II SA/Po 334/21

Dnia 13 stycznia 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska – Tylewicz (spr.) Asesor WSA Paweł Daniel po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 stycznia 2022 roku sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Prezydent Miasta P. decyzją z dnia [...] października 2020 r. nr [...], działając na podstawie art. 2, art. 3, art. 17 ust. 1b, , art. 20, art. 24, art. 26, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111, dalej u.ś.r.), oraz Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie maja być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017 r., poz. 1466) i Rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 31 lipca 2018 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny i specjalny zasiłek opiekuńczy, wysokości świadczeń rodzinnych oraz wysokości zasiłku dla opiekuna (Dz. U. z 2018 r. poz. 1497) oraz art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256, dalej k.p.a.), po rozpatrzeniu wniosku D. K. odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz D. K.. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że dnia [...] sierpnia 2020 skarżący złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką D. K.. Z zebranego w sprawie materiału dowodowego tj. z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności z dnia [...] maja 2015 r. wynika, że niepełnosprawność P. D. Kluj istnieje od [...] sierpnia 2013 w dniu powstania niepełnosprawności miała ona 38 lat. Prezydent wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Mając to na uwadze organ I instancji odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku na opieką nad Panią D. K.. Skarżący reprezentowany przez adwokata M. Ż. odwołał się od ww. decyzji. Podał, że decyzję zaskarża w całości, zarzucając jej: naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] października 2014 r. o sygn. akt [...] doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. nr [...], działając na podstawie - art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych art. 107 § 1, art. 127 § 2, art. 138 § 1 k.p.a. oraz art. 1, art. 2 pkt 2, art. 3, art. 17 ust. 1, ust. 1b, ust. 5 pkt 2 lit. a, art. 23 u.ś.r. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia organ wskazał, że P. D. K. orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS nr [...] z dnia [...] listopada 2017 r. została uznana za całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji do dnia [...] listopada 2021 r. - orzeczenie to zostało złożone do akt sprawy przez wnioskodawcę. W aktach sprawy znajduje się również wydruk z systemu Empatia potwierdzający, że p. D. K. legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym, wydanym na stałe w dniu [...] maja 2015 r., z którego wynika, że data powstania niepełnosprawności to [...] sierpnia 2013 r. Zdaniem Kolegium zauważenia wymaga, że w wyroku z dnia [...] października 2014 r. sygn. akt: K [...] Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w punkcie 1 w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. W ocenie Kolegium art. 17 ust. 1b u.ś.r., od momentu wejścia w życie w/w wyroku Trybunału, nie może być stosowany w jego dotychczasowym brzmieniu i nie może stanowić podstawy odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Pomimo powyższego, zaskarżone orzeczenie jest zdaniem SKO zgodne z prawem. Kolegium wskazało, że w sprawie kluczowa jest bowiem okoliczność, że D. K. pozostaje w związku małżeńskim z p. M. K., który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Okoliczność ta została pominięta przez organ I instancji, tymczasem zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl z art. 23 k.r.o. małżonkowie są zobowiązani do wspólnego pożycia i wzajemnej pomocy. Jednocześnie stosownie do treści art. 27 k.r.o. małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli, stopniu Zadośćuczynienie temu obowiązkowi może polegać także, w całości lub w części, na osobistych staraniach o wychowanie dzieci i na pracy we wspólnym gospodarstwie domowym. Natomiast zgodnie z art. 130 k.r.o. obowiązek jednego małżonka do dostarczania działu na środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. W świetle w/w przepisów należy - w ocenie Kolegium - przyjąć, że obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny jej dzieci. SKO wskazało, że w dniu [...] sierpnia 2020 r. został przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy, z którego wynika, że D. K. prowadzi gospodarstwo domowe z mężem oraz trzema synami, przy czym mąż pani D. K. pracuje jako kierowca zawodowy i jest głównym żywicielem rodziny, a bracia wnioskodawcy są niepełnoletni (wiek: 16 i 13 lat), uczą się w szkole zawodowej i podstawowej. Zaznaczono, że p. D. K. jest osobą niepełnosprawną, choruje na RZS, nowotwór krwi - szpiczak, ma problemy z poruszaniem się (porusza się przy pomocy drugiej osoby), jest osobą niesamodzielną, wymagającą wsparcia w podstawowych czynnościach życiowych. Wskazano, że D. K. z uwagi na sprawowanie opieki nad matką nie jest w stanie podjąć zatrudnienia, wspiera matkę w podstawowych czynnościach życiowych i pomaga jej w codziennym funkcjonowaniu (opieka całodobowa). Powyższe potwierdza, że D. K. sprawuje opiekę nad matką, jednakże nie można pominąć, że D. K. jest mężatką, a jej mąż - M. K. nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, lecz pracuje. Kolegium wskazało, że nie kwestionuje trudnej sytuacji zdrowotnej p. D. K. i konieczności sprawowania nad nią stałej opieki, jednakże z materiału dowodowego nie wynika, by stan zdrowia M. K. uniemożliwiał mu sprawowanie opieki nad żoną, choćby w ograniczonym zakresie. Małżonek może dzielić się też opieką z innymi członkami rodziny (co nie uniemożliwia im podjęcia pracy), korzystać z usług opiekuńczych, które zaproponował MOPR w P. podczas wywiadu środowiskowego lub udzielać wsparcia na sfinansowanie opieki przez inne osoby. W takim przypadku, w ocenie Kolegium, potwierdzeniem braku obiektywnej możliwości sprawowania opieki nad małżonkiem, mogłoby być wyłącznie orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, którego M. K. nie posiada. W przedmiotowej sprawie występuje zatem przesłanka negatywna do przyznania p. D. K. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką, określona w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu D. K. reprezentowany przez adwokata podał, że zaskarża w całości decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] lutego 2021 r, nr [...] utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] października 2020 r. przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną, zarzucając: - rażącą obrazę przepisów prawa materialnego tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się syna, będącego jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej, z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez męża niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności podczas, gdy funkcjonalna wykładania ww. przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Mając powyższe na uwadze skarżący wniósł o: - uchylenie decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 4 luty 2021 r, nr [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] października 2020 r. w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą niepełnosprawną i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie D. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania. - zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W odpowiedzi SKO wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 jako: "p.p.s.a.") - sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia przepisów prawa materialnego, jeżeli miało ono wpływ na wynik sprawy, lub naruszenia przepisów prawa procesowego, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także dając podstawę do wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Natomiast w razie nieuwzględnienia skargi, sąd skargę oddala (art. 151 p.p.s.a.). Jednocześnie należy wskazać, że zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Ponadto, w ramach sprawowanej kontroli sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego, utrzymująca w mocy decyzję o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną mamą. Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego synowi na niepełnosprawną matkę, gdy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane (por. art. 17 ust. 1 i 1a ustawy). Jako przykład można podać wniosek o świadczenie pielęgnacyjne składany przez syna na matkę, w sytuacji gdy zarówno matka, jak i ojciec legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (tak: Ustawa o świadczeniach rodzinnych. Komentarz do art. 17, autor Anna Kawecka, pod red. Katarzyny Małysy-Sulińskiej, publ. Lex 2015). Jednakże pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza - co do zasady - z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania takiej opieki jest konsekwencją istnienia w sferze prawnej związku małżeńskiego, jako szczególnej więzi charakteryzującej się nie tylko elementami emocjonalnymi, ale także elementami natury prawnej. Z unormowania art. 23 k.r.o. wynika, że małżonkowie mają w małżeństwie równe nie tylko prawa, ale także obowiązki, a ponadto, są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Nawet w przypadku ustania małżeństwa w wyniku rozwodu, stosownie do art. 60 § 1 k.r.o., małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia i który znajduje się w niedostatku, może żądać od drugiego małżonka rozwiedzionego dostarczania środków utrzymania w zakresie odpowiadającym usprawiedliwionym potrzebom uprawnionego oraz możliwościom zarobkowym i majątkowym zobowiązanego. Przepis art. 130 k.r.o. wskazuje natomiast, że obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Dopóki zatem istnieje związek małżeński, osoby w nim pozostające poddane są przedstawionym wyżej rygorom prawnym właśnie ze względu na istnienie między nimi prawnej więzi małżeństwa. Rygory te nie są bowiem wynikiem jedynie woli małżonków, lecz ich źródłem jest wola ustawodawcy, która stanowi dla obojga małżonków podstawę zgłaszania roszczeń w sferze opiekuńczej. Podnoszona w skardze okoliczność rzeczywistej stale sprawowanej przez skarżącego opieki nad niepełnosprawną matką, nie znosi obowiązków, określonych w art. 23 k.r.o., ciążących na jej małżonku. Należy tu zauważyć, że o ile z niekwestionowanego stanu faktycznego ustalonego przez organy administracji wynika, że skarżący sprawuje opiekę nad matką osobiście to, z ustaleń tych nie wynika niemożliwość wykonywania tej opieki przez jej męża, skoro nie jest osobą niepełnosprawną i to w stopniu znacznym. Z akt sprawy wynika, że ojciec skarżącego pracuje i nie jest w stanie z tej pracy zrezygnować. Nie pozwala to jednak na umożliwienie skarżącemu, jako zobowiązanemu w dalszej kolejności, skutecznego ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne. Ponadto wykładnia językowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a) ustawy wskazuje, że ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba uprawniona w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia, rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Ani organ ani Sąd nie mają bowiem wiadomości specjalnych, które pozwoliłyby w pełni wyważyć, czy stan zdrowia danej osoby zobowiązanej do alimentacji rzeczywiście uniemożliwia sprawowanie opieki. Rygoryzm tego przepisu, którego brzmienie jest jednoznaczne w swej treści, odpowiada celom ustawy. W związku z powyższym organy administracji przyjęły, że ograniczenie ustawowego prawa do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 ustawy ze względu na sprawowanie opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim wyłącznie do sytuacji, w której współmałżonek takiej osoby legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wyjątek, którego nie można poddawać rozszerzającej wykładni, co również wynika z nadania przez ustawodawcę szczególnego charakteru istniejącym między małżonkami relacjom i więzom prawnym. Bezspornym w sprawie jest, że M. K. takim orzeczeniem się nie legitymuje. Mimo więc, że sytuacja rodziny skarżącego jest trudna i z pewnością opiekuje się on swoją chorą mamą, z uwagi na brzmienie powołanych przepisów nie mogło mu być przyznane prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Podsumowując, powołane przez stronę skarżącą okoliczności nie aktualizują możliwości ubiegania się o wnioskowane świadczenie przez skarżącego. W świetle przywołanych przepisów okoliczność, że osoba zobowiązana do alimentacji nie może sprawować tej opieki z uwagi na pracę zawodową, nie jest wystarczające do uzyskania świadczenia przez innego krewnego. Prawidłowo więc organ odwoławczy uznał, że skarżącemu nie mogło zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a w konsekwencji chybiony okazał się zarzut naruszenia powołanych w skardze przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 5 pkt 1a u.ś.r. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, skargę na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalono.