II SA/Po 332/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elwira Brychcy po rozpoznaniu dnia 28 maja 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu Stowarzyszenia A od postanowienia referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 19 kwietnia 2018 r. w sprawie ze skargi Stowarzyszenia B na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lutego 2016 roku Nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. /-/ E. Brychcy Zaskarżonym postanowieniem z dnia 19 kwietnia 2018 r. referendarz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu odmówił Stowarzyszeniu A przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że Stowarzyszenie A będące uczestnikiem postępowania, wniosło o przyznanie prawa pomocy poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie radcy prawnego. Stowarzyszenie nie posiada żadnego majątku, nieruchomości i ruchomości, jak również nie posiada żadnych akcji, udziałów, obligacji i żadnych oszczędności, ani kont bankowych. Przekreślono rubryki wniosku dotyczące majątku, posiadanych środków trwałych i dochodów oraz posiadanych rachunków bankowych. Stowarzyszenie swoją działalność opiera na dobrowolnych składkach członkowskich, gdyż nie prowadzi działalności gospodarczej i nie ma żadnych zysków ze swojej działalności o charakterze "non profit", a nie pobiera dotacji od Skarbu Państwa, instytucji samorządowych ani Unii Europejskiej. Przedstawiciel Stowarzyszenia argumentowała, że nie pobiera żadnego wynagrodzenia za swoją działalność i reprezentację na zewnątrz. Referendarz wskazał, że Stowarzyszenie ubiegające się o prawo pomocy powinno wykazać, że podjęło wszelkie, niezbędne kroki zmierzające do wygospodarowania środków pieniężnych na opłacenie kosztów sądowych, jednakże nie przyniosły one zamierzonego efektu. Udzielenie Stowarzyszeniu prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których strona wykaże, iż zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe, bowiem zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Referendarz uznał, że ustalenie odpowiedniej wysokości składek członkowskich oraz ich egzekwowalność leży w dobrze pojmowanym interesie Stowarzyszenia. Obciążenia wynikające z kosztów postępowania sądowego prowadzonego przez Stowarzyszenie w związku z prowadzoną działalnością powinni zatem ponosić jego członkowie. Zobowiązani są oni bowiem do zapewnienia środków na prowadzenie regulaminowej działalności Stowarzyszenia, w zakres której wchodzą również sprawy sądowe, wymagające co do zasady uiszczania opłat i czynienia wydatków. Członkowie Stowarzyszenia przystępujący do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, muszą liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów postępowania i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Należy przy tym zauważyć, że wnioskodawca jest Stowarzyszeniem, które wprawdzie nie może prowadzić działalności gospodarczej, lecz może uzyskiwać środki na swoją działalność także z innych źródeł, jak zbiórki, darowizny i dotacje. W ocenie referendarza Stowarzyszenie nie jest pozbawione jakiegokolwiek źródła finansowania. Niewystarczające do przyznania prawa pomocy jest samo stwierdzenie, że Stowarzyszenie swoją działalność opiera na zasadzie społecznej "non profit". Z tych powodów referendarz odmówił przyznania prawa pomocy. W złożonym sprzeciwie od ww. postanowienia Stowarzyszenie wniosło m.in. o jego uchylenie. Stowarzyszenie podniosło, że postępowanie w przedmiocie prawa pomocy nie zostało jeszcze zakończone, bowiem nierozpoznane zostało zażalenie na postanowienie Sądu z dnia 27 grudnia 2017 r. Ponadto przedstawiciel Stowarzyszenia nie posiada wykształcenia prawniczego i ustanowienie pełnomocnika z urzędu niezbędne jest celem realizacji konstytucyjnego prawa do obrony. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1368 ze zm.; zwanej dalej "p.p.s.a.") rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Stosownie do art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej generalnej zasady stanowi art. 246 § 2 p.p.s.a. zgodnie z którym osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (pkt 2). Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi wyjątek od reguły ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona wnioskodawca rzeczywiście nie posiada wystarczających możliwości sfinansowania udziału w postępowaniu, a przez to nie może zrealizować przysługującego jej prawa do sądu. Jak jednoznacznie wynika z treści art. 246 § 2 p.p.s.a., ciężar dowodu w zakresie wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na podmiocie występującym z takim żądaniem. To na Stowarzyszeniu spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie w zakresie przyznania stronie prawa pomocy zależy od tego, czy strona wykaże istnienie przesłanek, o których mowa w art. 246 §2 p.p.s.a. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe (postanowienie NSA z 9 stycznia 2015 r., II GZ 886/14, LEX nr 1634804). Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna wykazać przy tym nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze Lexis Nexis, Warszawa 2006, s. 504). Uwzględniając status Stowarzyszenia odwołać należy się do zapisów ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (j.t: Dz. U. z 2017 r. poz. 210) regulującej zasady działania tego typu organizacji, która określa m.in sposób finansowania ich działalności. Zgodnie z art. 33 ust. 1 tejże ustawy majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Nie ulega wątpliwości, ze każde stowarzyszenie, chcąc efektywnie realizować swoją statutową działalność musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, a ich źródłem są m.in. składki członkowskie. Jak słusznie stwierdził referendarz członkowie Stowarzyszenia przystępując do aktywnej realizacji jego celów powinno brać pod uwagę ewentualność ponoszenia kosztów związanych postępowaniami sądowymi, w których ma zamiar wziąć udział i w należyty sposób zabezpieczyć środki na ten cel. W przedmiotowej sprawie stowarzyszenie nie wykazało aby podjęło jakiekolwiek działania mające na celu zgromadzenie środków na opłacenie kosztów sądowych. Ma to tyle istotne znaczenie, że w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowane jest stanowisko, zgodnie z którym w takich okolicznościach, jak przedstawione w niniejszym stanie faktycznym, kiedy nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, przyjąć należy, że organizacja sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy przyznania prawa pomocy. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej (postanowienie NSA z 8 lipca 2010 r. sygn. II OZ 664/10, postanowienie NSA z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, LEX nr 606595, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11, LEX nr 990354). W ocenie Sądu wnioskujące stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło jakiekolwiek czynności zmierzające do wyegzekwowania ustalonej wysokości składek od wszystkich członków, w taki sposób, aby uzyskać środki na opłacenie kosztów postępowania chociażby w części. Opłacenie kosztów postępowania ma bowiem charakter incydentalny, ale nienadzwyczajny, a Stowarzyszenie powinno się do ponoszenia takich wydatków przygotować. Stowarzyszenie, nawet o niewielkiej liczbie członków i o niskich dochodach, musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania środków także na ten cel. Odnosząc się do podniesionej w sprzeciwie okoliczności nierozpoznania zażalenia na postanowienie z dnia 27 grudnia 2017 r. Sąd wyjaśnia, że okoliczność ta nie miała związku ze złożonym przez Stowarzyszenie wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, bowiem postanowienie to dotyczyło odmowy wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia /-/ E. Brychcy