odmówił przyznawania wnioskowanego świadczenia. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła J. M., podnosząc, że opiekuje się niepełnosprawną siostrą, a dzieci osoby wymagającej opieki nie mogą jej sprawować z uwagi na wykonywaną pracę zarobkową. Rozpoznając wniesione odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze przytoczyło w pierwszej kolejności treść przepisów ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r. poz. 111, dalej również jako: "ustawa" albo "u.ś.r.") mających zastosowanie w sprawie, a następnie wskazało, że w świerle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 (publ. OTK-A 2014/9/104 i Dz. U. z 2014 r. poz. 1443), brak określenia daty powstania niepełnosprawności w okresie dzieciństwa nie stanowił przeszkody dla rozważania zasadności przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie Kolegium wskazało, że w myśl art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz.U. z 2017 r., poz. 682, dalej w skrócie jako "K.r.o."), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). W okolicznościach niniejszej sprawy istotne jest to, że w myśl art. 132 K.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Niewątpliwie na skarżącej ciąży obowiązek alimentacyjny wobec jej siostry, a tym samym należy ona do kategorii osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., jednakże w rodzinie są osoby zobowiązane w bliższej, niż J. M., kolejności w rozumieniu art. 132 Kodeksu Rodzinnego i Opiekuńczego do spełnienia obowiązku alimentacyjnego - są to synowie Z. P.: W. i S. P.. W oświadczeniach złożonych w dniu [...] grudnia 2021 r. S. i W. P. napisali, iż nie są w stanie zajmować się niepełnosprawną matką z powodu wykonywanej pracy zawodowej. W przedmiotowej sprawie obowiązek alimentacyjny w niniejszej sprawie obciąża zstępnych (synów W. i S. P.) przed rodzeństwem (siostrą J. M.), co powoduje, że zaskarżona decyzja organu I instancji odpowiadała prawu. Skargę na powyższą decyzję wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu J. M., reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika podnosząc zarzuty naruszenia art. 17 ust 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się siostry, będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez zstępnych niepełnosprawnej, którzy nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania powyższych przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] grudnia 2021 r. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie J. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze podtrzymało swoje stanowisko i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga okazała się bezzasadna. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2022 r., poz. 329), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Na wstępie należy zwrócić uwagę, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie wniosku pełnomocnika skarżącej w oparciu o treść art. 119 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Jak wskazuje analiza akt sprawy oraz wniesionej skargi istota zawisłej sprawy sprowadza się do ustalenia, czy skarżąca jest osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną siostrą. Sąd zauważa, że art. 17 ust. 1 u.ś.r., przez odesłanie do przepisów ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Z woli ustawodawcy, nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja z zatrudnienia dla jej sprawowania, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna, a osobą niepełnosprawną, wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 K.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 K.r.o.). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Z art. 617 § 1 K.r.o. wynika, że krewnymi w linii prostej są zstępni (syn, córka, wnuk, prawnuk) oraz wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie). Niewątpliwie prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w przepisie art. 128 i następnych K.r.o., a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności – gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 198/12, ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 69, orzeczenia.nsa.gov.pl). W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że skarżąca jest siostrą osoby wymagającej opieki - Z. P., która ma dwójkę dzieci synów, nie legitymujących się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, a więc osoby zobowiązane w bliższej, niż skarżąca, kolejności w rozumieniu art. 132 K.r.o. do spełnienia obowiązku alimentacyjnego. W toku prowadzonego postępowania skarżąca – reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika – nie powołała okoliczności wskazujących, że dzieci osoby wymagającej pomocy, nie mogą wspierać matki, czy to przez osobistą opiekę czy to przez wsparcie majątkowe, ograniczając się jedynie do wskazania, że wykonują oni pracę zawodową. W ocenie Sądu materiał sprawy nie daje podstaw to przyjęcia, że zachodzą obiektywne okoliczności uniemożliwiające synom Z. P. spełnienie ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki, jak nie w formie bezpośredniej opieki, to w formie dostarczenia środków pieniężnych koniecznych do zapewnienia takiej opieki (na przykład w celu finansowania wkładu osobistego skarżącej w dobro rodziny). Skoro zatem obowiązek alimentacyjny względem Z. P. ciąży w pierwszej kolejności na jej dzieciach, jako osobach zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, to z treści art. 132 K.r.o. jasno wynika, że obowiązek ten – wymagany w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. – ciążyłby na skarżącej jako siostrze zobowiązanej do alimentacji dopiero w następnej kolejności. Już ta okoliczność ma wpływ na kwestię przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, bez względu na ziszczenie się pozostałych przesłanek. Mając powyższe na względzie uznać należało, że wydane w niniejszej sprawie decyzje organów administracji obu instancji odpowiadają prawu, prawidłowo bowiem ustalono, że nie została spełniona przesłanka istnienia obowiązku alimentacyjnego skarżącej wobec jej siostry. Końcowo Sąd nadmienia, że analizując niniejszą sprawę oczywiście miał na względzie orzecznictwo sądów administracyjnych, w którym niekiedy dopuszcza się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym w dalszej kolejności, pomimo że zobowiązani w bliższej kolejności nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd w tym składzie poglądów tego rodzaju, wyrażonych w judykaturze, nie kwestionuje. Uważa natomiast, że konkretne okoliczności ustalone w niniejszej sprawie po prostu nie dają wystarczającej podstawy, aby posiłkować się wspomnianą wyżej wykładnią funkcjonalną art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. Ani w toku postępowania wyjaśniającego, ani w odwołaniu i wreszcie w skardze nie wskazano, a tym bardziej nie udokumentowano, powodów, dla których alimentacja – czy to osobista czy finansowa – ze strony synów Z. P. jest obiektywnie niemożliwa. Równocześnie, w ocenie Sądu organy nie były obowiązane niejako wbrew treści art. 17 ust. 1b pkt 2 u.ś.r. badać możliwości synów Z. P., co do opieki nad matką (czy co do finansowania takiej opieki) skoro nie przedstawiono i nie ujawniono w toku sprawy – zarówno na etapie postępowania administracyjnego i sądowoadminisracyjnego – żadnych okoliczności świadczących o obiektywnym braku po ich stronie zdolności do alimentacji, a za takowe nie mogą być uznane jedynie okoliczności związane z wykonywaniem pracy zawodowej. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi oddalił skargę uznając, że wydane w sprawie decyzje nie naruszają prawa.