II SA/Po 21/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak - Owczarczak Sędzia WSA Jan Szuma (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 2 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2020 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy K. W. z dnia [...] października 2020 r., nr [...] Decyzją z dnia [...] listopada 2020 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania R. M., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta i Gminy K. W. (zwanego dalej "Burmistrzem") z dnia [...] października 2020 r., [...] o odmowie przyznania odwołującemu się prawa do świadczenia wychowawczego na córkę P. M.. Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następujących okolicznościach. Wnioskiem z dnia [...] sierpnia 2020 r. złożonym w Miejsko- Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w K. W., R. M. wystąpił o przyznanie na jego rzecz prawa do świadczenia wychowawczego na P. M.. Wskazał, iż faktycznie córka przebywa u niego. Załączył nadto oświadczenie, że przebywała u niego w K. W. 2 tygodnie w maju, 3 tygodnie w czerwcu oraz cały lipiec 2020 r. (z uwagi na fakt, że matka P. M. kazała jej się od niej wyprowadzić). W kolejnym oświadczeniu R. M. wskazał, iż również we wrześniu 2020 r. córka zamieszkiwała u niego i mieszka nadal. W toku postępowania pierwszoinstancyjnego uzyskano również oświadczenie matki P. M. – K. M., która potwierdziła istniejący konflikt pomiędzy małżonkami, w tym brak pewności co do tego, u którego z rodziców ostatecznie przebywać będzie ich córka (K. M. jednocześnie wnosiła o zawieszenie wypłaty na jej rzecz świadczenia wychowawczego do czasu rozstrzygnięcia toczącego się postępowania o ustalenie prawnego opiekuna nad dzieckiem. Z przeprowadzonego w dniu [...] sierpnia 2020 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego ustalono, że nie można wskazać u którego z rodziców ostatecznie przebywać będzie małoletnia, a to z uwagi na konflikt istniejący pomiędzy małżonkami. W ramach kolejnego, przeprowadzonego [...] września 2020 r. wywiadu u K. M. ustalono, że małżeństwo jest w trakcie rozwodu. K. M. podała, że termin rozprawy został wyznaczony na dzień [...] października 2020 r. Pracownik socjalny w swoich wnioskach wskazał, iż na chwilę obecną trudno jest określić które z rodziców sprawuje faktyczną opiekę nad małoletnią Patrycją, zaś małżonkowie nadal nie posiadają wyroku Sądu o opiece naprzemiennej nad córką (rodzinny wywiad środowiskowy z dnia [...] września 2020r.). Na podstawie powyższych ustaleń, decyzją z dnia [...] października 2020 r. Burmistrz – działając na podstawie art. 2, art. 4, art. 5, art. 10 ust. 1-2, art. 13, art. 18, art. 20 ust 1, art. 21 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (na datę decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 z późn. zm., dalej: "u.p.p.w.d."), art. 6 ust. 2, art. 7 ust. 2, art. 9, art. 10, art. 11, art. 12 ustawy z dnia 26 kwietnia 2019 r. o zmianie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 924) oraz rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 18 czerwca 2019 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawie o przyznanie świadczenia wychowawczego oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach niezbędnych do ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego (Dz. U. poz. 1177) – odmówił przyznania R. M. świadczenia wychowawczego z powodu braku orzeczenia sądu o opiece naprzemiennej obojga rodziców nad córką P. M.. W odwołaniu R. M. podniósł, że nie zgadza się z decyzją Burmistrza. W przeprowadzonym z nim wywiadzie środowiskowym wskazał jednoznacznie, że córka przebywa u niego oraz spełnia on warunki do otrzymania świadczenia wychowawczego na nią. Ponadto odwołujący podał, iż w dniu [...] października 2020 r. został orzeczony rozwód pomiędzy nim a K. M., wnosząc przy tym o ponowne zajęcie się przez jego sprawą i przeprowadzenie kolejnego wywiadu środowiskowego. Decyzją z dnia [...] listopada 2020 r., [...]20 Kolegium, działając między innymi na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2021 r. poz. 741, dalej "K.p.a."), utrzymało decyzję Burmistrza w mocy. Wskazało, że nie jest uprawnione do badania, w jaki sposób w danym przypadku jest faktycznie sprawowana opieka nad dzieckiem jego rodziców i zagadnienia te należą do kategorii spraw cywilnych, rozpatrywanych w oparciu o przepisy prawa rodzinnego i opiekuńczego. Ustanowienie opieki naprzemiennej obojga rozwiedzionych rodziców nad dzieckiem należy do kompetencji sądu powszechnego. Zdaniem Kolegium w braku takiego orzeczenia sądowego, istnienia tego rodzaju opieki nie można domniemywać w toku postępowania o przyznanie świadczenia wychowawczego. Z kolei z uwagi na fakt, że odwołujący się nie przedstawił orzeczenia właściwego sądu rodzinnego o opiece naprzemiennej obojga rodziców nad córką, nie została spełniona przesłanka z art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d. Kolegium podkreśliło przy tym, że świadczenie wychowawcze nie należy do świadczeń o charakterze uznaniowym i możliwość jego przyznania uzależniona jest od wystąpienia ściśle określonych przesłanek ustawowych, zaś brak którejkolwiek z nich powoduje, że świadczenie to nie może być przyznane. W skardze R. M. podkreślił, że decyzja Kolegium narusza u.p.p.w.d., jak również jest jednostronna i wydana na podstawie niepełnego materiału dowodowego, bez przeprowadzenia dowodu z wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] października 2020 r., I C [...]. Z tego ostatniego wprost wynika, że to jemu została powierzona opieka rodzicielska nad małoletnią P. M. (punkt II wyroku), a ponadto Sąd zasądził od K. M. alimenty na rzecz P. M. (punkt III wyroku). W konkluzji skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie mu świadczenia wychowawczego począwszy od lipca 2020r. kiedy to córka faktycznie u niego przebywała. Do skargi skarżący przedłożył kopię wyroku Sądu Okręgowego w K. z dnia [...] października 2020 r. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie powielając przy tym argumentacje podnoszoną w zaskarżonej decyzji oraz zaznaczając, że – wbrew twierdzeniom skarżącego – w toku postępowania przez Kolegium, R. M. nie załączył do odwołania wyroku Sądu Okręgowego w K., I C [...] ustalającego miejsce zamieszkania małoletniej przy ojcu. W związku z czym, podnoszone w skardze zarzuty, nie wpływają na prawidłowość podjętego rozstrzygnięcia. W toku postępowania sądowego, skarżącemu przyznano pełnomocnik z urzędu (adwokat M. I.), która w piśmie z dnia [...] kwietnia 2021 r. uzupełniającym skargę (k. 30-34 akt sądowych) zarzuciła rozstrzygnięciu organu naruszenie art. 7, 8, 10, 77 § 1 i 80 K.p.a. wnosząc jednocześnie o uchylenie w całości decyzji Kolegium i przyznanie prawa do świadczenia wychowawczego R. M. w okresie od dnia [...] lipca 2020 r. do dnia [...] grudnia 2020 r. Wystąpiła nadto o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz ustanowionego pełnomocnika z urzędu kosztów udzielonej przez niego pomocy prawnej. W powyższym piśmie zawarto także wniosek o zwrócenie się przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu do Sądu Okręgowego w K. o odpis prawomocnego wyroku rozwodowego w sprawie toczącej się pod sygnaturą [...]. Wniosek ten stał się jednak nieaktualny, gdyż pełnomocnik R. M. przy kolejnym piśmie z dnia [...] kwietnia 2020 r. nadesłała poświadczony odpis wskazanego wyroku (k. 43-44 akt sądowych). Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, gdyż w toku postępowania administracyjnego, przed jego ostatecznym zakończeniem, ujawniły się okoliczności, które nakazują inaczej ocenić sprawę, aniżeli uczyniły to organy. Odnotować należy także, że argumenty zawarte w uzasadnieniach decyzji obu instancji rozmijają się z podstawami w oparciu, o które R. M. żądał przyznania mu świadczenia wychowawczego na córkę P. M.. R. M. wystąpił o przyznanie mu świadczenia wychowawczego na córkę wnioskiem złożonym [...] sierpnia 2020 r. Na datę wpływu wniosku kwestia miejsca przebywania dziecka nie była między małżonkami – to jest R. M. i jego ówczesną żoną K. M. – prawnie uregulowana. R. M. twierdził, że P. M. mieszkała z nim w poszczególnych miesiącach 2020 r., a lipcu 2020 r. – cały miesiąc. W trakcie wywiadu środowiskowego u R. M. ustalono na podstawie jego oświadczeń, że córka u niego zamieszkuje. Oboje małżonkowie, w toku przeprowadzania z nimi wywiadów środowiskowych, zgłaszali jednak wątpliwości, co do definitywnego miejsca pobytu córki, gdyż chcieli jej pozostawić prawo do podjęcia w tym zakresie decyzji. W toku wywiadu środowiskowego przeprowadzonego w sierpniu 2020 r. z R. M. odnotowano też, że nie bez znaczenia jest także kwestia, gdzie córka będzie uczęszczała do szkoły – a była to szkoła w J. (w pobliżu zamieszkania matki). Oświadczenia rodziców za wrzesień 2020 r. są sprzeczne. R. M. twierdził, że córka u niego zamieszkuje, natomiast K. M. przypomniała, że córka uczęszcza do szkoły w pobliżu jej miejsca zamieszkania (Jarocin), stąd przebywa naprzemiennie u niej i ojca. W ocenie Sądu – ujmując okoliczności sprawy z pewnego dystansu – mamy do czynienia z sytuacją, w której w roku 2020 r. (w każdym razie do września 2020 r. – zob. niżej) kwestia miejsca zamieszkiwania P. M., córki rodziców (wówczas nadal małżonków) zamieszkujących odrębnie, pozostawała nierozstrzygnięta. Sąd oczywiście dostrzega, że w określone miesiące córka najpewniej przebywała u ojca, jednak nie da się na podstawie oświadczeń rodziców (którzy zgodnie przyznają, że córce pozostawili ostateczne zdanie co do tego, gdzie będzie zamieszkiwać) przesądzić, że mamy do czynienia z trwałym zamieszkaniem córki u R. M. mającym trwać od lipca 2020 r. W opisanej wyżej sytuacji znajdzie zastosowanie art. 22 u.p.p.w.d. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli opieka nad dzieckiem sprawowana jest równocześnie przez oboje rodziców świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek (w niniejszej sprawie świadczenie wypłacano K. M., która wcześniej złożyła wniosek). Art. 22 u.p.p.w.d. stanowi dalej, że w przypadku gdy po złożeniu wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego przez rodzica, drugi rodzic złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego w związku z opieką nad tym samym dzieckiem, organ właściwy ustala kto sprawuje opiekę i w tym celu może zwrócić się do kierownika ośrodka pomocy społecznej o przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego. W niniejszej sprawie organy ani nie wskazały, ani nie analizowały art. 22 u.p.p.w.d., niemniej poniekąd procedurę przeprowadzono w trybie opisanym w tym przepisie. Przeprowadzono dwa wywiady środowiskowe, w oparciu o które nie dało się definitywnie przesądzić miejsca trwałego zamieszkania córki. Zdaniem Sądu w sprawie do okresu świadczeniowego znalazłaby zastosowanie reguła z art. 22 u.p.p.w.d., w myśl której "świadczenie wychowawcze wypłaca się temu, kto pierwszy złoży wniosek", gdyby nie to, że na skutek wyroku Sądu Okręgowego w K. [...] z dnia [...] października 2020 r., [...] doszło do istotnej zmiany okoliczności. Otóż w wyroku tym, poza rozwiązaniem małżeństwa R. i K. M., jednoznacznie ustalono miejsce zamieszkania córki przy ojcu. O fakcie wydania tego wyroku R. M. wzmiankował w odwołaniu. Pomimo informacji o wyroku rozwodowym, Kolegium orzekając [...] listopada 2020 r. nie wykazało inicjatywy dowodowej w kierunku ustalenia treści tego orzeczenia, lecz – niejako obok meritum sporu – rozważało kwestię braku orzeczenia o opiece naprzemiennej. W tym miejscu można zasygnalizować, że wątek opieki naprzemiennej pojawił się tylko w oświadczeniach K. M.. Nie miało to znaczenia, gdyż wnioskujący o świadczenie R. M. nie opierał swego żądania na twierdzeniu o istnieniu opieki naprzemiennej, ale na twierdzeniu, że córka u niego zamieszkuje od lipca 2020 r. Zdaniem Sądu skoro przed wydaniem decyzji przez Kolegium, a więc przed ostatecznym zakończeniem sprawy, kwestia zamieszkiwania córki R. M. została prawnie uregulowana wyrokiem sądu rodzinnego, to oznacza, że obowiązkiem organu odwoławczego było uwzględnienie tego faktu. Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł o uchyleniu decyzji obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm., dalej "P.p.s.a."), gdyż uznał za koniecznie uzupełnienie postępowania wyjaśniającego w zakresie uwzględniającym wyrok rozwodowy pomiędzy małżonkami z dnia [...] października 2020 r. (art. 7, art. 77 § 1 K.p.a.). Zachodzi także potrzeba rozstrzygnięcia sprawy z uwzględnieniem właściwego kontekstu prawnego (m.in. art. 22 u.p.p.w.d.). Sąd przypomina w tym miejscu, że zgodnie z art. 7 ust. 2 wzmiankowanej już wyżej nowelizacji u.p.p.w.d. z dnia [...] kwietnia 2019 r. (Dz. U. poz. 924) w sprawach z wniosków o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego złożonych po dniu [...] czerwca 2019 r. prawo do świadczenia wychowawczego ustalano na okres do dnia [...] maja 2021 r. Oznacza to, że rozstrzygając o świadczeniu wychowawczym dla R. M. na podstawie wniosku z dnia [...] sierpnia 2020 r. należy uwzględnić, że o ile na datę wniosku kwestia faktycznego zamieszkiwania dziecka nie była prawnie uregulowana i nie udało się definitywnie przesądzić, u którego z rodziców córka trwale zamieszkuje, to jednak zmieniło się to na skutek wyroku Sądu Okręgowego w K. [...] z dnia [...] października 2020 r., [...], gdzie ustalono prawnie jej miejsce zamieszkania u ojca. Wyrok ten zapadł w trakcie trwania sprawy o świadczenie wychowawcze, a zarazem także w trakcie okresu świadczeniowego, za na który świadczenie może być przyznane. Stosownie więc do ustalonych okoliczności, ujawnionych w trakcie postępowania, Burmistrz powinien ponownie rozstrzygnąć sprawę. W wyroku nie rozstrzygano o przyznaniu pełnomocnikowi wynagrodzenia z tytułu pomocy prawnej udzielonej z urzędu. W tej kwestii w odrębnym postanowieniu rozstrzyga referendarz sądowy (zob.: art. 258-261 P.p.s.a., zwłaszcza art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a. Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jednolity Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 z późn. zm.), po uprzednim skierowaniu jej do takiego trybu przez Przewodniczącego Wydziału (k. 1 verte akt sądowych).