II SA/Po 211/13

Dnia 18 lipca 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Sędzia WSA Edyta Podrazik Protokolant st. sekr. sąd. Ewa Wąsik po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 lipca 2013 roku sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] grudnia 2012 roku Nr [...] w przedmiocie należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń. I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] sierpnia 2012 roku nr [...], II. przyznaje adwokat K. K. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu kwotę [...] zł ([...]), w tym [...] zł ([...]) tytułem podatku od towarów i usług, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] 2012 r. ([...]) Prezydent Miasta P. (działający z upoważnienia Prezydenta Miasta Kierownik [...] Miejskiego Ośrodka Pomocy [...] w P.) należność z tytułu nienależnie pobranych przez R. K. świadczeń z pomocy społecznej na kwotę [...] zł, na którą składały się kwoty zasiłku okresowego: [...] zł, zasiłku celowego na [...] zł i zasiłki celowe w kwocie [...] zł. Ponadto w decyzji tej został określony sposób i termin zwrotu powyższej należności. Decyzja ta została wydana na podstawie art. 104 ust. 3 w zw. z art. 104 ust. 1 i 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2009 r. nr 175, poz. 1362 ze zm.). W odwołaniu z dnia [...] sierpnia 2012 r. od tej decyzji R. K. podniósł, że kwota [...] zł jest w jego sytuacji (trudne warunki materialne i życie na skraju ubóstwa, w warunkach poniżej godności człowieka) nie do spłacenia, a pieniądze zostały wydane zgodnie z ich przeznaczeniem. Ponadto podniósł, że nigdy w żadnym piśmie nie oświadczył, iż nie jest żonaty, a zmiana stanu cywilnego nie wpłynęła na jego stan posiadania. Ponadto podał, że jego żona w czasie małżeństwa prowadziła odrębne gospodarstwo domowe, a z uwagi na zobowiązania [...] składał wraz z żoną oświadczenia o prowadzeniu odrębnego gospodarstwa domowego. Wyraził stanowisko, że decyzja jest dla niego krzywdząca, bowiem pracownik socjalny widział, w jakich warunkach żyje. Odwołanie to uzupełnił podaniem skierowanym do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia [...] września 2012 r., w którym prosił o uwzględnienie jego sytuacji jako przypadku szczególnego, a ponadto podtrzymał dotychczasowe stanowisko co do braku możliwości zwrotu przyznanych mu świadczeń, które stanowiły dla niego pomoc niezbędną. Podniósł, że w razie zażądania zwrotu tych świadczeń jego sytuacja życiowa znacznie się pogorszy, wracając do stanu sprzed udzielonego mu wsparcia z pomocy społecznej. W kolejnym piśmie z dnia [...] września 2012 r. skarżący zawał wniosek o odstąpienie od żądania zwrotu i umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu, po rozpatrzeniu wniesionego odwołania, decyzją z dnia [...] grudnia 2012 r. ([...]) utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium, powołując się na przepis art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej, stwierdziło, że podstawą ustalenia nienależnie pobranych świadczeń była zarówno zmiana sytuacji materialnej i osobistej skarżącego, jak i fakt przedstawienia nieprawdziwych informacji w toku postępowania o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej. Mając na uwadze dokumenty zgromadzone w aktach sprawy, a w szczególności zeznania R. i E. K. w toku postępowania wyjaśniającego podczas weryfikacji prawa do przyznanych świadczeń, Kolegium uznało, że zachodzą podstawy do uznania przyznanych świadczeń za nienależne. Ponadto stwierdziło, że skarżący, występując o przyznanie pomocy poinformował organ, że mieszka u swojej kuzynki, mimo że w tym czasie pozostawał w związku nieformalnym z panią K., a co więcej, w lipcu 2009 r. zawarli oni związek małżeński, o którym to fakcie skarżący nie poinformował organu I instancji i nie uwzględnił dochodów żony przy określaniu dochodów uzyskiwanych w gospodarstwie domowym. Kolegium, powołując się na wyrok NSA z dnia 3 lutego 2006 r. sygn. akt I OSK 598/05, w pełni podzieliło ustalenia organu I instancji co do tego, że małżonkowie K. pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym, na co wskazują omówione przez organ twierdzenia skarżącego i jego żony, z których wynika, że mieszkanie nie jest przystosowane do jednoczesnego funkcjonowania w nim dwóch rodzin, jest wyposażone w jedną łazienkę i kuchnię, a skarżący wraz z żoną korzystali ze wspólnych przedmiotów codziennego użytku oraz podstawowych sprzętów gospodarstwa domowego. Zdaniem organu odwoławczego organ I instancji prawidłowo dokonał ustalenia wysokości świadczeń nienależnie pobranych, jednocześnie przedstawiając szczegółowe wyliczenia co do tego, jakie kwoty i z jakiego tytułu należy uznać za nienależenie pobrane świadczenia i w sposób wszechstronny rozważył sytuację skarżącego. Ponadto Kolegium wskazało, że skarżący, powołując się na trudną sytuacje rodziny, może wystąpić do organu o odroczenie płatności, umorzenie nienależnie pobranych świadczeń lub ich rozłożenie na raty. W skardze na decyzję organu II instancji R. K. domagał się zmiany zaskarżonej decyzji, którą uznał za krzywdzącą. Podtrzymał zarzuty przedstawione wcześniej w odwołaniu i wskazał na trudną sytuację rodziny oraz zakwestionował możliwość prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego z zadłużona kobietą, jaką jest jego żona (zadłużenie na ponad [...] 000 zł). Podniósł, że wraz z żoną nie mają żadnego majątku. Odpowiadając na skargę, Kolegium podtrzymało stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji i wniosło o oddalenie skargi. W uzupełnieniu skargi pełnomocnik skarżącego, wyznaczony w ramach przyznanego stronie prawa pomocy, w piśmie z dnia 25 czerwca 2013 r. sprecyzował stanowisko skarżącego, zarzucając naruszenie przepisów postępowania: art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 w zw. z art. 81 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: kpa), a także art. 8 i art. 107 § 3 kpa oraz art. 79 kpa., skutkiem czego nie doszło do niewyjaśnienia aktualnej sytuacji majątkowej, rodzinnej i osobistej skarżącego oraz przyjęciu domniemania faktycznego, że małżonkowie prowadzą wspólnie gospodarstwo domowe, bez potrzeby przeprowadzenia w tym zakresie istniejących dowodów, choćby w postaci zeznań strony czy wywiadu środowiskowego, a w konsekwencji do zbyt ogólnego sformułowania uzasadnienia decyzji, co uniemożliwia dokonanie jego kontroli. Ponadto zarzucił naruszenie art. 104 ust. 4, art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej poprzez nierozważenie zaistnienia podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, jak i pozostawienie przez organ II instancji bez rozpoznania wniosku skarżącego o umorzenie należności. Pełnomocnik domagał się uchylenia zaskarżonej decyzji w całości oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także zasądzenia kosztów zastępstwa procesowego z urzędu. Na rozprawie pełnomocnik podtrzymał stanowisko skarżącego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Rozpoznając sprawę w zakresie kognicji wynikającym z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 oraz art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r. poz. 270 ze zm. – dalej: p.p.s.a.) i na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a.), Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów prawa. Przedmiotowe decyzje zostały wydane na podstawie przepisów ustawy o pomocy społecznej. Obowiązek zwrotu świadczenia z pomocy społecznej, o którym mowa w przepisie art. 98 ustawy o pomocy społecznej dotyczy świadczeń nienależnie pobranych. Świadczenia nienależnie pobrane podlegają zwrotowi od osoby lub rodziny korzystającej ze świadczeń z pomocy społecznej niezależnie od dochodu rodziny, a zarazem omawiany przepis w zdaniu drugim stanowi, że art. 104 ust. 4 powołanej ustawy stosuje się odpowiednio. Ostatni z przywołanych przepisów stanowi natomiast, że w przypadkach szczególnie uzasadnionych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu wydatków na udzielone świadczenie, z tytułu opłat określonych w ustawie oraz z tytułu nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy, właściwy organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, o których mowa w ust. 1, na wniosek pracownika socjalnego lub osoby zainteresowanej, może odstąpić od żądania takiego zwrotu, umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty. Przepis art. 6 powołanej ustawy w pkt 16 stanowi, że użyte w ustawie określenie świadczenie nienależnie pobrane oznacza świadczenie pieniężne uzyskane na podstawie przedstawionych nieprawdziwych informacji lub niepoinformowania o zmianie sytuacji materialnej lub osobistej. Przepis art. 109 tej ustawy przewiduje, że osoby i rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej są obowiązane niezwłocznie poinformować organ, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie w ich sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej, która wiąże się z podstawą do przyznania świadczeń. Rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia na podstawie art. 98 ustawy o pomocy społecznej, w której co do zasady postępowanie wszczynane jest z urzędu, organ w toku postępowania jest obowiązany stosownie do art. 104 ust. 4 tej ustawy zbadać, czy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające dotyczące aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważenie możliwości zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Wymagać to będzie ustalenia w ramach tego samego postępowania, czy zachodzi przypadek szczególnie uzasadniony, zwłaszcza z uwagi na sytuację osoby zobowiązanej do zwrotu. Wobec ustawowego wymogu złożenia wniosku, jeśli wniosek taki nie zostanie złożony przez pracownika socjalnego organ winien pouczyć stronę o takiej możliwości (por. wyroki NSA z dnia 19 listopada 2008 r. sygn. akt I OSK 1894/07, LEX nr 580349 oraz z dnia 30 października 2008 r. sygn. akt I OSK 1863/07, ONSAiWSA 2010/2/31 i wyrok WSA w Warszawie z dnia 16 maja 2008 r. sygn. akt I SA/Wa 349/08, LEX nr 488537; dostępne w bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W razie odesłania w normie prawnej do odpowiedniego stosowania, zgodnie z zasadami wykładni wymaga rozważenia, czy ze względu na przedmiot regulacji przepis prawa, do którego jest odesłanie należy zastosować wprost, czy należy zastosować odpowiednio z modyfikacjami, czy też należy wyłączyć jego stosowanie. W tym wypadku, dokonując wykładni pojęcia odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4, do którego odsyła art. 98 ustawy o pomocy społecznej, należy uznać, że ma on w tym przypadku zastosowanie wprost, opierając się na regułach wykładni celowościowej, a zatem wychodząc od celów instytucji pomocy społecznej sformułowanych w art. 2 i art. 3 ustawy o pomocy społecznej. Z rozwiązania prawnego przyjętego w art. 104 ust. 1 powołanej ustawy o pomocy społecznej, który stanowi "Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji", nie można wyprowadzić [wniosku], że odstąpienie od zwrotu może nastąpić wyłącznie w fazie postępowania egzekucyjnego. Z odesłania w art. 98 do art. 104 ust. 4 powołanej ustawy o pomocy społecznej wynika, że to w toku ustalenia obowiązku zwrotu organ obowiązany jest uwzględnić okoliczności uzasadniające żądanie zwrotu. To tylko gdy po wydaniu decyzji o zwrocie nastąpiła zmiana okoliczności faktycznych, a zatem w sytuacji osoby wystąpiły szczególnie uzasadnione okoliczności odstąpienia od zwrotu, organ może odstąpić od wszczęcia postępowania egzekucyjnego lub wystąpić o jego umorzenie (tak NSA w wyroku z dnia 16 grudnia 2008 r. sygn. akt I OSK 25/08 – orzeczenie dostępne jw.). Powyższe stanowisko wynika z faktu, że art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej ma na celu ochronę strony zobowiązanej do zwrotu świadczenia. Przepis ten ściśle wiąże się z określoną w art. 100 ust. 1 powołanej ustawy ogólną zasadą pomocy społecznej kierowania się w postępowaniu w sprawie świadczeń z pomocy społecznej dobrem osób korzystających z pomocy społecznej i ochroną ich dóbr osobistych. Z powołanego przepisu art. 104 ust. 4 wynika, spoczywający na pracowniku socjalnym, obowiązek rozważenia możliwości wystąpienia do właściwego organu z wnioskiem o odstąpienie od żądania zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, zwłaszcza jeżeli w danej sprawie zaistnieją okoliczności szczególne. Do okoliczności szczególnych uzasadniających wystąpienie z wnioskiem, ustawa o pomocy społecznej zalicza przykładowo sytuację, gdy zwrot wydatków stanowiłby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłby skutki udzielonej pomocy. Okolicznością taką może być również trudna sytuacja życiowa lub rodzinna zobowiązanego. Reasumując tę część rozważań stwierdzić należy, że treść wyżej przywołanych przepisów ustawy o pomocy społecznej prowadzi do wniosku, iż wskazana w art. 98 ustawy sytuacja dochodowa rodziny, niewpływająca na jego gruncie na obowiązek zwrotu, ustępuje pierwszeństwa w określeniu kwalifikacji sytuacji faktycznej, jeśli tę ostatnią można określić jako nadmierne obciążenie czy zniweczenie skutków udzielanej pomocy. Są to zatem sytuacje szczególne, wyłączające zastosowanie reguły ogólnej z art. 98 ustawy, przy czym fakt wskazania odpowiedniego stosowania art. 104 ust. 4 powoduje, że organ ma obowiązek rozważenia ich wystąpienia. Stanowisko to, jak już wspomniano, wynika z utrwalonego orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyroki NSA z dnia: 15 stycznia 2008 r. sygn. akt I OSK 517/07, LEX nr 501065, 30 października 2008 r. sygn. akt I OSK 1863/07, ONSAiWSA 2010/2/31 i 19 listopada 2008 r. sygn. akt I OSK 1895/07, LEX 580349 – dostępne jw.). Kolegium natomiast w regulacji z art. 98 ustawy o pomocy społecznej zdaje się też upatrywać dwa odrębne postępowania, z których jedno (z art. 98) wszczynane z urzędu kończy decyzja związana, wydana po ustaleniu nieprawdziwych danych lub zatajeniu przez stronę sytuacji materialnej, drugie zaś wszczynane na wniosek pracownika socjalnego lub strony kończy decyzja uznaniowa (art. 104 ust. 4). Stanowisko to jest błędne, bowiem wykładni przepisu art. 98, jak to już zostało wspomniane, nie można dokonywać w oderwaniu od przepisu art. 104 ust. 4, który ustawa nakazuje stosować odpowiednio. Odrębna decyzja wydana w trybie art. 104 ust. 4 powołanej ustawy może być natomiast wydana w następnej fazie postępowania, właśnie przez organ, który wydał decyzję w sprawie zwrotu należności, niezależnie od powinności rozważenia podstaw do odstąpienia od żądania zwrotu tej należności na gruncie art. 98 tej ustawy. Charakter prowadzonego postępowania, jak i funkcja, jaką pełni w systemie pomocy społecznej pracownik socjalny, skłaniają do wniosku, że w postępowaniu w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, właściwy organ powinien w zasadzie z urzędu przeprowadzić postępowanie w kierunku ustalenia okoliczności uzasadniających odstąpienie od żądania zwrotu takich świadczeń. Konkluzja taka jest uprawniona, skoro wydanie decyzji orzekającej o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia powinno poprzedzić postępowanie wyjaśniające, w trakcie którego pracownik socjalny powinien dokonać analizy aktualnej sytuacji materialnej, życiowej i rodzinnej osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia oraz rozważyć możliwość wystąpienia ze stosownym wnioskiem, o jakim mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Tymczasem z akt administracyjnych rozpoznawanej sprawy, jak i z treści zaskarżonej decyzji nie wynika, aby pracownik socjalny rozważał możliwość wystąpienia z wnioskiem, o którym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Kategoryczne stwierdzenie w uzasadnieniu decyzji organu I instancji, że skarżący uniemożliwił pracownikowi socjalnemu przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, budzi wątpliwości w kontekście stanu zdrowia skarżącego (niedosłuch) i przedstawionych w piśmie z dnia 3 września 2012 r. – w którym zawarł on wniosek o rozważenie jego sytuacji, jako przypadku szczególnego, a zatem wniosku o odstąpienie do żądania zwrotu lub umorzenia należności – i we wniosku z dnia 14 września 2012 r. twierdzeń skarżącego, że nie rozumiał powodów żądania od niego złożenia podpisu. W piśmie z dnia 3 września 2012 r., jak i w odwołaniu skarżący powołał się na trudną sytuację materialną i bytową, a nawet domagał się przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, zarzucając, że pracownicy socjalni widzieli, w jakich warunkach bytuje. Za dalece niewystarczające należy uznać przedstawienie przez organ I instancji w kwestii rozważenia sytuacji skarżącego na płaszczyźnie art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej dopiero w skierowanej do Kolegium odpowiedzi na odwołanie. Ponadto kwestia ta została przez organ I instancji sprowadzona do stwierdzenia, że to sam skarżący zniweczył szanse na zastosowanie tego przepisu poprzez odmowę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego celem zweryfikowania jego sytuacji życiowej, majątkowej rodzinnej. Wspomnieć też należy, że wprawdzie samo wyznaczenie terminu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego nie uwzględniało odpowiedniego wyprzedzenia, o którym mowa w art. 79 kpa, jednakże nie mogło mieć istotnego wpływu na treść rozstrzygnięcia, skoro to nie nieobecność skarżącego, czy tez brak przygotowania do przyjęcia wizyty pracowników socjalnych stanowił przyczynę, że wywiad środowiskowy nie został przeprowadzony. W sytuacji, gdy brak jest pewności co do tego, że osoba korzystająca z wsparcia socjalnego, zrozumiała znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy czynności, która miała być przeprowadzona, a nie doszło do przeprowadzenia wywiadu środowiskowego i rozważenia sytuacji skarżącego pod kątem możliwości odstąpienia od żądania zwrotu nienależenie pobranych świadczeń, nie można uznać za prawidłowe poprzestanie przez Kolegium na poinformowaniu skarżącego w uzasadnieniu decyzji, że może on wystąpić do organu m.in. o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń. Kolegium w ten sposób pominęło uwzględnienie pełnej treści art. 98 ustawy o pomocy społecznej, który poprzez odesłanie do art. 104 ust. 4 tej ustawy już na etapie rozstrzygania o zobowiązaniu do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia nakazuje rozważyć podstawy do odstąpienia od żądania zwrotu na tym etapie postępowania, nie zaś dopiero po wydaniu decyzji w sprawie zwrotu należności. Nie można też ignorować faktu, że skarżący wniosek dotyczący uwzględnienia jego szczególnej sytuacji złożył już w trakcie postępowania administracyjnego, po wydaniu decyzji przez organ I instancji, zatem winien on być uwzględniony właśnie w tej fazie postępowania. Organ II instancji nie rozważył również możliwości uzupełnienia postępowania dowodowego poprzez zlecenie w trybie art. 136 kpa właściwemu organowi przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Sąd jednocześnie stwierdza, że ustalenia organów administracji co do obowiązku, jaki ciążył na skarżącym w związku z korzystaniem ze świadczeń pomocy społecznej jest trafne. Mimo przeprowadzenia niepełnych ustaleń faktycznych w sprawie, z materiału tego można wywieść jednoznaczny wniosek, że skarżący zamieszkał u swojej konkubiny, a następnie ten stan trwał po zawarciu małżeństwa w lipcu 2009 r. Dzielenie się kosztami wspólnego życia poprzez określenie, które składniki kosztów bieżących pokrywa dany członek wspólnoty (skarżący płacił za prąd i gaz, a E. K. opłacała czynsz za mieszkanie), jak i dysponowanie w ramach mieszkania wspólnymi sprzętami niezbędnego wyposażenia lokalu mieszkalnego, jednoznacznie wskazują na prowadzenie wspólnego gospodarstwa domowego (por. wyrok NSA z dnia 3 lutego 2006 r. sygn. akt I OSK 598/05 – dostępny jw.). Nie może zmienić tej oceny powołanie się w skardze na domniemane wyposażenie mieszkania w dwie lodówki i dwie wersalki. Sam skarżący przyznał też w odwołaniu, że to z uwagi na zobowiązania [...] żony składał wraz z nią oświadczenia o odrębny prowadzeniu gospodarstwa domowego. Powołane okoliczności świadczą o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego, zaś twierdzenia skarżącego, że tak nie jest nie znajdują dostatecznego uzasadnienia we wnioskach wynikających doświadczenia życiowego i zasad prawidłowego rozumowania. E. K. wyjaśniła bowiem, że od chwili zamieszkania u niej skarżący nie miał żadnych sprzętów gospodarstwa domowego. Skarżący z konkubiną najpierw stanowił rodzinę w rozumieniu art. 6 pkt 14, jako osoby niespokrewnione, pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące, następnie zaś od lipca 2009 r. stanowił rodzinę wskutek zawarcia małżeństwa. Okoliczności sprawy wskazują, że w poszczególnych decyzjach, na podstawie których przyznano skarżącemu świadczenia z pomocy społecznej, zawierały pouczenia o obowiązku sformułowanym w art. 109 ustawy o pomocy społecznej. Mimo to skarżący podczas wywiadów środowiskowych przeprowadzanych w związku z wnioskami o przyznanie świadczeń konsekwentnie przedstawiał swoją sytuację materialną i osobistą niezgodnie z rzeczywistością. Pozostawał on bowiem najpierw w nieformalnym związku, a następnie od lipca 2009 r. w związku małżeńskim z osobą (E. K.), którą opisywał organom jako "kuzynka", jak również utrzymywał, że prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe. O rzeczywistej sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżący nie poinformował organu I instancji i nie uwzględnił dochodów najpierw konkubiny, a następnie żony przy określaniu dochodów uzyskiwanych w gospodarstwie domowym. W tym zakresie zarzuty skargi są niezasadne. Przesłuchanie E. i R. K. wprawdzie miało miejsce w dniu [...] kwietnia 2012 r., a zatem przed zawiadomieniem o formalnym wszczęciu postępowania, ale w istocie – w zakresie sposobu ponoszenia wydatków i wspólnego zamieszkiwania tych osób – wskazywało na okoliczności, które wynikały z wcześniej przeprowadzonych wywiadów środowiskowych oraz pozyskanej dokumentacji urzędowej. Ponowne przesłuchanie tych osób może być jednakże pomocne przy ustalaniu aktualnej sytuacji skarżącego (gdzie i w jakich warunkach żyje i czy nadal prowadzi wspólne gospodarstwo domowe) i mieć wpływ na prawidłowe zastosowanie art. 104 ust. 4 w zw. z art. 98 ustawy o pomocy społecznej. Wysokość faktycznego dochodu w rodzinie w okresie pobierania przedmiotowych świadczeń, jak i określenie wysokości nienależnie pobranych świadczeń również w konsekwencji wymaga ponownej weryfikacji wobec uchybień w zakresie ustalenia pełnego stanu faktycznego, przy okazji ustalenia aktualnej sytuacji osobistej, rodzinnej i materialnej skarżącego. Pobierane zasiłki okresowe i celowe, ustalone na rzecz osoby samotnie gospodarującej, w sytuacji gdy świadczeniobiorca pozostawał w faktycznym związku z osobą, z którą następnie zawarł związek małżeński, prowadził z małżonką wspólne gospodarstwo i wspólnie z nią zamieszkiwał, nie informując o tym fakcie właściwych organów, w przekonaniu Sądu stanowią świadczenia nienależne w rozumieniu art. 6 pkt 16 ustawy o pomocy społecznej, jeżeli powyższe okoliczności miały wpływ na przyznanie tych świadczeń (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 30 września 2011 r. sygn. akt I SA/Wa 1245/11). Ponadto należy wyjaśnić, że zdaniem Sądu, jakkolwiek wbrew zarzutom skargi organy nie naruszyły przepisu art. 41 pkt 1 ustawy o pomocy społecznej, gdyż go nie stosowały w sprawie, to przy ocenie, czy nie zachodzą podstawy do odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, konieczne jest również odniesienie sytuacji skarżącego do dyspozycji art. 41 ustawy o pomocy społecznej. Skoro przepis ten pozwala w szczególnie uzasadnionych przypadkach na przyznanie osobie lub rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe specjalnego zasiłku celowego, który nie podlega zwrotowi (pkt 1), jak i zasiłku okresowego, zasiłku celowego lub pomocy rzeczowej, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową, to uznanie w postępowaniu w sprawie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, że tego rodzaju szczególna sytuacja zachodzi może mieć wpływ na ocenę, czy nie zachodzą podstawy do odstąpienia od żądania zwrotu pobranych świadczeń. To całokształt okoliczności sprawy, oceniany przez pryzmat zasad określonych w art. 2 ust. 1, art. 3 i art. 100 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, decyduje bowiem o tym, czy żądanie zwrotu kwot z tytułu nienależnie pobranych świadczeń stanowiłoby dla osoby zobowiązanej nadmierne obciążenie lub też niweczyłoby skutki udzielanej pomocy. Podsumowując całość rozważań Sąd stwierdza, że jeżeli organy administracji nie rozważyły kwestii zastosowania regulacji art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej w związku z orzekaniem na gruncie art. 98 ustawy o obowiązku zwrotu świadczeń nienależnie pobranych, naruszyły powyższe przepisy w ramach ustalania podstawy materialnoprawnej decyzji oraz art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 80 i art. 107 § 3 kpa w ramach podstaw proceduralnych. Nie zbadały bowiem kwestii wystąpienia tych okoliczności faktycznych, które wpływałyby na zastosowanie konsekwencji normatywnych określonych w art. 104 ust. 4 ustawy. Tym samym także, nie mogły tych okoliczności faktycznych wszechstronnie ocenić. W ocenie Sądu stwierdzone naruszenia niewątpliwie mogły mieć wpływ na wynik sprawy. Stwierdzone uchybienia w zakresie zastosowania art. 98 i art. 104 ust. 4 oraz art. 100 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, powiązane z naruszeniem art. 7 i art. 77 § 1 oraz art. 80 kpa i art. 107 § 3 kpa spowodowały, że nie został zgromadzony i rozpatrzony wyczerpująco cały materiał dowodowy w sprawie, a ponadto organy obydwu instancji nie uzasadniły odpowiednio swojego stanowiska co do możliwości odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia (przy założeniu, że świadczenia wypłacone skarżącemu uznać należy za nienależnie pobrane). W takiej sytuacji nie można wykluczyć, że w razie należytego rozpatrzenia wszystkich okoliczności sprawy, w szczególności w zakresie odstąpienia od żądania zwrotu świadczenia, zostałoby w sprawie podjęte rozstrzygnięcie o innej treści. Charakter i znaczenie stwierdzonych uchybień doprowadziły Sąd do uznania, że należy uchylić decyzje wydane w obydwu instancjach, bowiem postępowanie administracyjne należy przeprowadzić jeszcze raz, uwzględniając potrzebę poczynienia ustaleń faktycznych niezbędnych do prawidłowego zastosowania w sprawie art. 98 ustawy o pomocy społecznej. Ponownie rozpatrując sprawę, organy uwzględnią powyżej poczynione rozważania, uzupełniając postępowanie dowodowe i rozstrzygną sprawę w oparciu o całokształt ustalonych i prawidłowo ocenionych okoliczności faktycznych, w szczególności w odniesieniu do przesłanek odstąpienia od żądania zwrotu nienależnie pobranych świadczeń. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c oraz art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji (pkt I sentencji). Z uwagi na charakter rozstrzygnięcia Sąd na podstawie art. 152 p.p.s.a. określił, że zaskarżona decyzja nie może zostać wykonana (pkt III sentencji). O wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu Sad rozstrzygnął w punkcie II wyroku na podstawie art. 250 p.p.s.a., uwzględniając zasady określone w przepisach o opłatach za czynności adwokatów w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej.