II SA/Po 22/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Paweł Daniel Sędziowie Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (sprawozdawca) Sędzia WSA Arkadiusz Skomra Protokolant: starszy sekretarz sądowy Izabela Kaczmarczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2026 r. sprawy ze skargi M. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 12 grudnia 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję Przedmiotem niniejszej sprawy jest skarga M. A. (zwanej dalej "wnioskodawczynią" lub "skarżącą") na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego (zwanego dalej "SKO", "Kolegium" lub "organem II instancji") z dnia 12 grudnia 2024 r., nr [...] W decyzji tej utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy [...] (zwanego dalej "Wójtem" lub "organem I instancji") z dnia 31 października 2024 r., nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia wobec skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaną opieką nad E. A. (ur. w [...] r.) – jej matką. Zaskarżona decyzja została podjęta w oparciu o poniżej przedstawione okoliczności faktyczne i prawne. Wszystkie orzeczenia sądowe powołane w uzasadnieniu niniejszego wyroku są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie: https://orzeczenia.nsa.gov.pl, chyba że wyraźnie zostanie wskazane inne źródło publikacji orzeczenia. Z uwagi na zakończenie okresu pobierania przez wnioskodawczynię świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad matką, pismem z dnia 1 października 2024 r. wnioskodawczyni wystąpiła do Wójta o przyznanie nowego świadczenia pielęgnacyjnego. Z treści wniosku wynika, że matka wnioskodawczyni jest zamężna – pozostaje w związku małżeńskim z J. A.. Do wniosku dołączono zaświadczenie, że E. A. złożyła wniosek o ustalenie jej stopnia niepełnosprawności. Poprzednie orzeczenie wygasło. J. A. z kolei legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe. Dnia 9 października 2024 r. odbył się wywiad środowiskowy, podczas którego ustalono, że E. i J. małż. [...] zamieszkują razem. J. A. zmaga się z cukrzycą, ma problemy z poruszaniem się, puchną mu nogi, a także cierpi na migotanie przedsionków i nadciśnienie. E. A. jest pacjentką onkologiczną. Wymaga pomocy w wykonywaniu wszystkich czynności na skutek przeprowadzonej chemioterapii i immunoterapii. Opiekę nad obojgiem rodziców sprawuje wnioskodawczyni. Ustalono także, że E. A. oczekuje na wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności, gdyż wizyta na komisji lekarskiej już się odbyła. Dnia 16 października 2024 r. wnioskodawczyni przedłożyła Wójtowi orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w [...] o zaliczeniu E. A. do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności do dnia 31 października 2028 r. Decyzją z dnia 31 października 2024 r., nr [...], Wójt odmówił przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad matką. W uzasadnieniu decyzji Wójt podniósł, że nie ma możliwości przyznania ww. świadczenia według stanu prawnego do końca grudnia 2023 r. Wójt podniósł, że niepełnosprawność E. A. powstała za późno, a ponadto pozostaje ona w związku małżeńskim z J. A., który legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Tylko znaczny stopień niepełnosprawności ojca wnioskodawczyni mógłby zaktualizować podstawę prawną do skutecznego ubiegania się przez nią o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wnioskodawczyni złożyła odwołanie od decyzji organu I instancji. Wnioskodawczyni podniosła, że przepis art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm., zwanej dalej "u.ś.r.") nie mógł stać się podstawą wydania zaskarżonej decyzji. Przepis ten w zakresie, w jakim uzależnia się przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od daty powstania niepełnosprawności podopiecznego opiekuna, jest niezgodny z Konstytucją RP, o czym orzekł Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13. Poza tym oboje rodziców są w takim stanie zdrowia, że nie są zdolni do samodzielnej egzystencji, a co dopiero, aby mieli wzajemnie opiekować się sobą. Fakt bycia małżeństwem jest tutaj, zdaniem wnioskodawczyni, nieistotny. Decyzją z dnia 12 grudnia 2024 r., nr [...], Kolegium utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji SKO podniosło, że decyzji organu I instancji odpowiada prawu, gdyż z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wynika, iż tylko małżonek o znacznym stopniu stwierdzonej niepełnosprawności może uchylić się od obowiązku alimentacyjnego, a to może dawać podstawę do przyznania wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego. W tej materii wypowiedział się także Naczelny Sąd Administracyjny, który w uchwale z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22 przesądził, iż tylko znaczny stopień niepełnosprawności małżonka może wywołać skutki takie, jakie przedstawiono w poprzednim zdaniu. Jest to stanowisko, które odtąd ugruntowało nową linię orzeczniczą i nie ma od niej odchyleń. Tylko w tym zakresie należy upatrywać podstaw co do uznania decyzji Wójta za trafną. Skarżąca, działając samodzielnie, wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na decyzję organu II instancji. Skarżąca raz jeszcze opisała problemy zdrowotne swoich rodziców i wskazała, że to ona opiekuje się nimi. Dlatego też fakt bycia w związku małżeńskim nie powinien mieć znaczenia dla sprawy. W pozostałym zakresie uzasadnienie skargi jest tożsame z uzasadnieniem odwołania skarżącej od decyzji Wójta. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Organ II instancji podtrzymał stanowisko, jakie zajął w zaskarżonej decyzji. Postanowieniem z dnia 20 marca 2025 r. o sygn. akt II SA/Po 22/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zawiesił postępowanie sądowoadministracyjne do czasu rozstrzygnięcia zagadnienia prawnego przedstawionego Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu przez tut. Sąd w sprawie o sygn. akt II SA/Po 460/24. Wskazane zagadnienie prawne dotyczyło aktualności uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22. Uchwałą z dnia 6 października 2025 r. o sygn. akt I OPS 2/24, Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił przedstawione zagadnienie prawne bez rozpoznania. W związku z tym, postanowieniem z dnia 19 listopada 2025 r. o sygn. akt II SA/Po 22/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu podjął zawieszone postępowanie sądowoadministracyjne. Na rozprawę w dniu 8 stycznia 2026 r. stawiła się wyłącznie skarżąca. Skarżąca poparła swoją skargę i opisała aktualny stan zdrowia jej rodziców. Sąd ogłosił wyrok po zamknięciu rozprawy i odbyciu narady. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga zasługiwała na uwzględnienie, jednakże z innych przyczyn, niż wskazano w jej treści. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują kontrolę nad działalnością administracji publicznej, przyjmując jako kryterium kontroli, zgodność z prawem. Właściwość rzeczowa sądów administracyjnych obejmuje m.in. sądową kontrolę decyzji administracyjnych, o czym stanowi art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, zwanej dalej "p.p.s.a."). Ponadto zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., w zakresie realizowanej kontroli, Sąd nie jest związany zarzutami skargi, w związku z czym nie wyznaczają one kierunku analizy podejmowanej przez Sąd. Innymi słowy, Sąd z urzędu powinien wziąć pod uwagę wszelkie okoliczności, które mają wpływ na ocenę trafności kontrolowanego rozstrzygnięcia, nawet jeśli nie zostały one podniesione przez stronę skarżącą. Takie okoliczności zaistniały na gruncie niniejszej sprawy i dlatego właśnie skarga została uwzględniona. Przedmiotem niniejszej sprawy jest ocena zgodności z prawem decyzji SKO, utrzymującej w mocy decyzję Wójta o odmowie przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad matką. Analiza całokształtu sprawy doprowadziła Sąd w składzie orzekającym do przekonania, że zaskarżona decyzja nie odpowiada prawu. Twierdzenie Sądu wynika z poniższej argumentacji. Materialnoprawną podstawą rozstrzygnięcia niniejszej sprawy stanowią przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych. Trzeba jednak zauważyć to, że w sprawie znajdują zastosowanie przepisy intertemporalne ("międzyczasowe" pomiędzy dwoma stanami prawnymi). Sąd jeszcze raz przypomina, że skarżąca pobierała już świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaną opieką nad matką pomimo faktu, że ojciec skarżącej posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności. Sąd oczywiście nie ocenia zasadności wydania poprzedniej decyzji, bowiem nie ma do tego prawa. Jednakże okoliczność uprzedniego pobierania świadczenia pielęgnacyjnego przez skarżącą jest fundamentalna. Aby to wyjaśnić, należy przywołać brzmienie art. 63 ust. 1-3 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm., zwanej dalej "u.ś.w."). Powołane jednostki redakcyjne stanowią odpowiednio: "W sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe [ust. 1 – uw. Sądu]. Osoby, którym przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, albo od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., przyznane zostało co najmniej do dnia 31 grudnia 2023 r. prawo do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, zachowują, na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego nie dłużej jednak niż do końca okresu, na który prawo zostało przyznane, z uwzględnieniem ust. 3 i 4 [ust. 2 – uw. Sądu]. Osoby, o których mowa w ust. 2, zachowują prawo odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., również w przypadku, gdy osobie nad którą sprawują opiekę zostało wydane nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenie o niepełnosprawności. Warunkiem zachowania prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego na zasadach określonych w zdaniu pierwszym jest złożenie wniosku o nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności w terminie 3 miesięcy od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin ważności dotychczasowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności, a następnie złożenie wniosku o ustalenie prawa odpowiednio do świadczenia pielęgnacyjnego albo specjalnego zasiłku opiekuńczego w terminie 3 miesięcy, licząc od wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności [ust. 3 – uw. Sądu]". Szczególne znaczenie dla niniejszej sprawy ma art. 63 ust. 3 u.ś.w. Jest to przepis, który ma charakter intertemporalny i nakazuje stosowanie dotychczasowych przepisów, a ponadto kontynuowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego pod warunkami wskazanymi w tym przepisie. Tutaj należy zaznaczyć, że przepis intertemporalny należy wykładać ściśle, bowiem jest to regulacja szczególna (exceptiones non sunt extendendae; lex specialis derogat legi generali). Wnioskodawca może zachować prawo do świadczenia pielęgnacyjnego na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., jeżeli złoży wniosek o nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności podopiecznego w terminie 3 miesięcy od dnia następującego po dniu, w którym upłynął termin ważności dotychczasowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo orzeczenia o niepełnosprawności (również przedłużonego z mocy prawa na podstawie przepisów covidowych), a następnie złoży wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w terminie 3 miesięcy, licząc od wydania orzeczenia o stopniu niepełnosprawności albo o niepełnosprawności. Akta sprawy wskazują, że te warunki mogły spełnić się w niniejszej sprawie. Skarżąca pobierała świadczenie pielęgnacyjne do dnia 30 września 2024 r. (zob. decyzja organu I instancji z dnia 23 sierpnia 2023 r. – załącznik do wniosku inicjującego postępowanie administracyjne). Nowy wniosek o świadczenie pielęgnacyjne został złożony na początku października 2024 r. Ponadto w dniu 13 sierpnia 2024 r. E. A. złożyła wniosek o wydanie nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności (załącznik do ww. wniosku skarżącej). Wszystkie te wnioski zostały złożone przed upływem terminu 3-miesięcznego licząc od upływu ważności orzeczenia o stopniu niepełnosprawności E. A.. Świadczy to o spełnieniu warunków, o których mowa w art. 63 ust. 3 u.ś.w. W tej sytuacji, wynikająca z art. 63 ust. 3 u.ś.w. zasada praw nabytych, wyłącza możliwość stosowania warunków wynikających z uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 listopada 2022 r. o sygn. akt I OPS 2/22, zgodnie z którą warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., z tytułu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim osobie wskazanej w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innej niż współmałżonek, jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). Wymóg posiadania przez małżonka osoby niepełnosprawnej orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności obowiązywałby w sytuacji ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r. po raz pierwszy. Natomiast w sytuacji kolejnego wniosku dotyczącego kontynuacji wcześniej przyznanego świadczenia, zgodnie z treścią powołanego wyżej art. 63 ust. 3 u.ś.w., badaniu podlega spełnienie wymogów formalnych wniosku (tj. złożenie wymaganych dokumentów we wskazanych w przepisie terminach) oraz ustalenie faktycznego sprawowania przez wnioskodawcę opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, uniemożliwiającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ustawodawca wskazał bowiem, że osoby, którym wcześniej przyznano prawo do świadczenia pielęgnacyjnego "zachowują" to prawo na zasadach obowiązujących do dnia 31 grudnia 2023 r., po spełnieniu warunków wynikających z art. 63 ust. 3 u.ś.w. (wyrok WSA w Rzeszowie z dnia 1 lipca 2025 r., sygn. akt II SA/Rz 537/25). Powyższe oznacza, że w myśl art. 63 ust. 3 u.ś.w. nie podlega badaniu to, czy J. A. posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ustosunkowując się do wykładni zawężającej, SKO miało obowiązek zbadania wyłącznie tego, czy skarżąca dopełniła warunków z ww. przepisu i czy skarżąca sprawuje opiekę nad matką. Sąd na podstawie przedłożonych do sprawy akt dostrzega to, że świadczenie było już pobierane, a przed upływem 3-miesięcznego terminu z art. 63 ust. 3 u.ś.w., skarżąca złożyła nowy wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, a także wniosek o ustalenie stopnia niepełno-sprawności swojej matki. Argumentacja SKO jest co do zasady prawidłowa, ale organ II instancji pominął przepisy intertemporalne, które mają fundamentalne znaczenie dla niniejszej sprawy. Mając powyższe na uwadze, Sąd doszedł do przekonania o zasadności skargi z uwagi na brzmienie art. 134 § 1 p.p.s.a. Organ II instancji pominął przepis art. 63 ust. 3 u.ś.w., określający prawidłowość postępowania przy ponownym ubieganiu się o świadczenie pielęgnacyjne, a przez to wydał błędne orzeczenie. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję, o czym orzeczono w sentencji wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę, organ II instancji będzie się kierować wiążącą oceną prawną i wskazaniami, co do dalszego postępowania wyrażonymi przez Sąd w uzasadnieniu niniejszego wyroku. Przede wszystkim SKO rozpozna niniejszą sprawę uwzględniając treść przepisu art. 63 ust. 3 u.ś.w. Przepis ten SKO będzie rozumieć ściśle.