II SA/Po 321/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Jan Szuma po rozpoznaniu w dniu 6 lipca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 9 czerwca 2017 r. o odmowie przyznania I. K. prawa pomocy w sprawie ze skargi I. K. na postanowienie Wojewody z dnia 7 lutego 2017r., nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie /-/J. Szuma Pismem z dnia 22 marca 2017 r. I. K. wniósł skargę na postanowienie Wojewody z dnia 7 lutego 2017r., nr [...], którym stwierdzono niedopuszczalność jego odwołania od decyzji Starosty [...] z dnia 5 grudnia 2016 r., nr [...] W skardze zawarty został wniosek o przyznanie prawa pomocy – skarżący wystąpił w niej o zwolnienie z wpisu sądowego (k. 3 akt sądowych). Zgodnie z zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału z dnia 4 kwietnia 2017 r. I. K. został wezwany do złożenia wymaganego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) (k. 1, 12 i 13 akt sądowych), który przedłożył w wymaganym terminie (k. 15-18 akt sądowych). W formularzu PPF skarżący potwierdził zakres wniosku, który objął zwolnienie z kosztów sądowych. Zarządzeniem z dnia 10 maja 2017 r. referendarz sądowych wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy o dodatkowe oświadczenia o dokumenty źródłowe (k. 20-22 akt sądowych). Wyjaśnienia w powyższym zakresie I. K. złożył w piśmie z dnia 2 czerwca 2017 r. (k. 23-24 akt sądowych). Postanowieniem dnia 9 czerwca 2017 r. referendarz sądowy odmówił I. K. przyznania prawa pomocy (k. 27-31 akt sądowych). Wyjaśnił, że we wniosku o prawo pomocy na urzędowym formularzu skarżący podał jedynie, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni 21.60 ha, z którego dochód na 2 osoby wynosi [...] zł. Nie posiada żadnych akcji, udziałów i obligacji, ani żadnych kosztowności i oszczędności. Dochód miesięczny w całości przeznacza na opłaty świadczeń, telefonów, lekarstw, środki czystości, odzież, wyżywienie i utrzymanie domu. Podał, że posiada dom o powierzchni 140 m˛, na posiadanym gruncie prowadzi uprawy polowe. Skarżący oświadczył, że posiada ciągnik U. i N. H., samochód dostawczy P. oraz samochód osobowy T.. Referendarz zwrócił nadto uwagę, że I. K. został wezwany do uzupełnienia wniosku w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jednolity tego aktu prawnego opublikowano w Dz. U. z 2016 r., poz. 718; dalej "P.p.s.a.") poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych. W odpowiedzi na wezwanie do opisania prowadzonej działalności rolniczej, podania przychodów brutto oraz kosztów jej prowadzenia, skarżący tak jak we wniosku powtórzył, że prowadzi uprawy polowe na 21,60 ha. Nie opisał tych upraw, nie podał wysokości osiąganych przychodów z produkcji rolnej oraz kosztów jej prowadzenia. Pomimo wezwania nie podał też wysokości otrzymywanych dopłat rolniczych do produkcji rolnej, oświadczając, że są to dopłaty do produkcji rolnej, a nie do opłat sądowych. Referendarz zwrócił uwagę, że wezwano skarżącego do przedłożenia wyciągów z rachunku bankowego za okres ostatnich 6 miesięcy wraz z informacją o zaciągniętych kredytach i pożyczkach oraz o zajęciach komorniczych i wskazał, iż wyciągi z tych rachunków przedstawiają wprost skalę środków, jakimi wnioskodawca realnie rozporządza. W odpowiedzi skarżący wskazał, że jedyny rachunek bankowy jaki posiada obsługuje dopłaty do produkcji rolnej. Nie przedłożył wyciągów z tego rachunku, nie podał wysokości obrotów na tym rachunku, ani aktualnego salda. Wreszcie referendarz zaznaczył, że w zakresie spisu kosztów koniecznego bieżącego utrzymania skarżącego i rodziny I. K. ogólnie, bez wyszczególnienia kwot, podał jedynie, ż wydatki miesięcznie bilansują się z dochodem wspólnym i są następujące: opłaty i podatki, utrzymanie domu (gaz, prąd, woda, opał, remonty), telefon, środki czystości, odzież oraz lekarstwa i wyżywienie – razem na dwie osoby – [...] zł. Skarżący nie przedłożył żadnych rachunków, czy faktur na poparcie tych twierdzeń. Referendarz odnotował także, że w wyjaśnieniach skarżącego wskazano, iż posiada on samochód osobowy T. z 2003 r. i dostawczy P. B. z 2007 r. Przechodząc do zagadnień prawnych referendarz sądowy wyjaśnił, że przesłanki przyznania prawa pomocy osobie fizycznej określone zostały w art. 246 § 1 P.p.s.a. W zakresie częściowym następuje ono, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego utrzymania skarżącego i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Referendarz zaznaczył dalej, powołując się na orzecznictwo sądów administracyjnych, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania, związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. To oznacza, że wnioskodawca powinien poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie okoliczności, na które się powołuje, zaś uznanie, czy nastąpiło to w sposób dostateczny, zostaje ocenione w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Referendarz zaznaczył także, że instytucja prawa pomocy ma służyć przede wszystkim osobom, które nie mają możliwości zgromadzenia środków na opłacenie kosztów związanych z obroną swoich praw przed sądem. A zatem przytoczone we wniosku okoliczności, jak i przedstawione przez wnioskodawcę dokumenty powinny uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanej regulacji. Wnioskodawca powinien więc wykazać w sposób nie budzący wątpliwości, że zdobycie środków niezbędnych do reprezentowania go przez profesjonalnego pełnomocnika jest obiektywnie niemożliwe. Odnosząc się do oświadczeń I. K. referendarz wyjaśnił, że pomimo wezwania (art. 255 P.p.s.a.) skarżący w istocie nie złożył żadnych dodatkowych oświadczeń, co do stanu finansowego i majątkowego oraz rodzinnego, a także nie przedłożył żadnych dokumentów źródłowych, które umożliwiłyby ocenę, czy jego sytuacja finansowa uzasadnia twierdzenie, że nie stać go na uiszczenie kosztów sądowych. Udzielona odpowiedź była ogólna, nieprecyzyjna i nie wyjaśniła wątpliwości co do istotnych okoliczności stanu rodzinnego i finansowego skarżącego oraz jego rodziny. Wyjaśnienia wymagało bowiem z kim skarżący, prócz żony, prowadzi gospodarstwo domowe. Sytuację finansową skarżącego współtworzy bowiem sytuacja finansowa wszystkich domowników, osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe; dochody i koszty utrzymania wszystkich mieszkańców, chociażby poprzez partycypację w kosztach utrzymania domu. Wyszczególnienia wymagało zatem jakie skarżący i jego rodzina rzeczywiście uzyskuje dochody, czy mają one charakter stały, a w szczególności jakie dokładnie (kwoty) ponosi koszty utrzymania. Zdaniem referendarza skarżący uchylił się także od przedstawienia jakiejkolwiek dokumentacji źródłowej na poparcie twierdzeń o jego sytuacji finansowej, w szczególności nie przedłożył wyciągów z rachunków bankowych, które najpełniej obrazują wysokość środków jakimi skarżący dysponuje i na co je przeznacza. Struktura obrotów na rachunku bankowym pozwala na dość dokładną ocenę, jaka jest rzeczywista możliwość skarżącego uiszczenia kosztów sądowych w sprawie. Skarżący uniemożliwił dokonanie takiej merytorycznej oceny. W konkluzji referendarz stwierdził, że opierając się o treść formularza i jego uzupełnienie należało przyjąć, iż złożone oświadczenia nie odzwierciedlają pełnej i rzeczywistej sytuacji rodzinnej, finansowej i majątkowej skarżącego. Brak rzeczywistej współpracy ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy skutkować musi odmową przyznania tego prawa. Uniemożliwia, bowiem wolną od wątpliwości ocenę sytuacji finansowej skarżącego. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego i jego rodziny, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy. Referendarz dodał końcowo, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym podkreśla się, iż niewykonanie wezwania do złożenia dodatkowych oświadczeń lub dokumentów uniemożliwia dokonanie rzetelnej analizy sytuacji finansowej strony (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 235/06; z dnia 27 października 2011 r., sygn. akt I GZ 170/11, orzeczenia.nsa.gov.pl). W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 9 czerwca 2017 r. I. K. wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego postanowienia i uzupełnienie oraz sprostowanie go w części orzekającej. Ponownie wystąpił także o zwolnienie go od wpisu od skargi, a nadto o ustanowienie pełnomocnika prawnego z urzędu. Skarżący podkreślał, że zaskarżone postanowienie zawiera błąd formalnoprawny, polegający na braku określenia, że postępowanie dotyczy budowy turbin wiatrowych na terenie Gminy D.. Ponadto zaznaczył, że nie zbadano wnikliwie stanu formalno-prawnego i materialnego wynikającego z wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych, w tym nie uwzględniono aktualnej sytuacji majątkowej skarżącego, która uległa pogorszeniu na przełomie roku 2016-2017.. Oświadczył tez, że wszystkie informacje zawarte we wniosku są zgodne z prawdą i wiarygodne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Objęte sprzeciwem postanowienie referendarza podlega utrzymaniu w mocy. Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 P.p.s.a.). Odnosząc się do meritum żądania I. K. o przyznanie prawa pomocy Sąd podkreśla – co trafnie uwypuklił referendarz – że w myśl art. 199 P.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Instytucja prawa pomocy jest odstępstwem od powyższej zasady. Zaskarżonym sprzeciwem postanowieniem rozpoznano żądanie I. K. obejmujące żądanie zwolnienia z kosztów sądowych. Jest to – kwalifikując takie żądanie zgodnie z terminologią ustawową – "prawo pomocy w zakresie częściowym" (art. 245 § 3 P.p.s.a.; można je przeciwstawić zwolnieniu "w zakresie całkowitym", które obejmuje zwolnienie z kosztów sądowych oraz zarazem ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika – por. art. 245 § 2 P.p.s.a.) Przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, na co zwrócono uwagę w postanowieniu referendarza z dnia 9 czerwca 2017 r., jest wykazanie przez osobę fizyczną, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Użyty przez ustawodawcę zwrot "gdy wykaże" (dotyczący ubiegającej się o prawo pomocy osoby fizycznej) nie pozostawia wątpliwości, że ciężar dowodu w zakresie wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem. To na skarżącym spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy chociażby w części. Strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe i majątkowe (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, orzeczenia,nsa.gov.pl, Lex 1634804). Jak wskazano wyżej, zasadą jest obowiązek stron ponoszenia kosztów związanych z ich udziałem w postępowaniu sądowoadministracyjnym, a prawo pomocy należy traktować jako odstępstwo od niej, powodujące uszczuplenie dochodów Skarbu Państwa. Przysługujące Sądowi prawo do zwalniania od kosztów sądowych nie ma przy tym charakteru pełnego, swobodnego uznania, lecz podlega określonym regułom, których należy przestrzegać przy każdorazowym rozpatrywaniu takiego wniosku. W szczególności, do obowiązków Sądu należy ocena złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia i ewentualna jego weryfikacja, w celu wyważenia interesu ogółu (Skarbu Państwa) i słusznego interesu jednostki (obywatela). Rozpoznając wniosek należy uwzględnić sytuację rodzinną, majątkową i finansową skarżącego oraz jego zdolności płatnicze na tle wysokości wymagalnych kosztów sądowych. Podkreślić należy, że dla uzyskania prawa pomocy nie wystarczy subiektywne przekonanie wnioskodawcy o zasadności jego otrzymania. Prawo pomocy może być przyznane, jeżeli strona wykaże, że zdobycie przez nią środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W opinii Sądu, referendarz sądowy prawidłowo uznał, że oświadczenie majątkowe przedstawione przez skarżącego zawarte w treści formularza o prawo pomocy oraz jego uzupełnieniu, nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku w koniecznych kosztach bieżącego utrzymania skarżącego i rodziny. Sąd w tym miejscu zaznacza, że nie kwestionuje prawdziwości oświadczeń I. K., natomiast tylko stwierdza, że są one niepełne dla ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego i to takiej, z której wynika, że nie stać go na uiszczenie kosztów postępowania, zwłaszcza wpisu sądowego. Przypomnieć w tym miejscu należy, że w myśl § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193), w sprawach ze skarg na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym wpis wynosi 100 zł). W tym miejscu zaznaczyć należy, że przykładowe dokumenty źródłowe o jakie należy wzywać osobę ubiegającą się o przyznanie prawa pomocy wynikają z treści § 4 obecnie obowiązującego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 sierpnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępniania urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (Dz. U. poz. 1257). Konieczne jest również wskazanie, że strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne zobrazowanie sytuacji majątkowej, rodzinnej i finansowej wnioskodawczyni oraz osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych na formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego, na podstawie art. 255 P.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenia, dokumenty źródłowe dotyczących stanu majątkowego, stanu rodzinnego i dochodów strony ubiegającej się o skorzystanie z dobrodziejstwa prawa pomocy. Skarżący pomimo wezwania nie podał w zasadzie żadnych dodatkowych istotnych informacji o swoim stanie rodzinnym, majątkowym i finansowym poza tymi wskazanymi we wniosku na formularzu, a te były niewystarczające dla ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego i jego rodziny. Słusznie zatem przyjął, referendarz sądowy, że skarżący swoim działaniem uniemożliwił wolną od wątpliwości ocenę jego sytuacji materialnej. Wobec powyższego niemożliwe okazało się ustalenie jaka jest rzeczywista sytuacja finansowa i majątkowa skarżącego i jego rodziny, a od tego zależało ewentualne przyznanie prawa pomocy, chociażby w części. Brak rzeczywistej współpracy skarżącego, ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy, skutkować musi odmową przyznania tego prawa. Także w sprzeciwie skarżący w istocie nie przedstawił nowych okoliczności wpływających na odmienną ocenę jego możliwości finansowych, ograniczając się do kwestionowania ustaleń i oceny referendarza. Zdaniem skarżącego wątpliwości referendarza są niezgodne ze stanem faktycznym i formalno-prawnym oraz przekraczają zakres wynikający z ochrony danych osobowych. Skarżący nie przedstawił, jednak stanu swojej rodziny, ani szczególnych danych o swojej sytuacji finansowej i majątkowej, na przykład poprzez podanie rodzaju i wielkości prowadzonej działalność rolniczej, rocznej wartości przychodu ze sprzedaży produkcji rolnej w poprzednim roku, a także wysokości kosztów prowadzenia gospodarstwa. W tym miejscu jeszcze raz wskazać należy, że to na stronie występującej o prawo pomocy ciąży obowiązek wykazania, a nie na Sądzie, że wnioskodawca znajduje się w sytuacji finansowej uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Złożone przez skarżącego oświadczenia i przedłożona dokumentacja źródłowa podlegają ocenie, czy na jej podstawie uzasadnione jest przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy. Nadto bezzasadnie skarżący zarzucił, że w żaden sposób nie zbadano aktualnej sytuacji majątkowej, która ulec miała pogorszeniu na przełomie 2016 i 2017 r. Skarżący bowiem nie przedstawił okoliczności wskazujących na pogorszenie jego sytuacji finansowej. Nie podał bowiem danych na potwierdzenie wysuniętej tezy, którą powinien poprzeć konkretnymi okolicznościami. Odmawiając w istocie uzupełnienia wniosku o prawo pomocy uniemożliwił właśnie zbadanie swojej aktualnej kondycji finansowej, co skutkuje odmową przyznania prawa pomocy. Zauważyć przy tym należy, że także do sprzeciwu skarżący nie dołączył żadnych oświadczeń o stanie rodzinnym, majątkowym i finansowym, czy dokumentacji źródłowej obrazującej aktualną sytuację w tym zakresie. Na marginesie Sąd wskazuje, że argumenty skarżącego dotyczące błędu formalnoprawnego zaskarżonego postanowienia polegające na braku wskazania, że postępowanie dotyczy budowy elektrowni wiatrowych oraz żądania skarżącego uzupełnienia i sprostowania tego postanowienia przez Sąd rozpoznający sprzeciw są nietrafne i nie mają żadnego wpływu na rozstrzygnięcie w przedmiocie oceny sytuacji finansowej skarżącego i przyznania mu prawa pomocy. Sąd zaznacza, że z urzędu znane są mu powyższe okoliczności. Sąd wyjaśnia też, że w części wstępnej orzeczeń sądowych wskazuje się ostateczną decyzję organu drugiej instancji (nazwę organu, datę wydania, numer akt administracyjnych) objętą skargą, a następnie skrótowo przedstawia się przedmiot zaskarżenia. Wynika to z art. 138 P.p.s.a. (w zw. z art. 166 P.p.s.a.) oraz powszechnie przyjętej w sądownictwie praktyki. Podkreślić należy, że sposób określenia przedmiotu zaskarżenia ma charakter formalno-informacyjny (w niniejszej sprawie "w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania") i nie ogranicza Sądu merytorycznie w zakresie sprawowanej kontroli administracji publicznej. W świetle powyższych okoliczności, na podstawie art. 260 § 1 P.p.s.a. orzeczono o utrzymaniu w mocy postanowienia referendarza sądowego. Nie zachodziły bowiem podstawy do przyznania skarżącemu prawa pomocy, jak też Sąd nie znalazł powodów, dla których objęte sprzeciwem postanowienie wymagałoby zmiany celem "uzupełnienia i sprostowania" o podane przez I. K. okoliczności. Na marginesie Sąd wyjaśnia, że wystąpienie przez skarżącego w sprzeciwie z dodatkowym żądaniem przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu podlegać będzie odrębnemu rozpoznaniu. /-/ J. Szuma