II SA/Po 353/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 maja 2011 r. wniosków o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi D. K. i Ł. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Pile z dnia [...] lutego 2010 r. Nr [...] w przedmiocie opłaty z tytułu wzrostu wartości nieruchomości postanawia odmówić D. K. i Ł. K. przyznania prawa pomocy. /-/ W. Batorowicz Prawomocnym postanowieniem z dnia 14 października 2010 r. tutejszy Sąd odmówił D. K.i Ł. K. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd stwierdził, iż wnioskodawcy prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Ł. K. ([...]-letni uczeń szkoły [...], a następnie [...]) pozostaje na utrzymaniu matki D. K. Obydwoje zamieszkują w lokalu o powierzchni 86,[...] m². D. K. posiada nieruchomość rolną o powierzchni [...] ha, zaś jej syn jest właścicielem gruntów rolnych o powierzchni [...] ha. Według złożonych oświadczeń jedynym źródłem utrzymania wnioskodawców jest renta rodzinna w miesięcznej wysokości [...] zł. Koszty prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego wnioskodawcy określili na około 1 500 zł miesięcznie, natomiast wpłaty na rachunek bankowy D. K., bez uwzględniania otrzymywanej renty rodzinnej, w okresie od 1 marca do 31 sierpnia 2010 r. wyniosły 14 [...] zł. W odpowiedzi na ponowne wezwanie sądowe z dnia 13 września 2010 r. do uzupełnienia oświadczeń majątkowych w szczegółowo wymienionym zakresie, wnioskodawcy wyjaśnili, że posiadane przez nich nieruchomości nie są użytkowane; wnioskodawczyni nie ma fizycznych możliwości uprawiania roli, gdyż nie posiada sprzętu rolniczego i stale opiekuje się chorym synem; nieruchomości te nie przynoszą żadnego dochodu, gdyż nie udało się oddać ich w dzierżawę. W odniesieniu do sprzedanej w [...] 2009 r. nieruchomości gruntowej o powierzchni 1 ha za kwotę 100 000 zł wnioskodawcy wyjaśnili, uzyskane w ten sposób środki wydatkowali na spłatę długów (10 000 zł za usługi adwokackie w postępowaniu spadkowym oraz udokumentowane zaległe należności na kwotę około 10 200 zł). Wnioskodawczyni wyjaśniła również, że wpłaty na jej rachunek bankowy to pomoc finansowa ze strony rodziny, z tym że kwota 10 000 zł jest pożyczką z terminem zwrotu do 31 grudnia 2010 r. Wnioskodawczyni wyjaśniła także, iż aktualnie bezskutecznie poszukuje nabywcy na część nieruchomości gruntowej. Ł. K. oświadczył, że środki przypadające mu ze sprzedaży nieruchomości wydatkował na własne utrzymanie oraz uregulowanie wszelkich należności, oświadczenie wnioskodawcy nie zostało udokumentowane. Uzasadniając odmowę zwolnienia od kosztów w powyższej sprawie Sąd stwierdził, iż skarżący posiadają trwały majątek obejmujący mieszkanie oraz [...] ha gruntów rolnych o wymiernej wartości - łącznie, co najmniej kilkaset tysięcy złotych (dane wynikające z zeznań podatkowych [...] z [...] 200[...]r., wsparte faktem, iż grunt o powierzchni 1 ha został sprzedany za cenę 100 000 zł). Od grudnia 2009 r. do dnia złożenia wniosku o prawo pomocy (20 lipca 2010 r.) uzyskali dochód z renty rodzinnej oraz sprzedaży nieruchomości w łącznej kwocie [...] [...] zł. Ponadto w okresie od 1 marca do 31 sierpnia 2010 r. wpływy na rachunek bankowy wnioskodawczyni, bez podania tytułu wpłaty, wyniosły średnio miesięcznie kwotę około 2 480 zł, a saldo pozostawało dodatnie. Deklarowane przez wnioskodawców koszty utrzymania koniecznego od grudnia 2009 r. zostały określone na około 12 000 zł, a udokumentowane wymagalne na dzień złożenia wniosku należności wyniosły 20 200 zł, czyli łącznie 32 200 zł. Sąd uznał, iż wnioskodawcy nie wykazali rozdysponowania nadwyżki środków finansowych w kwocie 87 600 zł pozostających do ich dyspozycji ponad koszty utrzymania i inne należności. Wpis od skargi w kwocie 1 [...] zł został uiszczony. Następnie skarżący wystąpili o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata. Z uzasadnienia złożonych wniosków wynika, że skarżący prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Pełnoletni Ł. K. - uczeń [...] - choruje na [...] i [...], wymaga całodobowej opieki, nie pracuje, pozostaje na utrzymaniu matki - D. K., a jedynym źródłem ich dochodu jest renta rodzinna w wysokości 70[...],[...] zł. Należący do D. K. lokal mieszkalny (mieszkanie) o pow. 86,[...] m² pozostaje w jej posiadaniu. Z kolei posiadane przez wnioskodawców nieruchomości rolne o łącznej powierzchni 13 ha (D. K. [...] ha, Ł. K. [...] ha) nie są w żaden sposób użytkowane. Ponadto skarżąca D. K. oświadczyła we wniosku, że posiadane przez nią nieruchomości rolne zostały zabezpieczone hipoteką przymusową w sprawie o zachowek, co też całkowicie pozbawiło ją możliwości sprzedaży działek i uzyskania jakichkolwiek pieniędzy, a nie stać jej na opłacenie adwokata we własnym zakresie. Do wniosków załączono postanowienie Sądu Okręgowego o zabezpieczeniu powództwa w sprawie przeciwko D. K. i Ł. K. o zachowek poprzez ustanowienie hipoteki przymusowej na nieruchomościach skarżących do kwoty [...] 000 zł łącznie oraz kserokopia zeznania podatkowego za rok 2009 i decyzji rentowej KRUS. Postanowieniem z dnia 23 marca 2011 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Poznaniu odmówił każdemu ze skarżących przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (poprzez ustanowienie pełnomocnika procesowego z urzędu). Od powyższego postanowienia obydwoje skarżący wnieśli w terminie odrębne sprzeciwy. Ł. K. powołał się na stan zdrowia, jako okoliczność uniemożliwiającą podjęcie pracy, powodująca, iż znajduje się pod stałą opieką [...] [medyczną], a na co dzień opiekuje się nim matka D. K. Wyjaśnił, iż środki ze sprzedaży nieruchomości zostały przeznaczone na uregulowanie zaległości i długów. Z uwagi na niewielki dochód z renty, muszą korzystać z pomocy znajomych i rodziny, by pokryć część opłat na jedzenie i leki. Stąd nie stać ich opłacenie adwokata, a Konstytucja gwarantuje im prawo do skorzystania z pomocy adwokackiej. D. K. wyjaśniła, iż pieniądze uzyskane ze sprzedaży nieruchomości w dniu [...] 2009 r. [... zł] zostały w większości rozdysponowane na spłaty długów, jakie powstały od czasu śmierci męża w 200[...] r. do czasu sprzedaży nieruchomości. Skarżąca powołała się na korzystanie z pomocy rodziny i znajomych na zaspokojenie podstawowych potrzeb, jak również podniosła, że nie udzielono jej wsparcia z pomocy społecznej z uwagi na posiadanie dużego mieszkania i nieruchomości rolnej. Ze względu na zadłużenie w opłacaniu czynszu wobec spółdzielni mieszkaniowej grozi jej sprawa w sądzie. Strona nie skarżyła zażaleniem poprzedniego postanowienia tutejszego Sądu, gdyż z uwagi na termin odbioru postanowienia (29 grudnia 2010 r.) nie mogła znaleźć zawodowego pełnomocnika procesowego, a tylko taki podmiot mógł sporządzić skargę. Ponadto wyjaśniła, iż wpłata kwoty 1 [...] zł została dokonana przez znajomego M. R., gdy ż strona po świętach nie miała żadnych pieniędzy na jakąkolwiek wpłatę. Dalej stwierdziła, iż trudno jest jej wykazać wszystkie pożyczki od rodziny lub znajomych, gdyż wiele osób po otrzymaniu od strony [zwrotu] pieniędzy zerwało z nią kontakt, dlatego też przesłała niektóre tylko oświadczenia co do udzielenia pomocy finansowej i zwrotu pieniędzy po sprzedaży gruntu. W odniesieniu do kosztów leczenia syna podniosła, iż to, że nie zachowała rachunków nie oznacza, że syn otrzymuje leki za darmo, podobnie odniosła się do kosztów bieżących utrzymania syna. Zarzuciła, iż wszystkie instytucje państwowe odmawiają jej jakiejkolwiek pomocy, mimo że znajduje się w ciężkiej sytuacji życiowej. W ocenie strony z uwagi na zaufanie instytucji państwowej do obywatela należy przyjąć, że skoro prosi o pomoc adwokacką, to faktycznie jej na opłacenie takiej pomocy nie stać. Renta w wysokości 700 zł brutto nie starcza nawet na godziwą egzystencję, a co dopiero na taki wydatek, jak koszty adwokata. Strona zwróciła uwagę, że hipoteka obciążająca nieruchomości powoduje, że nie ma żadnych potencjalnych klientów, nawet za cenę minimalną, mimo eksponowania ofert sprzedaży w różnych biurach nieruchomości; nie może też w żaden inny sposób czerpać korzyści z posiadanych gruntów, wydzierżawić lub samodzielnie uprawiać (odległość gruntów do miejsca zamieszkania, koszty dojazdu, brak maszyn rolniczych) i otrzymywać dopłaty unijne. Skarżąca wyjaśniła, iż ma majątek, ale nie ma pieniędzy, a podjęcie jakiejkolwiek pracy z uwagi na całodobową opiekę nad synem. Do sprzeciwu strona dołączyła oświadczenia 4 osób o udzieleniu jej pożyczek, jak również dokumenty potwierdzające dane rachunku, z którego został dokonany przelew wpisu oraz informację ze spółdzielni mieszkaniowej oraz wezwanie do zapłaty za energię elektryczną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Zgodnie z dyspozycją art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 513, poz. 1270 ze zm. - dalej p.p.s.a.) skuteczne wniesienie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego powoduje, że postanowienie to traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zatem już samo wniesienie sprzeciwu, a nie jego zakres i treść, powoduje utratę mocy wiążącej postanowienia wydanego przez referendarza sądowego, zaś ustawa nie daje sądowi uprawnienia do merytorycznego rozpoznania zasadności sprzeciwu (por. J. P. Tarno [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2006, str. 534; post. NSA: z dnia 28 września 2005 r., I OZ 942/05, dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, oraz z dnia 23 grudnia 2004 r., FZ 375/04, ONSAiWSA 2005/6/119). W konsekwencji należy merytorycznie rozpoznać cały (również uzupełniony sprzeciwem) wniosek o przyznanie prawa pomocy. Stosownie do dyspozycji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić należy, że instytucja prawa pomocy, jako formy pomocy publicznej, może być stosowana jedynie wobec takich osób, które rzeczywiście w okresie, w którym następuje wniesienie i rozpatrzenie skargi, pozbawione są środków utrzymania, bądź których środki na ten cel są bardzo ograniczone. Przez brak możliwości uiszczenia kosztów sądowych należy rozumieć brak realnych możliwości pozyskania środków na sfinansowanie kosztów postępowania sądowego, wskutek czego ograniczona zostaje, ponad funkcje przypisane kosztom sądowym, możność realizacji prawa do sądu. Orzeczenie o przyznaniu prawa pomocy musi znajdować usprawiedliwienie w całej sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Okoliczności przytoczone we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak również przedstawione dokumenty, powinny zatem uzasadniać wyjątkowe traktowanie, o jakim mowa w powołanym wyżej przepisie. W niniejszej sprawie treść oświadczeń majątkowych, dokumentów źródłowych oraz dodatkowych pisemnych wyjaśnień oraz twierdzeń podanych w sprzeciwach nie wskazuje, iżby wnioskodawcy należycie uzasadnili, iż zachodzą przesłanki do uznania, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. W ustalonym stanie faktycznym - na podstawie oświadczeń majątkowych, dokumentów złożonych do akt sprawy oraz wyjaśnień i twierdzeń zawartych w sprzeciwach - nie można uznać, że wnioskodawcy wykazali brak możliwości poniesienia kosztów postępowania w postaci wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru. W ocenie Sądu odmowa przyznania prawa pomocy w tym zakresie nie ograniczy skarżącym prawo do sądu ponad funkcje przypisane kosztom postępowania. Skarżący nadal nie wykazali bowiem, że rozdysponowali i w jakiej formie nadwyżkę środków finansowych ponad koszty niezbędnego utrzymania i innych zobowiązań. Sąd przyjął, iż koszty utrzymania koniecznego wnioskodawców pozostają na dotychczas deklarowanym poziomie (około 1 500 zł miesięcznie od lipca 2010 r.) - wnioski o prawo pomocy i oświadczenia stron nie zawierają żadnych przeciwnych twierdzeń w tym względzie - oraz uwzględnił fakt, że z dniem 31 grudnia 2010 r. stał się wymagalny obowiązek zwrotu pożyczki w kwocie 10 000 zł, z zastrzeżeniem, iż wnioskodawczyni nie udokumentowała zwrotu pożyczki, a w konsekwencji i źródła pochodzenia środków przeznaczonych na zaspokojenie tego roszczenia. Ponadto Sąd uwzględnił fakt spłacenia pożyczek osobistych na łączną kwotę 23 000 zł (5 000 zł + 6 000 zł + 9 000 zł + 3 000 zł), uiszczenie wpisu w kwocie ponad 1[...] zł, a nawet istniejące zadłużenie wobec spółdzielni mieszkaniowej w kwocie około 4 600 zł. Odjęcie sumy tych kosztów od uprzednio stwierdzonej nadwyżki (87 600 zł) dochodów ponad koszty utrzymania i zobowiązania, przy założeniu niezmienionej wysokości miesięcznych dochodów, wskazuje, iż nadal nie zostało wykazane rozdysponowanie kwoty co najmniej 34 000 zł. W konsekwencji złożone oświadczenia i podniesione twierdzenia na użytek przyznania prawa pomocy nie uzasadniają wniosku, że opłacenie wynagrodzenia pełnomocnika z wyboru spowoduje takie zachwianie sytuacji finansowej wnioskodawców, że nie będą oni w stanie zapewnić sobie niezbędnych kosztów utrzymania. Wartość przedmiotu zaskarżenia w przedmiotowej sprawie wynosi [...] zł. Wobec tego stawka minimalna wynagrodzenia adwokackiego określona zgodnie z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) wynosi 3 600 zł. Zatem, nawet zakładając pewne utrudnienia strony w zakresie sprzedaży części nieruchomości czy też czerpania korzyści z gruntów rolnych, wynikające z przytoczonych przez stronę okoliczności, wskazana powyżej kwota nadwyżki środków pieniężnych (brak wykazania wydatkowania środków finansowych), [...] nie pozwala na przyjęcie, że opłacenie kosztów pomocy prawnej z wyboru spowoduje uszczerbek utrzymania koniecznego wnioskodawców. Skarżący nie wykazali także żadnych dodatkowych wydatków spowodowanych stanem zdrowia wnioskodawcy Ł. K. ponad wcześniej deklarowaną miesięczną kwotę wydatków na bieżące utrzymanie określoną na kwotę 1 500 zł. Na marginesie tylko Sąd zauważa, iż skarżąca została pouczona przy doręczeniu wcześniejszego postanowienia tutejszego Sądu z dnia 2 grudnia 2010 r. w przedmiocie prawa pomocy o terminie i sposobie zaskarżenia; w pouczeniu tym wyjaśniono w jakim wypadku zażalenie powinno być sporządzone przez adwokata lub radcę prawnego (na postanowienie o odrzucenie skargi), zatem nie przekonuje twierdzenie strony co do przyczyn, dla których nie skarżyła tego postanowienia. W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 260 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia. /-/ Wiesława Batorowicz