II SA/Po 484/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędzia WSA Tomasz Świstak Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 06 października 2010r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] 2010 r. Nr [...] Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę 100,- (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, ze zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ T.Świstak /-/ W.Batorowicz /-/ E.Podrazik Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] czerwca 2010 r. Nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzesze i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] 2010 r. Nr [...], o odmowie przyznania B. K. uprawnień do świadczenia pieniężnego. Z uzasadnień obu decyzji wynika, iż na podstawie zebranego materiału dowodowego organ uznał, że podczas II Wojny Światowej zainteresowana doznała prześladowań, które nie są objęte przepisami art. 2 wyżej przywołanej ustawy. Zainteresowana została bowiem przydzielona do rodziny zastępczej po śmierci opiekuna prawnego, nie nastąpił fakt deportacji do pracy przymusowej, wskazany w art. 2 pkt 2 lit. a przywołanej ustawy. Na uzasadnienie swojego stanowiska organ przywołał pogląd Trybunału Konstytucyjnego przedstawiony w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r., jak również stwierdził, że nie neguje faktu ciężkiej sytuacji zainteresowanej podczas wojny, lecz jedynie fakt deportacji do pracy przymusowej. W skar[...] na powyższą decyzję zainteresowana podała, iż zaskarżona decyzja jest dla niej krzywdząca. Zdaniem skarżącej doznana podczas wojny represja była dotkliwa i połączona z wysiedleniem, nastąpiła przymusowa zmiana miejsca pobytu i wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Powołując się na okoliczności podane we wniosku o przyznanie świadczenia i odwołaniu skarżąca podniosła, iż po odłączeniu od rodziców w 194[...] r. [wywiezionych do obozów koncentracyjnych] i opuszczeniu domu wraz ze [...] siostrą znalazła się pod opieką [...]. Została "przyznana rodzinie p. J.", których przywieziono z miejscowości [...], gdzie przebywała aż do powrotu matki. Ponadto podała, iż po wysiedleniu do ich rodzinnego domu wprowadził się niemiecki oficer. Sama zaś doznała cierpień na skutek rozłąki z rodzicami oraz krzywd psychicznych i moralnych. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji i wskazując na podjęcie wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a uzasadnienie decyzji wskazuje jej podstawy prawne wraz z przytoczeniem przepisów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie, gdyż obydwie wydane w sprawie decyzje nie są zgodne z prawem. W pierwszej kolejności konieczne jest odniesienie się do kwestii stosowania przez organ administracji publicznej w niniejszej sprawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych uzasadniając zaskarżoną decyzję z dnia [...] czerwca 2010 r. stwierdził, że wziął pod uwagę całokształt zebranego materiału dowodowego i z materiału tego wynika, iż zainteresowana jako osoba nieletnia została przydzielona do rodziny zastępczej po śmierci opiekuna prawnego, nie nastąpił jednak fakt deportacji do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z 1996 r. o oświadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Nie ulega wątpliwości, że wydając przedmiotowe decyzje organ związany był przepisami postępowania administracyjnego, w tym art. 7, art. 75, art. 77 i art. 80 k.p.a. Zasada wyrażona w art. 7 k.p.a. nakazuje organowi administracyjnemu podejmowanie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Rozwinięcie i doprecyzowanie tego ogólnego obowiązku stanowi art. 77 k.p.a, który jasno określa, że to na organie ciąży obowiązek zgromadzenia całości materiału dowodowego i jego wyczerpującego rozpatrzenia. Nadto z art. 75 k.p.a. wynika, że co do zasady jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. W świetle powołanych przepisów ustalenie poczynione przez organ powinny cechować się walorem wszechstronności i obiektywności wynikającej z rozpatrzenia całego dostępnego materiału dowodowego zgodnie z art. 80 k.p.a. Nadto ustalenia faktyczne i ocena dowodów winny być zaprezentowane w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.). Stosownie do art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy - odczytywanego zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (OTK-A 2009/11/169) - represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach przedwojennego państwa polskiego, jak i na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W ocenie tutejszego Sądu o deportacji w rozumieniu powyżej wskazanego przepisu można mówić nie tylko w stosunku do osoby dorosłej, ale również i w stosunku do dziecka, które zostało wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, a nawet dziecka deportowanego bez rodziców, o ile wywiezienie nastąpiło do pracy przymusowej. Trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2000 r. sygn. akt V SA 674/00 (Lex nr 50166), iż z wyżej przywołanego unormowania wcale nie wynika, że niemożność wykonywania pracy przez osobę deportowaną, np. z powodu wieku lub innych przyczyn, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powołanej ustawy powinna wykazać, że spełnia przesłanki prawne, uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 przywołanej ustawy kategorii osób represjonowanych. Nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową. Wykonywanie pracy uzyskuje znaczenie prawne dopiero na tle art. 3 ust. 1 tej ustawy, w którym określony został sposób obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego i jest mowa o tym, że świadczenie takie przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy" (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia: 11 lipca 2002 r. sygn. akt III RN 14/02, Lex nr 572109 ; 14 marca 2002 r. sygn. akt III RN 161/01, Lex nr 564044). Obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień do przedmiotowego świadczenia pieniężnego spoczywa wprawdzie na osobie ubiegającej się o te świadczenia, jednakże wymóg udokumentowania wniosku nie zwalnia organu administracji od obowiązku podjęcia wszelkich kroków, niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Mając na uwadze, iż w sprawach o przyznanie uprawnień do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny - z uwagi na upływ czasu - przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie podlegania represjom jest utrudnione, to na organie administracji spoczywa obowiązek współdziałania z wnioskodawcą w ustaleniu prawdy obiektywnej (patrz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2005 r. sygn. akt II OSK 117/05, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, Lex nr 188689). Zarówno racje społeczne, jak i słuszny interes strony przemawiają za takim działaniem organu, które prowadzi do rzetelnego ustalenia faktów, na które powołuje się strona, oraz trafnej oceny prawnej tych faktów. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, wskazać należy, że organ administracji naruszył powyżej wskazane zasady w zakresie prowadzonego postępowania wyjaśniającego. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, iżby organ przeprowadził w odpowiednim zakresie postępowanie zmierzające do ustalenia stanu faktycznego sprawy, w tym również analizę dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Wskazuje na to jednoznacznie treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji, które nie spełnia wymogów określonych precyzyjnie w art. 107 § 3 k.p.a. Skarżąca w niniejszej sprawie, we wniosku, przesłuchaniu strony oraz w odwołaniu, powołała się na takie okoliczności, jak fakt oddzielenia jej (wraz ze [...] siostrą) z dniem [...] 194[...] r. od biologicznych rodziców - przedstawicieli ustawowych (wywiezionych do obozu koncentracyjnego), a następnie zaś we [...] 194[...] r. (kiedy skarżąca liczyła [...] lata i [...] miesiące) - po śmierci [...], która opiekowała się skarżącą i jej siostrą po wywiezieniu rodziców - deportowanie jej do rodziny zastępczej, z [...] do folwarku w [...] koło [...], gdzie przebywała u rodziny J. i wykonywała różne prace domowe (bliżej opisane w odwołaniu) do końca wojny, jak również oddzielnie od [...] siostry. W takiej sytuacji, skoro strona wykazała istnienie przesłanek uzasadniających przyznanie przedmiotowego świadczenia, co sprowadzało się do udokumentowania wniosku, a nie udowodnienia określonych zdarzeń - w praktyce poprzez dołączenie przez stronę dokumentów, czy też przedstawienie innych dowodów mających potwierdzić słuszność jej żądań zawartych we wniosku - organ powinien był po przeprowadzeniu tych dowodów rozważyć, czy stan faktyczny jest dostatecznie jasny dla rozstrzygnięcia sprawy. W razie wątpliwości powinien był podjąć dodatkowe czynności w postępowaniu dowodowym, ukierunkowane na ustalenia, czy powołane przez wnioskodawcę okoliczności rzeczywiście miały miejsce. Dopiero w warunkach tak przeprowadzonego postępowania dowodowego organ mógł przystąpić do dokonania stanowczych ustaleń faktycznych, które winien następnie poddać ocenie prawnej. Tymczasem w lakonicznych uzasadnieniach obydwu decyzji wydanych w sprawie organ stwierdził, iż nie nastąpił fakt deportacji do pracy przymusowej wskazany w art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy, zarazem jednak nie wyjaśnił jaki charakter miało wywiezienie skarżącej, przydzielonej - jak uznał - do rodziny zastępczej. W istocie organ nie wyjaśnił na jakich zasadach skarżąca przebywała u rodziny J., ani też jaki charakter miało przewiezienie i pobyt tej rodziny w folwarku w [...]. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja z [...] 2010 r. wydane zostały z istotnym naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stwierdzone uchybienia organu uniemożliwiają bowiem dokonanie rzeczywistej sądowej kontroli legalności zaskarżonej decyzji, to jest zapoznanie się z motywami, które legły u podstaw uznania, że skarżąca została umieszczona w rodzinie zastępczej, jednak nie była deportowana do pracy przymusowej. W szczególności organ nie wskazał, jakie okoliczności potwierdzone zebranym w sprawie materiałem przemawiają za ustaleniem, iż strona nie doznała we zakreślonym we wniosku okresie represji objętych przepisami powołanej ustawy. W konsekwencji w niniejszej sprawie doszło do naruszenia szeregu przepisów postępowania, to jest art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 k.p.a. Skutkiem tych zaniedbań organu było niedostateczne wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy oraz naruszenie prawa skarżącej (osoby w zaawansowanym już wieku, po przejściach wojennych) do sprawnego (prawidłowego i szczegółowego) merytorycznego rozpatrzenia indywidualnej sprawy, mającej dla strony istotne znaczenie. Organ rozpatrując ponownie niniejszą sprawę winien przeprowadzić postępowanie dowodowe polegające na pogłębionej ocenie materiału dowodowego, a w razie potrzeby również na jego uzupełnieniu. Analiza pisanych i osobowych źródeł dowodowych powinna w szczególności być ukierunkowana na ustalenie: czy skarżąca faktycznie została umieszczona w rodzinie zastępczej (formalnie bądź też nie), jaki charakter, w sensie organizacyjnym, miała podnoszona przez stronę deportacja jej oraz rodziny J. do folwarku w [...], w jakim celu wywieziono te osoby do miejsca, w którym przebywały aż do końca wojny. Rolą organu jest przeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego, przede wszystkim w oparciu o przedstawione przez stronę wnioski i dowody, ale również przy wykorzystaniu inicjatywy własnej organu (w zakresie przeprowadzenia dowodów uzupełniających względem okoliczności i dowodów wskazanych przez stronę), rzetelne odniesienie się do stanowiska strony bez przerzucania na nią ciężaru dowodzenia. W tym stanie rzeczy, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd orzekł jak w punkcie I wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 tej ustawy. Co do wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono w pkt III na podstawie art. 152 powołanej ustawy. /-/ T.Świstak /-/ W.Batorowicz /-/ E.Podrazik