II SA/Po 576/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wiesława Batorowicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant st.sekr.sąd. Mariola Kaczmarek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 listopada 2010r. sprawy ze skargi M. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] czerwca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego; I. uchyla zaskarżoną decyzję, II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego kwotę 100,- (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych, III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana. /-/ D.Rzyminiak-Owczarczak /-/ W.Batorowicz /-/ E.Podrazik II SA/Po 576/10 UZASADNIENIE Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...]06.2010r. Nr [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 k.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. A, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] 2010r. Nr [...], o odmowie przyznania M. G. uprawnień do świadczenia pieniężnego. Z uzasadnień obu decyzji wynikało, iż na podstawie zebranego materiału dowodowego organ uznał, że podczas II Wojny Światowej zainteresowany doznał prześladowań, które nie są objęte przepisami art. 2 wyżej przywołanej ustawy. Zainteresowany został bowiem wysiedlony w pobliże miejsca zamieszkania, do miejscowości [...] co zdaniem organu, wyklucza uznanie go za osobę deportowaną. Na uzasadnienie swojego stanowiska organ przywołał pogląd Trybunału Konstytucyjnego przedstawiony w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. Skargę na powyższą decyzję złożył M. G. podając, iż zaskarżona decyzja jest dla niego krzywdząca. Zdaniem skarżącego doznana podczas wojny represja była dotkliwa i połączona z wysiedleniem, nastąpiła przymusowa zmiana miejsca pobytu i wyrwanie z dotychczasowego środowiska. Deportacja nastąpiła na odległość ok. 12 km, do gospodarstwa rolnego niemieckiego a następnie w okresie od końca sierpnia do grudnia 1944r. został wywieziony do pracy do wsi [...] w gminie [...] k. [...] gdzie zatrudniony był przy kopaniu okopów. Praca miała charakter przymusowej. Do miejsca zamieszkania powrócił dopiero w grudniu 1944r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji i wskazując na podjęcie wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a uzasadnienie decyzji wskazuje jej podstawy prawne wraz z przytoczeniem przepisów. Nadto organ wskazał, że również wskazywany w skardze okres pracy przy kopaniu okopów nie może być uwzględniony, gdyż praca ta była świadczona w ramach przymusu pracy na rzecz III Rzeszy i nie trwała pełnych 6 miesięcy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył co następuje Skarga zasługiwała na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja nie jest zgodna z prawem. W pierwszej kolejności konieczne jest odniesienie się do kwestii stosowania przez organ administracji publicznej w niniejszej sprawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, uzasadniając zaskarżoną decyzję z dnia 21 czerwca 2010 r. stwierdził, że skarżący pracował w miejscowości [...], w pobliżu swojego miejsca zamieszkania. Zdaniem organu praca w tych warunkach nie była połączona z deportacją do pracy przymusowej w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Nie ulega wątpliwości, że wydając przedmiotową decyzję organ związany był przepisami postępowania administracyjnego, w tym art. 7, art. 75, art. 77 i art. 80 k.p.a. Zasada wyrażona w art. 7 k.p.a. nakazuje organowi administracyjnemu podejmowanie wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, przy uwzględnieniu interesu społecznego i słusznego interesu obywatela. Rozwinięcie i doprecyzowanie tego ogólnego obowiązku stanowi art. 77 k.p.a, który jasno określa, że to na organie ciąży obowiązek zgromadzenia całości materiału dowodowego i jego wyczerpującego rozpatrzenia. Nadto z art. 75 k.p.a. wynika, że co do zasady jako dowód w sprawie należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy. W świetle powołanych przepisów ustalenia poczynione przez organ powinny cechować się walorem wszechstronności i obiektywności wynikającej z rozpatrzenia całego dostępnego materiału dowodowego zgodnie z art. 80 k.p.a. Nadto ustalenia faktyczne i ocena dowodów winny być zaprezentowane w uzasadnieniu decyzji (art. 107 § 3 k.p.a.). Stosownie do art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy - odczytywanego zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (OTK-A 2009/11/169) - represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach przedwojennego państwa polskiego, jak i na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. W ocenie tutejszego Sądu o deportacji w rozumieniu powyżej wskazanego przepisu można mówić nie tylko w stosunku do osoby dorosłej, ale również i w stosunku do dziecka deportowanego bez rodziców, o ile wywiezienie nastąpiło do pracy przymusowej. Trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 4 grudnia 2000 r. sygn. akt V SA 674/00 (Lex nr 50166), iż z wyżej przywołanego unormowania wcale nie wynika, że niemożność lub ograniczenia w wykonywaniu pracy przez osobę deportowaną, np. z powodu wieku lub innych przyczyn, wyklucza uznanie, iż wywiezienia dokonano w celu wykonywania pracy przymusowej przez okres co najmniej 6 miesięcy. Osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powołanej ustawy powinna wykazać, że spełnia przesłanki prawne, uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 przywołanej ustawy kategorii osób represjonowanych. Nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową. Wykonywanie pracy uzyskuje znaczenie prawne dopiero na tle art. 3 ust. 1 tej ustawy, w którym określony został sposób obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego i jest mowa o tym, że świadczenie takie przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy" (tak Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia: 11 lipca 2002 r. sygn. akt III RN 14/02, Lex nr 572109 ; 14 marca 2002 r. sygn. akt III RN 161/01, Lex nr 564044). Obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień do przedmiotowego świadczenia pieniężnego spoczywa wprawdzie na osobie ubiegającej się o te świadczenia, jednakże wymóg udokumentowania wniosku nie zwalnia organu administracji od obowiązku podjęcia wszelkich kroków, niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Mając na uwadze, iż w sprawach o przyznanie uprawnień do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej w okresie wojny - z uwagi na upływ czasu - przedłożenie przez wnioskodawcę jednoznacznych dowodów na potwierdzenie podlegania represjom jest utrudnione, to na organie administracji spoczywa obowiązek współdziałania z wnioskodawcą w ustaleniu prawdy obiektywnej (patrz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 października 2005 r. sygn. akt II OSK 117/05, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl, Lex nr 188689). Zarówno racje społeczne, jak i słuszny interes strony przemawiają za takim działaniem organu, które prowadzi do rzetelnego ustalenia faktów, na które powołuje się strona, oraz trafnej oceny prawnej tych faktów. Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, wskazać należy, że organ administracji naruszył powyżej wskazane zasady w zakresie prowadzonego postępowania wyjaśniającego. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika, iżby organ przeprowadził w odpowiednim zakresie postępowanie zmierzające do ustalenia stanu faktycznego sprawy, w tym również analizę dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Wskazuje na to jednoznacznie treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji, które nie spełnia wymogów określonych precyzyjnie w art. 107 § 3 k.p.a. Skarżący w niniejszej sprawie, oraz we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, powoływał się na okoliczności ciężkiej pracy w gospodarstwie rolnym niemieckim, podkreślając niewolniczy charakter pracy bez wynagrodzenia i z wyeliminowaniem wszelkiego kontaktu z rodziną. Skarżący wskazywał na swój wiek 12 lat co mogło potwierdzać jego bezradność i zależność od niemieckiego nadzoru. Przymusowy charakter pracy powinien być przez organ oceniony z uwzględnieniem okupacyjnych realiów, które wykluczały dobrowolność pracy bądź możliwość jej wyboru. Samo wywiezienie do innej miejscowości było oderwaniem od źródeł dotychczasowego utrzymania, zatem praca w opisanym miejscu była nie tylko przez okupanta nakazana ale stanowiła jedyne źródło utrzymania. W tym okolicznościach były podstawy do uznania przymusowego charakteru opisanej pracy. Za nietrafną uznać należało ocenę dokonaną przez organ, iż praca wykonywana była "w pobliżu stałego miejsca zamieszkania" co wykluczało zastosowanie pojęcia deportacja i wyrwanie ze środowiska. Wskazywana przez skarżącego odległość 15 km, oceniana powinna być jednak z uwzględnieniem warunków okupacyjnych w zakresie braku możliwości komunikacyjnych na co składał się zarówno element dostępności środków transportu jak i braku zezwoleń władz niemieckich. Oceniając tę przesłankę organ winien mieć na uwadze to, czy deportacja połączona była z całkowitym zerwaniem więzi z miejscem zamieszkania a zatem czy miała cechy wyrwania o jakim mówi wskazywane orzecznictwo sądów. W takiej sytuacji, skoro strona wykazała istnienie przesłanek uzasadniających przyznanie przedmiotowego świadczenia, co sprowadzało się do udokumentowania wniosku a nie udowodnienia określonych zdarzeń - w praktyce poprzez dołączenie przez stronę dokumentów, czy też przedstawienie innych dowodów mających potwierdzić słuszność jej żądań zawartych we wniosku - organ powinien był po przeprowadzeniu tych dowodów rozważyć, czy stan faktyczny jest dostatecznie jasny dla rozstrzygnięcia sprawy. W razie wątpliwości powinien był podjąć dodatkowe czynności w postępowaniu dowodowym, ukierunkowane na ustalenia, czy powołane przez wnioskodawcę okoliczności rzeczywiście miały miejsce. Dopiero w warunkach tak przeprowadzonego postępowania dowodowego organ mógł przystąpić do dokonania stanowczych ustaleń faktycznych, które winien następnie poddać ocenie prawnej. Tymczasem w lakonicznych uzasadnieniach obydwu decyzji wydanych w sprawie organ stwierdził, iż nie nastąpił fakt deportacji do pracy przymusowej wskazany w art. 2 pkt 2 lit. a powołanej ustawy, zarazem jednak nie wyjaśnił jaki charakter miało wywiezienie skarżącego. Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że zaskarżona decyzja wydana została z istotnym naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Stwierdzone uchybienia organu uniemożliwiają bowiem dokonanie rzeczywistej sądowej kontroli legalności zaskarżonej decyzji, to jest zapoznanie się z motywami, które legły u podstaw uznania, że praca skarżącego nie miała charakteru przymusowego w warunkach deportacji. W konsekwencji w niniejszej sprawie doszło do naruszenia szeregu przepisów postępowania, to jest art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 oraz art. 107 k.p.a. Skutkiem tych zaniedbań organu było niedostateczne wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy oraz naruszenie prawa skarżącego (osoby w zaawansowanym już wieku, po przejściach wojennych) do sprawnego (prawidłowego i szczegółowego) merytorycznego rozpatrzenia indywidualnej sprawy, mającej dla strony istotne znaczenie. Organ rozpatrując ponownie niniejszą sprawę winien przeprowadzić postępowanie dowodowe polegające na pogłębionej ocenie materiału dowodowego, a w razie potrzeby również na jego uzupełnieniu. Analiza pisanych i osobowych źródeł dowodowych powinna być zakończona oceną czy praca skarżącego wraz z rodziną w opisanych warunkach była przymusowa i miała miejsce w warunkach deportacji. Rozpoznając sprawę ponownie organ winien mieć na uwadze ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania zawarte w uzasadnieniu niniejszego orzeczenia, który to nakaz wynika z art. 153 p.p.s.a. Rolą organu jest bowiem przeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego, przede wszystkim w oparciu o przedstawione przez stronę wnioski i dowody, ale również przy wykorzystaniu inicjatywy własnej organu (w zakresie przeprowadzenia dowodów uzupełniających względem okoliczności i dowodów wskazanych przez stronę), rzetelne odniesienie się do stanowiska strony bez przerzucania na nią ciężaru dowodzenia. W tym stanie rzeczy, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sąd orzekł jak w punkcie I wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 1 tej ustawy. Co do wykonania zaskarżonej decyzji orzeczono w pkt III na podstawie art. 152 powołanej ustawy. /-/ D. Rzyminiak – Owczarczak /-/ W. Batorowicz /-/ E. Podrazik MP