II SA/Po 417/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik (spr.) Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska - Tylewicz po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 lutego 2022 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...], Burmistrz Gminy M., działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm.; dalej: "K.p.a."), art. 3 pkt 11, art. 17, art. 23 ust. 1, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111; dalej: "u.ś.r."), odmówił przyznania R. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. R.. W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że wnioskiem z dnia [...] lipca 2020 r. R. K. zwróciła się z prośbą o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką J. R.. J. R. jest osobą niepełnosprawną, zaliczoną trwale do I grupy inwalidzkiej. Zamieszkuje wspólnie z córką R. K. i jej rodziną oraz mężem K. R.. K. R. ma 80 lat, jest schorowany i posiada orzeczenie o lekkim stopniu niepełnosprawności. Wnioskodawczyni jest osoba nieaktywną zawodowo, nie pracuje w związku ze sprawowaniem opieki nad matką i ojcem. Następnie organ przytoczył treść przepisu art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 pkt 1 u.ś.r. Jako przyczynę odmowy przyznania świadczenia organ I instancji wskazał na fakt, że mąż J. R. żyje i nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W odwołaniu z dnia [...] stycznia 2021 r. do Samorządowego Kolegium Odwoławczego R. K., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie jej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie prawa materialnego mającego istotny wpływ na wydanie decyzji o odmowie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, poprzez: (1) zastosowanie normy prawnej wyrażonej w przepisie art. 17 ust 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K38/13, doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP; (2) błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może mieć on zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia na rzecz zstępnego. Odwołująca podkreśliła, że jej matka J. R. jest osobą niepełnosprawną, która wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Decyzją z dnia [...] marca 2021 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze , działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a., utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał, że J. R. jest osobą zamężną, jej mąż K. R. legitymuje się orzeczeniem o lekkim stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe, ustalony stopień niepełnosprawności istnieje od [...] sierpnia 2020 r. W dniu [...] grudnia 2020 r. został przeprowadzony telefonicznie z odwołującą i jej matką wywiad środowiskowy. Z wywiadu tego wynika, że zamieszkują one wspólnie z mężem i córką R. K. oraz mężem J. R.. R. K. opiekuje się matką i w tym celu zrezygnowała z pracy, a K. K. ma 80 lat i jest schorowany (choruje na zaćmę, ma problemy kardiologiczne i z pamięcią). Dalej organ wskazał na przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że obowiązek opieki nad J. R. w pierwszej kolejności obciąża jej męża. W sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zobowiązanie współmałżonka do sprawowania opieki nad drugim współmażonkiem jest konsekwencją art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz istnienia między małżonkami prawnej więzi małżeństwa. Zatem brak podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córkce na niepełnosprawną matkę, gdy matka pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki ze względu na stan zdrowia. Jednakże ustawodawca uznał za konieczne, aby ocena czy osoba zobowiązana w pierwszej kolejności nie jest w stanie wypełnić we właściwy sposób obowiązku alimentacyjnego z uwagi na stan zdrowia rozstrzygana była orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności. Biorąc powyższe pod uwagę Kolegium uznało, że odmowa przyznania R. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na matkę J. R. była zasadna. W skardze z dnia [...] maja 2021 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu R. K. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki, sprawującej faktycznie opiekę nad osobą niepełnosprawną, ponieważ opieka powinna być sprawowana przez współmałżonka osoby niepełnosprawnej, który nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy funkcjonalna wykładnia tego przepisu powinna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu pełnomocnik skarżącej przytoczył treść przepisu art. 17 ust. 1 i ust. 1a u.ś.r. Podniósł, że wykładnia językowa art. 17 ust. 1a dokonana przez organ II instancji prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych i kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Podkreślił, że świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, spowodowanej koniecznością sprawowania stałej opieki nad osoba niepełnosprawną. Cytując wyrok WSA w Szczecinie z dnia [...] marca 2019 r., II SA/Sz [...], wskazał na powiązanie przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i art. 132 k.r.o. i podkreślił, że wybranie przez ustawodawcę z kręgu osób zobowiązanych do alimentacji wyłącznie osób spokrewnionych w pierwszym stopniu i umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji wyłącznie w sytuacji, gdy rodzice nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, narusza konstytucyjną zasadę równości, sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP), a także godzi w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną (art. 18 Konstytucji RP). W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył co następuje. Skarga okazała się niezasadna. W rozpoznawanej sprawie R. K. ubiega się o przyznanie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką J. R., która na mocy orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...], została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności (k. 4 akt adm.). Odmawiając skarżącej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką organ obu instancji wskazywały, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r.). W kontekście powyższego wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), a także innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W stosunku do osób, o których mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4, innych niż spokrewnione w pierwszy stopniu z osobą wymagającą opieki, ustawa przewiduje dodatkowy katalog przesłanek pozytywnych, których dopiero łączne spełnienie umożliwia przyznanie im świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie w art. 17 ust. 5 ustawy zawarto katalog przesłanek negatywnych, których wystąpienie stanowi przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. I tak zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagajaca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd w składzie orzekającym stoi na stanowisku, że co do zasady, przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a należy odczytywać ściśle. Z przepisu tego wynika, że obowiązek współmałżonka do świadczenia opieki wyprzedza obowiązek innych osób zobowiązanych do alimentacji, wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 1 i pkt 4 u.ś.r. – co znajduje odzwierciedlenie w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, w tym przepisach art. 23 i art. 27 k.r.o. W szczególności w myśl art. 23 k.r.o. małżonkowie są obowiązani do wspólnego pożycia, wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Należy zauważyć, że obowiązek alimentacyjny małżonka wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych nawet w sytuacji, gdy małżonkowie są w separacji lub po rozwodzie (art. 130, art. 60 § 1-3 k.r.o.). Małżonkowie są rodziną i łączą ich więzy wynikające z zawarcia związku małżeńskiego polegające na wzajemnym wsparciu, wspólnym zaspokajaniu różnorodnych potrzeb, wzajemnej opiece. W konsekwencji jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim to opiekę tę powinien zapewnić jej współmałżonek (uzyskując przy tym prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli w celu zapewnienia opieki nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej) – chyba że legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niemniej, z racji występowania różnych sytuacji i stanów faktycznych, orzecznictwo sądowoadministracyjne na gruncie wykładni funkcjonalnej i systemowej komentowanego przepisu wypracowało również pogląd, że mając także na uwadze uregulowanie art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz zasady konstytucyjne z art. 2, art. 18, art. 71 ust. 1 Konstytucji RP, ograniczenie wynikające z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a może doznać odstępstwa, gdy współmażonek osoby niepełnosprawnej ze względów obiektywnych nie jest w stanie sprawować opieki. Za takie szczególne okoliczności natury obiektywnej – czyli pozostające poza sferą dowolnego kształtowania stosunków rodzinnych, i przez to opiekuńczych, wśród osób zobowiązanych (w różnym stopniu) do alimentacji – należałoby uznać przykładowo niedołężność związaną ze starczym wiekiem, ewidentne ciężkie kalectwo, bezdomność, ubezwłasnowolnienie, przebywanie w domu pomocy społecznej, czy w zakładzie karnym. Przenosząc powyższe na grunt rozpatrywanej sprawy wskazać należy, że skarżąca jest bezspornie osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., albowiem zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Skarżąca, jako córka niepełnosprawnej, jest jej krewną w linii prostej w pierwszym stopniu, nie dotyczą jej więc ograniczenia z art. 17 ust. 1a u.ś.r. Z tego względu zarzuty i argumentacja skargi, które koncentrują się na sposobie wykładni art. 17 ust. 1a ustawy nie mogły w niniejszej sprawie zostać uznane za trafne. Tym niemniej matka skarżącej J. K. pozostaje w związku małżeńskim, a jej mąż K. K. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z akt administracyjnych nie wynika, aby w niniejszej sprawie występowały obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez współmałżonka J. K., które przemawiałyby za odejściem od literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. W. K. Koralewski posiada orzeczenie o niepełnosprawności, ale o stopniu lekkim. Przyczynę niepełnosprawności określono symbolem 04-O (tj. choroby narządu wzroku). W przywołanym orzeczeniu wskazano, że K. R. nie wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji i nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Dodatkowo w wydziadzie środowiskowym R. K. podała, że jej ojciec choruje na zaćmę i nie widzi na jedno oko, ma wysoki cholesterol, problemy kardiologiczne i z pamięcią (k. 60-58 akt adm. organu I instancji). Zdaniem Sądu opisany rodzaj niepełnosprawności oraz ogólny stan zdrowia K. R. nie mogą być uznane za okoliczności, która uniemożliwiają mu sprawowanie opieki nad żoną. Podobnie należy ocenić okoliczność, że K. R. jest osobą osiemdziesięcioletnią – w obecnych standardach długości i jakości życia osiągnięcie wieku 80 lat, jeżeli nie jest powiązane z ciężką chorobą, nie oznacza starczej niedołężności. Zakres koniecznej opieki nad J. R. – określony przez wnioskodawczynię w formularzu wykonywanych czynności – nie wskazuje, że są to czynności wymagające stałej obecności i pomocy oraz, że przekraczają one możliwości K. R. (k. 9 akt adm. organu I instancji). Z twierdzeń R. K. nie wynika, aby wykonywała w stosunku do matki czynności pielęgnacyjne, wymagające ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych, np. leczenie odleżyn, ran, pielęgnacja przetok, dbanie o higienę stomii, karmienie, zmiana pampersów lub pieluchomajtek. Udzielona pomoc sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym. Należy przy tym podkreślić, że skarżąca – reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika – ani w odwołaniu, ani szczególnie w skardze do sądu nie wskazała na żadne okoliczności, które mogłyby uzasadniać przyjęcie, że K. R. nie jest w stanie z uwagi na swój stan zdrowia, bądź inne obiektywne przeszkody, wypełnić obowiązku opieki nad żoną J. R. i, że obowiązek ten spełniać musi skarżąca. W tym stanie reczy Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę.