II SA/Po 396/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Kwiecińska Sędziowie Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak (spr.) Sędzia WSA Edyta Podrazik Protokolant St. sekretarz sądowy Katarzyna Sierszeńska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi G. I. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kaliszu z dnia [...] marca 2012 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z dnia [...] 2012 r. Nr[...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. Decyzją z dnia [...] 2012 r. Nr [...] działający w imieniu Prezydenta Miasta K. Kierownik Sekcji [...] Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w K. (dalej: MOPS), po rozpatrzeniu wniosku G. I., umorzył postępowanie w sprawie umorzenia należności z tytułu wypłaconych zasiłków okresowych – kwoty [...] zł, przyznanych i wypłaconych w okresie od 1 listopada 2010 r. do 31 grudnia 2012 r. Jako podstawę prawną decyzji organ wskazał art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tj. Dz.U. z 2000 r. Nr 98 poz. 1071 z późn. zm. – dalej: kpa) w zw. z art. 38 i art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362). W uzasadnieniu organ podał, że G. I. pismem z dnia 3 stycznia 2012 r. zwrócił się do MOPS z prośbą o umorzenie obowiązku zwrotu wyżej opisanej kwoty wypłaconych zasiłków. Przytaczając treść przepisu art. 99 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej wskazano, że osobie, której przyznano emeryturę lub rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych (dalej: ZUS) oraz inne organy rentowe, które przyznały emeryturę lub rentę wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej. Adresatem tej normy jest ZUS, na którym ciąży obowiązek dokonania wpłaty na konto ośrodka pomocy społecznej. Z tytułu wypłaconych wnioskodawcy zasiłków w dniu 5 stycznia 2012 r. na konto MOPS wpłynęła kwota [...] zł, odpowiadająca wysokości wypłaconych stronie zasiłków okresowych. Wyjaśniono, ze organ pomocy społecznej nie ma w takim przypadku możliwości ingerowania w czynności podejmowane przez ZUS, które wynikają z przepisów prawa. W związku z powyższym wniosek strony o podjęcie czynności przez MOPS w zakresie czynności podejmowanych przez ZUS jest bezprzedmiotowy. Wnosząc w ustawowym terminie dowołanie od powyższej decyzji G. I. nie zgodził się z jej treścią. Podniósł, że zwrócił się o umorzenie należności z tytułu wypłaconych zasiłków okresowych, a wniosek skierował do organu, który jest upoważniony do wypłacania tych zasiłków. Zdaniem odwołującego organ ten jest więc również uprawniony do rozstrzygania w kwestii umorzenia przedmiotowych należności. Wskazał, że jego wniosek nie dotyczy czynności związanych z przekazaniem środków z ZUS na poczet wypłaconych zasiłków, lecz umorzenia przedmiotowych należności. Decyzją z dnia [...] marca 2012 r. Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu, powołując się na art. 138 § 2 kpa, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył ustalony stan faktyczny sprawy i powołał się na art. 99 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji co do charakteru potrącenia, o którym mowa w tym przepisie, jak również adresata normy w nim zawartej. Wskazano, że w przypadku spełnienia przesłanek określonych w tym przepisie, zgoda osoby zainteresowanej nie jest wymagana, konieczny jest tylko przepływ informacji pomiędzy organem rentowym i ośrodkiem pomocy społecznej. Wobec przekazania przez ZUS kwoty równej wypłaconych przez MOPS zasiłków okresowych, zobowiązanie to przestało istnieć, w konsekwencji niemożliwe stało się wydanie przez organ I instancji rozstrzygnięcia w przedmiocie jego umorzenia. W sytuacji, gdy organ administracji stwierdził oczywisty brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy postępowanie należało umorzyć, co organ I instancji uczynił. Skargę na decyzję organu II instancji wniósł G. I., żądając jej uchylenia. Skarżący podniósł, że jego wniosek powinien zostać rozpoznany na podstawie art. 104 pkt 4 ustawy o pomocy społecznej. Przytaczając treść tego przepisu skarżący wywiódł, że rozpatrujące sprawę organy administracji przepisu tego nie zastosowały, o czym świadczą uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji. . W ocenie skarżącego rozpatrując sprawę organ nie uwzględnił jego ciężkiego położenia, kiedy to miał odcięty prąd i gaz, z powodu licznych schorzeń i przebytego zawału, gdy musiał przebywać w nieogrzanym mieszkaniu oraz wykupywać drogie lekarstwa. Ciążą na nim alimenty zasądzone na córkę, musi również spłacić zaległość czynszową. O tej sytuacji MOPS miał wiedzę, lecz nie uzyskał pomocy, a pracownik MOPS zwodziła go obietnicami o próbie negocjacji z radcą prawnym w tym zakresie i skupiła się wyłącznie na pozyskaniu środków dla MOPS. Wskazał, że rentę miał przyznaną od dnia [...] 2010 r. do dnia [...] 2012 r. Ostatnie świadczenie pobrał w dniu [...] 2012 r. w kwocie [...] zł w związku z czym obecnie nie ma środków do życia. Skarżący zakwestionował uprawnienie osoby podpisanej pod decyzją do jej wydania. W odpowiedzi na skargę Kolegium, podtrzymując dotychczasowe stanowisko, wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie w pierwszej kolejności należy wskazać, że w myśl art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269) sąd dokonuje kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. W myśl art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 1270), sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to konieczność dokonania przez sąd oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony. Zaskarżoną decyzją utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta Kalisza z dnia 24 stycznia 2012 r. w przedmiocie umorzenia postępowania administracyjnego wszczętego wnioskiem skarżącego o umorzenie należności wypłaconych mu z tytułu zasiłków okresowych. W podstawie prawnej zaskarżonej decyzji organ odwoławczy powołał przepis art. 138 § 2 k.p.a., choć utrzymując w mocy decyzję organu I instancji w istocie zastosował art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. Powyższe uchybienie narusza przepis art. 138 § 2 k.p.a. poprzez wadliwe jego powołanie oraz przepis art. 138 §1 pkt 1 k.p.a. poprzez jego niepowołanie i stanowi samodzielną podstawę do uchylenia zaskarżonej decyzji, ponieważ narusza przepisy prawa materialnego w sposób mający wpływ na wynik sprawy. Niezależnie od powyższego w sprawie doszło do naruszenia przepisów postępowania w sposób mający wpływ na wynik sprawy. W podstawie prawnej decyzji organ I instancji powołał art. 105 § 1 k.p.a. w związku z art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz.U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362). Zgodnie z tym przepisem osobie, której przyznano emeryturę lub rentę za okres, za który wypłacono zasiłek stały lub zasiłek okresowy, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inne organy rentowe, które przyznały emeryturę lub rentę, wypłacają to świadczenie pomniejszone o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconych za ten okres zasiłków i przekazują te kwoty na rachunek bankowy właściwego ośrodka pomocy społecznej. Zatem zgodnie z tym przepisem, potrącenie pobranych na podstawie ustawy o pomocy społecznej do czasu ustalenia emerytury lub renty świadczeń, następuje z mocy ustawy, po otrzymaniu przez świadczeniobiorcę świadczenia ekwiwalentnego tj. w tym przypadku renty. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela pogląd rozstrzygających przedmiotową sprawę organów administracji, iż adresatem tej normy jest ZUS (lub inny organ przyznający emeryturę lub rentę), który potrąconą kwotę należności przekazuje na konto właściwego ośrodka pomocy społecznej, co Skarżący zdaje się rozumieć, bowiem zaskarżając wydane w sprawie decyzje nie podejmuje w tym zakresie polemiki. Wskazać jednakże należy, iż żądanie, jakie Skarżący skierował do MOPS w K. w swoim wniosku z dnia 2 stycznia 2012 r., dotyczy instytucji umorzenia należności wynikających z wypłaconych mu zasiłków okresowych. Skarżący jako podstawę swojej prośby o umorzenie wskazał przepis art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej. Rację należy przyznać skarżącemu, iż tak określone żądanie w istocie nie zostało przez organy administracji rozpatrzone. W uzasadnieniach wydanych w sprawie decyzji w sposób prawidłowy jedynie wyjaśniono, że w przypadku spełnienia przesłanek określonych w art. 99 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, potrącenie przedmiotowych należności następuje z mocy prawa przez właściwy organ emerytalno-rentowy, w drodze czynności materialno-technicznych, a MOPS nie ma podstawy prawnej do ingerowania w ten tryb. Zważyć również należy, iż wbrew twierdzeniom skarżącego brak jest możliwości zastosowania przez MOPS instytucji z art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej, który przewiduje możliwość odstąpienia przez organ od żądania zwrotu wydatków na udzielone świadczenia w przypadkach szczególnych, zwłaszcza jeżeli żądanie zwrotu świadczenia stanowiłoby nadmierne obciążenie dla osoby zobowiązanej lub też niweczyłoby skutki udzielonej pomocy. Z treści art. 104 wynika bowiem, że dotyczy on wyłącznie świadczeń przyznanych z zastrzeżeniem zwrotu (przewidzianych w art. 41 pkt 2, art. 96 pkt 2 ustawy) oraz świadczeń nienależnie pobranych. Jak wynika z ust. 3 przepisu, organ w odrębnej decyzji ustala wysokość należności podlegającej zwrotowi oraz termin zwrotu tej należności. (por. Iwona Sierpowska, Ustawa o pomocy społecznej. Komentarz. Wyd. ABC a Wolters Kluwer business, 2 wydanie, str.407). W świetle powyższego wniosek skarżącego o umorzenie kwoty wypłaconych mu zasiłków okresowych również nie zasługiwałby na uwzględnienie. Niemożność zastosowania w sprawie art. 104 powołanej ustawy nie przesądza jednakże o braku podstawy prawnej do orzekania w tym zakresie. Podstawa taka bowiem istnieje, aczkolwiek nie ma zastosowania do sytuacji skarżącego. Jak wyżej wskazano potrącenie kwoty wypłaconych zasiłków okresowych nastąpiło w tym wypadku z mocy prawa, natomiast art. 104 ust. 4 powołanej ustawy o pomocy społecznej odnosi się do innych sytuacji, a mianowicie do zwrotu świadczeń, które w momencie ich przyznania były udzielane pod warunkiem zwrotu oraz do należności podlegających zwrotowi, których wysokość oraz termin zwrotu zostały ustalone w drodze decyzji administracyjnej. Przepisy ustawy o pomocy społecznej przewidują instytucję "odstąpienia od żądania zwrotu", co w istocie może być w powszechnym rozumieniu równoznaczne z umorzeniem, jednakże instytucja ta nie mogła być zastosowana do sytuacji, w której potrącenie kwoty wypłaconych świadczeń nastąpiło z mocy prawa. W konsekwencji uznać należy, iż w związku z wnioskiem skarżącego z dnia 2 stycznia 2012 r. wystąpiła podstawa do wydania decyzji o odmowie umorzenia kwoty wypłaconej zainteresowanemu przez MOPS w K. z tytułu przedmiotowych zasiłków. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że umorzenie postępowania w I instancji może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie to było bezprzedmiotowe. Jeśli jednak istnieje stan faktyczny, podlegający uregulowaniu przez organ administracji państwowej, na wniosek strony, bądź z urzędu, postępowanie I instancji nie może być uznane za bezprzedmiotowe" (por. wyrok NSA z dnia 10 stycznia 1989 r., SA/Wr 957/88, ONSA 1989, nr 1, poz. 22, zgodnie z którym: "Brak ustawowej przesłanki uwzględnienia żądania zgłoszonego we wniosku wszczynającym postępowanie administracyjne nie czyni tego postępowania bezprzedmiotowym w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a., lecz oznacza jedynie bezzasadność żądania strony"; wyrok NSA z dnia 7 czerwca 1994 r., I SA 815/93, ONSA 1995, nr 2, poz. 82, w którym stwierdzono, że: "Niespełnienie przez określony podmiot ustawowych przesłanek do uzyskania mienia ogólnonarodowego w trybie komunalizacyjnym nie oznacza bezprzedmiotowości postępowania dającej podstawę do jego umorzenia, lecz jedynie brak podstaw do wydania decyzji pozytywnej dla strony"; wyrok NSA z dnia 27 stycznia 2000 r. NSA w wyroku z dnia 16 stycznia 1992 r., I SA 1289/91, ONSA 1992, nr 1, poz. 17, w którym stwierdzono, że: "Brak przesłanek do uwzględnienia żądania strony nie czyni postępowania administracyjnego bezprzedmiotowym w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. i nie oznacza, że postępowanie takie nie powinno być prowadzone. Dopiero wynik tego postępowania pozwala na ocenę zasadności wniosku strony". NSA w wyroku z dnia 20 października 2010 r., II OSK 79/10 (LEX nr 746913) stwierdził, że: "Brak ustawowej przesłanki uwzględnienia żądania zgłoszonego we wniosku wszczynającym postępowanie administracyjne nie czyni tego postępowania bezprzedmiotowym w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a., lecz oznacza jedynie bezzasadność żądania strony". Powyższe nakazywało uznać, że obowiązkiem organu I instancji było wydanie decyzji o odmowie umorzenia przedmiotowych należności, a nie uznanie bezprzedmiotowości postępowania i w konsekwencji jego umorzenie z powołaniem się na wynikający z przepisu art. 99 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej brak kompetencji. Skoro wniosku skarżącego o zastosowanie instytucji określonej w art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej nie rozpatrzono, a w uzasadnieniach zaskarżonych decyzji do instytucji tej w ogóle nie odniesiono się, Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę uznał, iż zaskarżone decyzje organów obu instancji naruszają przepisy postępowania w sposób mający wpływ na wynik sprawy, co uzasadnia ich uchylenie. Ponownie rozpatrując sprawę organ I instancji zobowiązany jest rozpatrzeć wniosek skarżącego z dnia 2 stycznia 2012 r., uwzględniając wskazania wynikające z treści niniejszego uzasadnienia wyroku, czemu organ ten powinien dać wyraz w uzasadnieniu przyszłej decyzji, które musi spełniać wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a. W tym stanie rzeczy na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 a i c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd orzekł, jak w pkt I sentencji. O wykonalności decyzji w pkt II sentencji wyroku orzeczono na podstawie art. 152 tej ustawy.