II SA/Po 4483/01

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Barbara Kamieńska /spr./ Sędzia NSA Grażyna Radzicka Asesor sąd. Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant st.ref.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 kwietnia 2004 r. sprawy ze skargi M.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2001 r. Nr [...] w przedmiocie stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu gruntów rolnych na własność Państwa; o d d a l a s k a r g ę /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ B.Kamieńska /-/ G.Radzicka Decyzją Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Z. z dnia [...] listopada 1970 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 1, 3, 4 ust. 3, art. 5 i 18 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz.U. Nr 3, poz. 15) § § 1, 4, 11 i 15 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 marca 1968 r. w sprawie rent i innych świadczeń pieniężnych z tytułu przekazania nieruchomości rolnej na własność państwa, trybu postępowania przy przejmowaniu tych nieruchomości oraz trybu wykonania prawa pierwokupu w stosunku do budynków (Dz.U. Nr 8, poz. 46) oraz art. 97 i 110 kpa, na wniosek M. W. występującej w imieniu własnym i - na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Z. z dnia 9 października 1970 r. sygn. Ns 259/70 - w imieniu małoletniej córki E. W. orzekł: 1. o przejęciu na własność Państwa - bez otrzymania zaopatrzenia emerytalnego - nieruchomości rolnej wraz z zabudowaniami, położonej w Z. przy ul. [...] o powierzchni 8.48.99 ha, składającej się z działki nr [...] zapisanej w księdze wieczystej PBN w Z. Kw nr [...]. Przedmiotowa nieruchomość stanowi współwłasność po 1/2 M. W. i E. W. - jako dziedziczących spadek po A. W. na podstawie postanowienia Sądu Powiatowego w Z. z dnia 4 czerwca 1970 r. sygn. Ns 126/70. 2. o wyłączeniu spod przejęcia na własność Państwa części domu mieszkalnego i części budynku gospodarczego, wchodzących w skład przekazywanej nieruchomości (działki nr [...]). Zabudowania, o których mowa wyżej stanowią odrębny przedmiot własności i z chwilą śmierci właściciela przechodzą na własność Państwa, chyba że uprzednio przez niego zostały zbyte. 3. o ustaleniu: a. wartości przejmowanych użytków rolnych o powierzchni 8.49 ha według cen określonych w przepisach o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych - na sumę [...],- zł, b. że obszar 8.49 ha użytków rolnych fizycznych równa się obszarowi 9.15 ha przeliczeniowych, c. wartości jednego hektara przeliczeniowego użytków rolnych na sumę [...],- zł, d. że zadłużenie wobec Państwa ciążące na gospodarstwie wskazane przez Wydział Finansowy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Z. (pismo z dnia [...]X.1970 r. nr [...]) na sumę [...],- zł, w tym: - z tytułu kupna nieruchomości rolnej - [...],. zł., - z tytułu pożyczki zaciągniętej w Banku Rolnym w Z. - [...],- zł, - równoważnik obowiązkowych dostaw za lata ubiegłe i rok bieżący - [...],- zł odpowiada wartości [...] ha przeliczeniowych podlegających odliczeniu. 4. o wyznaczeniu M. W. działki o obszarze 0,50 ha fizycznych do bezpłatnego dożywotniego użytkowania. Jak wyjaśniono w uzasadnieniu, decyzja stanowi uwzględnienie wniosku M. W. - umotywowanego brakiem możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego "ze względu na podeszły wiek oraz brak rąk do pracy" - o przejęcie nieruchomości rolnej na własność Państwa, z pozostawieniem jej części budynku mieszkalnego i gospodarczego. Na żądanie Państwowego Biura Notarialnego w Z. - Wydział Rolnictwa, Leśnictwa i Skupu Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Z. postanowieniem z dnia 14 listopada 1973 r. nr [...] uzupełnił przytoczoną wyżej decyzję w punkcie 2, nadając mu następujące brzmienie: "wyłączyć spod przejęcia na własność Państwa część domu mieszkalnego stanowiącego 2/3 całego budynku oraz 1/2 budynku gospodarczego (komórki) - wchodzące w skład przekazywanej nieruchomości, położone na działce nr [...] w m. Z. ul. [...]. Zabudowania, o których mowa, tj. 2/3 budynku mieszkalnego i 1/2 budynku gospodarczego stanowią odrębny przedmiot własności i z chwilą śmierci właściciela Ob. M. W. - przechodzą na własność Państwa, chyba że uprzednio zostały przez niego zbyte". Na tej podstawie w księdze wieczystej PBN w Z. Kw [...], założonej dla zabudowanej nieruchomości rolnej o powierzchni 8.48.99 ha położonej w Z. przy ul. [...] dnia 21 lutego 1974 r. wpisano: Urząd Powiatowy Wydział Rolnictwa, Leśnictwa i Skupu w Z. jako właściciela gruntu oraz współwłaściciela do 1/3 części budynku mieszkalnego i do 1/2 części budynków gospodarskich jak również M. W. c. W. i W. oraz E. W. córkę A. i M. jako współwłaścicielki do 2/3 części budynku mieszkalnego i do 1/3 budynków gospodarskich (zawiadomienie o wpisie - k. 105 akt administracyjnych). Po śmierci M. W., do księgi wieczystej o nowym numerze Kw nr [...] wpisano jej spadkobierców - dzieci: M. L., Z. H., A. W. , B. W., M. W., G. W. - jako współwłaścicieli po 1/21 części w budynku mieszkalnym i po 1/28 części w budynkach gospodarskich oraz E. W. jako współwłaścicielkę do 8/21 w budynku mieszkalnym i 8/28 w budynkach gospodarskich, położonych w Z. przy ul. [...] (zawiadomienie o wpisie k. 114). B. W., A. W., G. M. z d.W., Z. H. i M. W. aktem notarialnym z dnia [...]1989 r. darowali swoje udziały z tytułu dziedziczenia po matce M. W. siostrze M. L. (akt notarialny k. 115, 116 akt administracyjnych). Dnia [...] sierpnia 2001 r. M. L. wystąpiła z wnioskiem o stwierdzenie nieważności powołanej na wstępie decyzji Prezydium PRN w Z. z dnia [...]listopada 1970 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] października 2001 r. nie stwierdziło nieważności objętej wnioskiem decyzji. Uznało bowiem, że w sprawie nie występuje żadna z przesłanek określonych w art. 156 § 1 kpa. Dla uznania naruszenia prawa za "rażące" niezbędne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek. Po pierwsze treść decyzji musi pozostawać w oczywistej sprzeczności z treścią przepisów prawa, a po drugie - charakter naruszenia jest tego rodzaju, że prowadzi do niemożności zaakceptowania decyzji jako aktu wydanego przez organ praworządnego państwa. Kwestionowana decyzja - poprzedzona oświadczeniem M. W. o rezygnacji z gospodarstwa rolnego bez otrzymania zaopatrzenia emerytalnego i o chęć pozostawienia dla siebie i córki E. połowy budynku mieszkalnego, małego budynku gospodarczego oraz przyległych 0,5 ha ziemi - za taki niepraworządny akt nie może być uznana. Przekazanie gospodarstwa rolnego bez otrzymania zaopatrzenia emerytalnego było zgodne z prawem i nastąpiło na podstawie i w celu wykonania obowiązujących przepisów, wskazanych jako materialnoprawna podstawa decyzji. W sprawie orzekał właściwy organ, a nadto w 1973 r. doszło do uzupełnienia decyzji przez "jej sprecyzowanie o wyłączeniu spod przejęcia". Zdające gospodarstwo rolne zachowały prawo własności w zakresie składników gospodarstwa rolnego wyłączonych spod przejęcia. To z kolei umożliwiło Kierownikowi Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami Urzędu Miejskiego w Z. - działającemu na wniosek M. L. - wydanie dnia [...]lipca 1990 r. w trybie art. 6 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin oraz o zmianie ustawy o podatku rolnym (Dz.U. Nr 10, poz. 53) decyzji nr [...] o nadaniu na współwłasność ze Skarbem Państwa gruntów, na których położone były budynki stanowiące własność M. W. i E. W. (decyzja - k. 117 akt administracyjnych). W myśl tego przepisu właścicielowi budynków przysługuje zwrot działki gruntowej, na której położone są zabudowania i zachowania do niej tytułu własności. Następnie, po rozpoznaniu kolejnego wniosku M. L. i E. W., Starosta Powiatowy w Z. decyzją z dnia [...] marca 2000 r. nr [...] zmienił, za zgodą stron, w całości powołaną ostatnio decyzję z dnia [...] lutego 1989 r. w sprawie przeniesienia na współwłasność na rzecz M. L. w 6/21 i E. W. w 8/21 częściach działkę zabudowaną budynkiem mieszkalnym oznaczoną numerem [...] o powierzchni 0,1675 ha oraz na rzecz M. L. do 8/21 i E. W. w 8/28 częściach działkę zabudowaną budynkiem gospodarczym oznaczoną numerem [...] o powierzchni 0,0155 ha - w ten sposób, że przeniósł na współwłasność M. L. w 6/14 częściach i na rzecz E.W. w 8/14 częściach działki siedliskowe o łącznej powierzchni 0,1830 ha oznaczone numerami [...] i [...] położone w Z. . W decyzji zaznaczono, ze na działkach tych znajdują się budynki stanowiące odrębny od gruntu przedmiot własności zapisane w księdze wieczystej nr [...] prowadzonej przez Sąd Rejonowy w Z. "dla których została zniesiona współwłasność ze Skarbem Państwa w wyniku dokonanego podziału fizycznego budynków i gruntów nieruchomości w roku 1990" (k. 122 akt administracyjnych). Nadto decyzją z dnia [...] lipca 2000 r. nr [...] Starosta Powiatowy w Z. orzekł o przeniesieniu na własność M. L. "działek dożywotniego użytkowania oznaczonych w ewidencji gruntów nr [...] i [...] o łącznej powierzchni 0,3544 ha położonych w obrębie miasta Z. stanowiących własność Gminy Z. o Statusie Miejskim", wskazując jako podstawę prawną decyzji art. 118 ust. 1, 2a i 4 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (k. 124 akt administracyjnych). We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy M. L. stwierdziła, że żaden z przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa nie przewidywał "trybu polegającego na wyrażeniu zgody na przekazanie gospodarstwa na własność Państwa bez zaopatrzenia emerytalnego". Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...]listopada 2001 r. utrzymało w mocy swoją decyzję z dnia [...] października 2001 r. ponownie stwierdzając, iż kwestionowana decyzja z dnia [...] listopada 1970 r. nie zapadła z rażącym naruszeniem prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 kpa. Przedmiotem przejęcia, zgodnego z wnioskiem M. W., działającej także za małoletnią córkę E. W., było gospodarstwo rolne zadłużone. Przy ogólnej wartości użytków rolnych w hektarach fizycznych wynoszącej [...],- zł ([...]ha przeliczeniowych) tzw. zadłużenie scalone ustalone zostało na sumę [...],- zł, co w przeliczeniu stanowiło 22,62 ha przeliczeniowych podlegających odliczeniu. W związku z tym, zgodnie z art. 8 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. nastąpiło pomniejszenie obszaru użytków rolnych gospodarstwa, obliczonych w hektarach przeliczeniowych, o wielkość, której wartość odpowiada sumie zadłużenia rolnika wobec Państwa. Ze względu na rozmiar tego pomniejszenia ([...]ha minus 22,62 ha = liczba ujemna) ustalono brak uprawnień do renty pieniężnej, o której stanowi art. 5 ustawy. Wprawdzie z przepisu art. 5 ust. 1 ustawy wynika, że prawo do dożywotniej miesięcznej renty pieniężnej uzależnione jest od obszaru przekazanych nieruchomości, jednak po uwzględnieniu pomniejszenia, o którym stanowi art. 8 ust. 1 ustawy, w przypadku osoby przekazującej, takiego obszaru przekazanych nieruchomości, który miałby stanowić podstawę określenia wysokości renty pieniężnej - nie było. Tak ustalone warunki przekazania gospodarstwa rolnego zostały w sposób wyraźny przedstawione zainteresowanej w zawiadomieniu Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium PRN w Z. z dnia [...] października 1970 r., ze wskazaniem co do nieistnienia podstawy do wymiaru renty pieniężnej (pkt 7). To w związku z powyższym zaświadczeniem złożone zostało w dniu [...] listopada 1970 r. przez M. W. oświadczenie o wyrażeniu zgody na przekazanie gospodarstwa na własność Państwa bez otrzymania zaopatrzenia emerytalnego na zasadzie przepisów ustawy z 24 stycznia 1968 r. Podstawę do złożenia oświadczenia stanowiły powszechnie obowiązujące przepisy prawa - rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 marca 1968 r. w sprawie rent i innych świadczeń pieniężnych z tytułu przekazania nieruchomości rolnych na własność Państwa, trybu postępowania przy przejmowaniu tych nieruchomości oraz trybu wykonywania prawa pierwokupu w stosunku do budynków (Dz.U. Nr 8, poz. 46). Jak wynika z § 15 rozporządzenia, przy przejęciu nieruchomości na zasadach określonych w ustawie stosowało się ustalony przepisami tryb postępowania, przewidujący m.in. zawiadomienie właściciela o dokonanych ustaleniach oraz danych mających wpływ na wymiar renty i innych świadczeń w celu złożenia przez zawiadomionego pisemnego oświadczenia o podtrzymaniu wniosku w sprawie o przekazanie nieruchomości na rzecz Państwa na warunkach wynikających z dokonanych ustaleń. Zatem samo wyrażenie zgody na przekazanie nie miało prawotwórczego charakteru, a tylko stanowiło istotny element prowadzonego postępowania, który obecnie należy oceniać jako dowód na to, iż zainteresowana przyjęła wynikający z przepisów prawa warunek, iż przekazanie gospodarstwa rolnego na rzecz Państwa może nastąpić bez uprawnień do renty pieniężnej, co - wbrew stanowisku M. L. - nie jest równoznaczne z nieodpłatnym przekazaniem nieruchomości rolnej. Wartość ubezpieczeniowa budynków nie miała wpływu na ustalenia dotyczące prawa do renty (art. 5 ust. 1 i art. 8 ust. 2 ustawy), bowiem w tym zakresie zastosowanie miały wielkości związane wyłącznie z hektarami przeliczeniowymi użytków rolnych. Powyższa decyzja jest przedmiotem skargi wniesionej przez M. L. do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skarżąca podtrzymała argumentację przedstawioną we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wskazała, że w chwili przejęcia gospodarstwa rolnego przez Państwo przedstawiało ono ogółem wartość [...],- zł, w tym - użytki rolne [...],- zł, zabudowania [...],- zł, natomiast zadłużenie wynosiło [...],- zł. Ogółem w chwili przejęcia zadłużenie stanowiło 30 % wartości gospodarstwa. Kwota zadłużenia w stosunku do użytków rolnych stanowi 2.71 ha przeliczeniowego. Wolne od zadłużenia pozostaje 6.44 ha przeliczeniowego. W tej sytuacji - zdaniem skarżącej - sprzeczne z prawem jest orzeczenie o przyjęciu na własność Państwa bez zaopatrzenia emerytalnego nieruchomości rolnej wraz z zabudowaniami. "Żaden z przepisów ustawy z dnia 24.01.1968 r. nie wskazuje możliwości nieodpłatnego przekazania użytków rolnych wraz z zabudowaniami, gdyż byłaby to darowizna, a zatem tryb, który nie jest regulowany powołaną ustawą". Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, odwołując się do argumentacji przedstawionej w uzasadnieniu decyzji. W piśmie z dnia [...] stycznia 2002 r. M. L. podkreśliła ponownie brak podstaw do przejęcia przez Państwo gospodarstwa rolnego wraz z zabudowaniami. W rozpatrywanej sprawie przejęto całe gospodarstwo rolne, natomiast całe zadłużenie zaliczono na wartość użytków rolnych, co pozbawiło zdającą świadczenia emerytalnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu - właściwy do rozpoznania sprawy na podstawie art. 97 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Przepisy wprowadzające ustawę - Prawo o ustroju sądów administracyjnych i ustawę - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1271 ze zm.) - zważył, co następuje: Skarga nie jest uzasadniona. Stwierdzenie nieważności decyzji jest nadzwyczajnym środkiem kontroli stosowanym w razie wyjątkowo ciężkiego naruszenia prawa. Do wydania kwestionowanej decyzji doszło dnia [...] listopada 1970 r. na podstawie przepisów ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolne na własność Państwa (Dz.U. Nr 3, poz. 15), zwanej dalej ustawą styczniową. M. W. urodzona dnia [...]1912 r. nie miała jeszcze wówczas ukończonych 60 lat, natomiast jej córka E. W. , urodzona [...]1955 r. była małoletnia. Postanowieniem z dnia 9 października 1970 r. Sąd Rejonowy w Z. w sprawie sygn. Ns 259/70 zezwolił M. W. na zrzeczenie się w imieniu małoletniej córki E. na rzecz Skarbu Państwa jej udziału, wynoszącego 3/28, w spadkowym gospodarstwie rolnym położonym w Z. przy ul. [...] o obszarze 7,25 ha, nie precyzując warunków, na jakich ma to nastąpić (k. 80 akt administracyjnych). Wprawdzie w punkcie 1 kwestionowanej decyzji objęto przejęciem na własność Państwa nieruchomość rolną wraz z zabudowaniami, składającą się z działki nr [...], wpisaną do księgi wieczystej Kw nr [...], o powierzchni 8.48.99 ha, ale jest to różnica powierzchni powstała na skutek przeprowadzenia nowych pomiarów gruntu (wnioski - k. 99 i 84 oraz zawiadomienie o wpisie k. 100a akt administracyjnych). Już we wniosku o przejęcie M. W. wskazywała, że nieruchomość rolna ma obszar 8,49 ha (k. 66 i 81 akt). Przy obliczaniu wartości przekazywanego gospodarstwa rolnego uwzględniono już obszar gospodarstwa rolnego wynikający z nowych pomiarów (k. 77 akt administracyjnych). Powyższe wskazuje na dochowanie wymogów osobowych i przedmiotowych zawartych w art. 1 ustawy styczniowej - wniosek o przejęcie złożyły współwłaścicielki, a przedmiotem wniosku była nieruchomość o obszarze przekraczającym 5 ha użytków rolnych. Z treści art. 5 ustawy wynika, że warunkiem uzyskania przez rolnika świadczeń rentowych, jest spełnienie w chwili wydawania decyzji dwóch podstawowych warunków: rolnik (kobieta) musi mieć ukończonych 60 lat względnie okazać się zaliczeniem do I bądź II grupy inwalidów. Za inwalidę w rozumieniu ustawy styczniowej uważało się bowiem inwalidów zaliczonych do I lub II grupy według przepisów o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (art. 3 ust. 3 ustawy styczniowej). M. W. oraz E. W. żadnego z tych warunków wówczas nie spełniały. Wbrew stanowisku skarżącej przyjąć należy, że aby renta w ogóle mogła być przyznana, obszar gospodarstw stanowiący podstawę jej wymiaru musi wynosić co najmniej 2,5 ha przeliczeniowego (patrz: E.Spirydowicz, M.Rutkowski "Nowe ustawy rolne" Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza W-wa 1972 r. str. 83 oraz A.Lichorowicz "Zasady przyznawania rent i innych świadczeń rolnikom przekazującym swe gospodarstwo na własność Państwa" Nowe Prawo 1971 r., nr 2, str. 217 i 218). Taki najniższy próg określono w § 4 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 marca 1968 r. w sprawie rent i innych świadczeń pieniężnych z tytułu przekazania nieruchomości rolnych na własność Państwa, trybu postępowania przy przejmowaniu tych nieruchomości oraz trybu wykonywania prawa pierwokupu w stosunku do budynków (Dz.U. Nr 8, poz. 46 wydanego na podstawie upoważnienia zawartego w art. 5 ust. 2 ustawy styczniowej. Wyjątek od tej zasady przewiduje § 4 ust. 2 cytowanego rozporządzenia wykonawczego, zgodnie z którym w wypadku, gdy obszar gospodarstwa po dokonaniu odliczeń z tytułu zadłużeń i nakładów na przywrócenie żyzności gruntów wynosiłby mniej niż 2,5 ha przeliczeniowego, a nie ma osób, na których ciążyłby względem rolnika ustawowy obowiązek alimentacyjny, w związku z czym renta z przejmowanego gospodarstwa będzie stanowiła dla rolnika jedno z głównych źródeł utrzymania, wówczas obszar gospodarstwa pomniejsza się tylko do 2,5 ha przeliczeniowego. Nie miał jednak ten przepis zastosowania w odniesieniu do przekazujących gospodarstwo rolne M. W. - względem której ustawowy obowiązek alimentacyjny miały na podstawie art. 128 i 129 kro dzieci (fakt ich istnienia wynika z postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po A. W.- k. 57 oraz notatki - k. 109) ani w odniesieniu do E. W., do której alimentacji art. 133 § 1 kro zobowiązuje matkę. Przekazując na własność Państwa nieruchomość rolną nie zostały pozbawione wzamian jakichkolwiek korzyści, bowiem w punkcie 4 kwestionowanej decyzji wyznaczono im działkę o obszarze 0,50 ha fizycznych do bezpłatnego dożywotniego użytkowania; mogły też liczyć na świadczenia w naturze (bezpłatne leczenie). Gdyby M. W. i E. W. nie złożyły wniosku o przejęcie ich zadłużonego gospodarstwa, mogłoby nastąpić jego przejęcie w trybie przymusowym (przymusowy wykup lub sądowe przejęcie za należności scalone) - bez prawa do świadczeń w naturze (patrz powołany wyżej artykuł A.Lichorowicz "Zasady przyznawania rent i innych świadczeń rolnikom przekazującym swe gospodarstw na własność Państwa" - przepis 8 na str. 217 i 218). Nie ma też podstaw do podważania stanowiska Samorządowego Kolegium Odwoławczego, co do niedopuszczenia się rażącego naruszenia prawa przy dokonywaniu wyliczeń zawartych w punkcie 3 a-d kwestionowanej decyzji. Klasy gruntów przejmowanego gospodarstwa rolnego o obszarze ca 8.49 ha, w tym użytków rolnych ca 7.47 ha, wskazane zostały w wyciągu danych powierzchniowych ewidencji gruntów i na ich podstawie w protokole z dnia 26.X.1970 r. dokonano obliczenia wartości i obszaru gruntów gospodarstwa rolnego zakwalifikowanego do przejęcia na własność Państwa oraz ustalenia obszaru gruntów w hektarach przeliczeniowych stanowiących podstawę do ustalenia renty (k. 70, 74 - 77 akt administracyjnych). Zarzut skarżącej, iż wyliczenie to pomija wartość budynków, które PZU ubezpieczył na sumę [...],- zł - jest chybiony. Ustawa styczniowa nakazuje bowiem określanie wysokości renty według "hektara przeliczeniowego" (art. 8 ust. 1) i takie samo kryterium wprowadza do odliczeń spowodowanych zadłużeniem rolnika wobec Państwa z tytułu zobowiązań, mających związek z nieruchomością przejętą na własność Państwa (art. 8). W myśl przepisów rozporządzenia Ministra Rolnictwa z dnia 26 marca 1968 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o rentach i innych świadczeniach dla rolników przekazujących nieruchomości rolna na własność Państwa (Dz.U. Nr 11, poz. 59) przekształcenie hektarów fizycznych w hektary przeliczeniowe odbywa się przez stosowanie odpowiednich współczynników dla każdej klasy gleboznaczej. Ma więc rację organ orzekający przyjmując, iż wartość budynków nie może wpływać na wycenę dokonywaną na potrzeby określania wysokości renty w trybie art. 18 ust. 1 i 2 ustawy styczniowej. Art. 4 ust. 4 ustawy styczniowej, na który powołuje się skarżąca, odnosi się do zupełnie innej sytuacji i innej wyceny - wykonania zastrzeżonego na rzecz Skarbu Państwa prawa pierwokupu budynków wchodzących w skład przekazywanego gospodarstwa rolnego, zatrzymanych na własność przez rolnika. Budynki te stanowią odrębny przedmiot własności od gruntu, na którym stoją (przejęte od rolnika) i dlatego Skarb Państwa w razie skorzystania z prawa pierwokupu tych budynków musi zapłacić rolnikowi cenę odpowiadającą szacunkowi przyjętemu do ubezpieczenia przez PZU. Kwestionowaną decyzją przejęto wprawdzie na własność Państwa nieruchomość rolną wraz z zabudowaniami o powierzchni 8.48.99 ha, stanowiącą działkę nr [...], zapisaną w księdze wieczystej nr [...] Państwowego Biura Notarialnego w Z., ale w punkcie 2, zgodnie z wnioskiem M. W. , wyłączono spod przejęcia na własność Państwa "część domu mieszkalnego i część budynku gospodarczego wchodzące w skład przekazywanej nieruchomości położone na działce nr [...] (...)" zaznaczając, że "zabudowania, o których mowa wyżej, stanowią odrębny przedmiot własności i z chwilą śmierci właściciela przechodzą na własność Państwa, chyba że uprzednio przez niego zostały zbyte". Orzeczenie zawarte w punkcie 2 kwestionowanej decyzji było korzystne dla przekazujących gospodarstwo rolne w trybie ustawy styczniowej, ale pozostawało w sprzeczności z przepisem art. 4 ust. 1 i 2 ustawy styczniowej. Budynek jest lub może być nieruchomością (oderwaną od gruntu), jeżeli szczególny przepis określa go jako odrębny od gruntu przedmiot własności (art. 46 § 2 k.c.). Takim właśnie szczególnym przepisem jest art. 4 ustawy styczniowej. Przepis szczególny nie podlega wykładni rozszerzającej. Skoro więc art. 4 stanowi, że budynek staje się odrębną nieruchomością, gdy rolnik zatrzymuje na własność budynek, czyli własność (całego) budynku, to nie można tego skutku rozciągać na zatrzymanie "na własność" tylko udziału we współwłasności budynku (patrz uzasadnienie uchwały SN z 12.IX.1969 r., III CZP 66/60, OSNC 1970 r. z. 2, poz. 27 oraz M. Gintowt, St.Rudnicki "Problematyka prawna nieruchomości" WP W-wa 1976 r. str. 368). Orzeczenie zawarte w punkcie 2 kwestionowanej decyzji i uzupełnienie tego orzeczenia postanowieniem z dnia [...] listopada 1973 r. (k. 103 akt administracyjnych) przez doprecyzowanie, że wyłączenie spod przejęcia na własność Państwa obejmuje "część domu mieszkalnego stanowiącego 2/3 całego budynku oraz 1/2 budynku gospodarczego (komórki)..." nie możne jednak być uznane za rażąco naruszające przepisy prawa. Ustawa styczniowa nie przewiduje przekazania udziału we współwłasności nieruchomości rolnej, a tym samym zatrzymania przez rolnika udziału we współwłasności budynków, wobec czego nie unormowano w niej skutków tych czynności prawnych. Niemniej jednak zatrzymanie udziału w budynku należy uznać za czynność prawną prawnie skuteczną. Udział bowiem we współwłasności nieruchomości - głównie ze względu na dyspozycję art. 198 i 206 k.c. - spełnia te same funkcje co własność, i to zarówno w dziedzinie produkcji, jak i zaspokajania osobistych potrzeb podmiotów własności. Zatrzymanie sobie przez rolnika udziału we współwłasności budynku nie może jednak powodować skutku przewidzianego w zdaniu 2 ust. 1 art. 4 ustawy styczniowej, tj. doprowadzić do tego, że budynek staje się odrębną od gruntu nieruchomością (patrz uzasadnienie wyżej powołanej uchwały SN z 12.IX.1969 r.). Dlatego Państwowe Biuro Notarialne w Z. ujawniło prawa M. W. i E. W. do udziału w budynkach w księdze wieczystej Kw nr [...] założonej dla nieruchomości rolnej - działki [...], bez zakładania odrębnej księgi wieczystej (zawiadomienie o wpisie - k. 105 akt administracyjnych). Poza tym z prawidłowych ustaleń poczynionych przez organ orzekający wynika, iż kwestionowana decyzja wywołała nieodwracalne skutki prawne (umowa darowizny udziałów w budynku mieszkalnym i w budynkach gospodarczych - k. 115 - 116, decyzja Urzędu Miejskiego w Z. z [...].VII.1990 r. - k. 117 oraz decyzje Starosty Powiatowego w Z. z dnia [...].III.2000 r. i [...].VII.2000 r. - k. 122 i 124 akt administracyjnych). Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji (art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. Nr 153, poz. 1270). /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ B.Kamieńska /-/ G.Radzicka MK